UZ|EN
Quronov.uz
Adabiyot va adabiyotshunoslik
← Dilmurod Quronov
|

Tarjima haqida ayrim mulohazalar

Dilmurod Quronov

Maqola · 2011 · Sharq yulduzi. – T., 2011, №5 · «Nazariy qaydlar» toʻplamidan

«Jahon adabiyoti» jurnali dunyo adabiyoti, falsafasi, ilm-fanining nodir namunalari bilan tanishtirish orqali millat maʼnaviyatini yuksaltirish, milliy badiiy va ijtimoiy tafakkurini oʻstirishda muhim ahamiyatga ega. Dunyo yuzini koʻrganiga yigirma yil boʻlgan jurnal bu borada koʻp xayrli ishlarni amalga oshirdi. Deganim, jurnal faoliyati ulugʻ ustozlarimiz shunday jurnal tashkil boʻlishini orzulab yurganlarida koʻngillariga tukkan niyatlarni bir-bir roʻyobga chiqarayotirki, buning uchun eng avval tahririyat xodimlariga, jurnal ishida ishtirok etayotgan mutarjimlar va mualliflarga tahsin aytmoq kerak boʻladi. Biroq, bilmadim, yaxshi boʻlgani sari yanayam yaxshiroq boʻlishini tilashdek insoniy ojizlikdanmi, nimadir yetishmayotgandek, hali jiddiy yetishmovchiliklar bordek tuyulaveradi. Xullas, ich-ichimda qoniqmaslik hissi oʻrinlashgan-da, rosti, necha yillardan beri undan forigʻ boʻla olmay kelaman. Cababini soʻrasangiz, oddiy – jurnal eʼlon qilgan asarlarning koʻpini avval rus tilida oʻqiganim uchunmi, ularni oʻzbekcha mutolaa qilganimda nedir qoniqmaslik qolaveradi: biridan ozgina, boshqasidan koʻproq, tagʻin biridan...

Jurnalning 6-sonida E.Radzinskiyning «Beregites, bogi jajdut!» nomli asari Jamoliddin Safoyev tarjimasida «Qonsiragan ilohlar» nomi bilan chop etildi. Asar muallifi – koʻpchilikka televideniye orqali tanish, oʻzining notiqligi bilan shuhrat topgan, notiqlik sanʼatining hadisini olganlardan ekanligi koʻpchilik tomonidan eʼtirof etilgan odam. Buni eslatayotganim bejiz emas. Gap shundaki, E.Radzinskiy tarixiy-publitsistik asarlarining koʻpini oʻqib berishni koʻzda tutgan holda yozgan, yaʼni ular NUTQ oʻlaroq dunyoga kelgan. Ayni hol ularning nutqiy qurilishi jihatidan oʻziga xos boʻlishini, birinchi navbatda, jonli nutqqa yaqin boʻlishini taqozo etadi. Shu bois ham, masalan, birinchi jumla quyidagicha: «Cherez neskolko let posle revolyutsii, v tыsyacha vosemsot tretyem godu, skonchalsya Jan Fransua de Lagarp». Koʻryapmizki, jumla ajratilgan boʻlak bilan murakkablashgan sodda gap shaklida. Xoʻsh, nima boʻpti? Umuman olganda, parselyativ konstruksiyalar (ajratilgan boʻlaklar, kirishlar, undalmalar, modal birliklar) bilan murakkablashuv jonli nutqqa xos. Buning ahamiyatini birinchi jumla misolida koʻrib oʻtamiz. Jumlani vaqtni taqriban aytish («inqilobdan bir necha yil keyin») bilan boshlash orqali oʻquvchi shuuriga goʻyo «vaqt emas, sodir boʻlgan hodisa muhim» degan signal yuboriladi. Shuning ortidanoq vaqtning aniqlashtirilishi («bir ming sakkiz yuz uchinchi yilda»), bir tomondan, tinglovchiga yetkazish koʻzlangan informatsiya asosi (Lagarpning oʻlimi)ning yetkazilishini sekinlatadi (bu bilan tinglovchining qiziqishi yanada kuchaytiriladi, yaʼni «qulogʻi ding boʻladi»), biroq vaqt aniqlashtirilgandan keyin aytilgan xabar oʻquvchi kutgancha emas («Xoʻp, oʻlibdi, nima boʻpti shunga? Kim oʻzi u?!»). Yaʼni oʻquvchi kutishda davom etadi, endi keyingi jumlaga javob kutib quloq beradi...

Hozircha keyingi jumlani qoʻya turaylik-da, birinchi jumlaning tarjimasiga diqqat qilaylik: «Inqilobdan bir necha yil oʻtib, 1803 yil Jan Fransua Lagarp vafot etdi». Bizningcha, tarjimada asliyat jumlasida koʻrganimiz psixologik taʼsir mexanizmi tamom izdan chiqqan. Sababi, asliyat uslubining qayta yaratilmagani, aniqrogʻi, jumla qurilishining oʻzgargani. Oʻzgarish shundaki, birinchidan, vaqt holi ajratilmayapti (asli bu yerda grammatik va punktuatsion xato bor), ikkinchidan, sananing raqamlar bilan berilgani oʻquvchining ajratilganlikni (grammatik xatoga qaramasdan) his qilishga monelik qiladi. Agar jumla oʻzbekchaga «Inqilobdan bir necha yil oʻtib, bir ming sakkiz yuz uchinchi yilda, Jan Fransua Lagarp vafot etdi» shaklida oʻgirilsa edi, usluban adekvat boʻlishdan tashqari keyingi jumla bilan aloqasi ham, qabul qilinishi ham asliyatga yaqin boʻlur edi.

Shu yoʻsin davom etamiz. Demak, notiqdan tinglovchi birinchi jumla paydo qilgan savolga («Xoʻp, oʻlibdi, nima boʻpti shunga? Kim oʻzi u?!») javob kutadi, shuni bilgan holda u aytadiki: «Bыl on izvestnыm pisatelem i voinstvuyushim ateistom v molodыe godы». Ushbu jumla «U taniqli yozuvchi va yoshlik chogʻlari ashaddiy dahriyligi bilan nom chiqargan edi» shaklida tarjima qilingan. Avvalo, tarjimada yana uslub, aniqroq aytsak, ifoda siqiqligi yoʻqotilgan; ikkinchidan, mazmun oʻzgargan: «yoshlik yillari ashaddiy dahriy boʻlgan» oʻrniga «yoshlik chogʻlari ashaddiy dahriyligi bilan nom chiqargan edi» deyilmoqda, yaʼni asliyatda yoʻq narsa daʼvo qilinmoqda. Ikkinchidan, asliyatda «bыl on» tarzidagi inversiya kesimni uyushgan toʻldiruvchilarning ikkisiga goʻyo navbatma-navbat taalluqli etadi, yaʼni «bыl on izvestnыm pisatelem... bыl on voinstvuyushim ateistom v molodыe godы». Demak, jumla oʻzbekchaga «U taniqli yozuvchi, yoshlik yillari ashaddiy dahriy boʻlgan» deb oʻgirilsa edi, oʻzidan avvalgi gap izohi ekanligiga mos shaklni olgan boʻlur edi.

Biroq mazkur javob ham Radzinskiyning tinglovchisi – muayyan tayyorgarlikka ega kishini qoniqtirish uchun kam, uning hafsalasi pir boʻla boshlaydi («Yozuvchidan koʻpi bormi? U davrda dahriy boʻlmagan kas qolganmidi oʻzi?!»). Xuddi shuni sezgandek (albatta sezgan, aniqrogʻi, oʻzi tinglovchi hislarni boshqaryapti-ku!), notiq aytadiki: «No mnogo preterpel v revolyutsiyu i umer gluboko veruyushim chelovekom». Sezgan boʻlsangiz, bu gap tinglovchining savoliga qisman javob («Ha-a, chigal taqdirli odam ekan-da!») boʻlishi bilan birga uning qiziqishini kuchaytirishi kerak. Negaki dahriyning xudojoʻyga aylanish jarayonidagi evrilishlarni umumiy tarzda tasavvur qiladi. Jumlaning oʻzbekcha tarjimasi, afsuski, asliyatdagi jumla funksiyalarini bajara olmaydi: «Inqilob sarosimalarida boshidan koʻp mashaqqatlarni oʻtkazib, dinga qattiq ixlos va eʼtiqod bilan dunyodan koʻz yumadi». Avvalo, asliyatda bu jumla «no» bogʻlovchisi bilan boshlanib, mazmunan avvaligisiga ochiq zidlangan («ashaddiy dahriy» – «xudojoʻy») ediki, tarjimada bu faqat umumiy mazmundan anglashiladi. Ikkinchidan, bunda ham koʻpsoʻzlilik, ifoda siqiqligining yoʻqolishi kuzatiladi. Jumla «Biroq inqilobda koʻp shoʻrishlarni boshdan oʻtkazib, juda xudojoʻy boʻlib olamdan oʻtdi» shaklida berilganida, bizningcha, asliyatga moslikka, xususan, jumlararo mazmuniy aloqalarni toʻgʻri berishga koʻproq erishilardi.

Nihoyat, tinglovchida Lagarp shaxsiga biroz qiziqish uygʻotgach, asosiy gap – uning oʻlimidan soʻng qogʻozlari orasidan topilgan qoʻlyozma xabari beriladi: «V yego bumagax posle smerti nashli zagadochnыy tekst, vesma ­vzvolnovavshiy Yevropu». Ayni jumla bilan nutqning muhim kompozitsion boʻlagi – abzats nihoyasiga yetadi. Odatda, eng asosiy (yaʼni mavzuni belgilovchi asosiy xabarni yetkazayotgan gap) birinchi planga – abzats boshi yo oxiriga qoʻyiladi. Bizda ikkinchi hol: notiq tinglovchi diqqatini aslo susaytirmasdan, qiziqishini kuchaytirib borabora oxirida asosiy xabarni beryaptiki, bu bilan endi nutqning davomiga qiziqish («Qanday qoʻlyozma? Nimasi sirli?..») uygʻotiladi. Avvalo, ushbu jumla tarjimasida ham koʻpsoʻzlilik kuzatiladi: «Oʻlimidan soʻng uning qogʻozlari ichidan butun Yevropani qattiq hayajonga solgan bir sirli matnni topishadi». Ikkinchidan, asliyatdagi jumlada sifatdosh oboroti bilan ifodalangan ajratilgan aniqlovchi borki, u gapdagi odatiy pozitsiyasi oʻzgargani (aniqlanmishdan keyin keladi) bois ajratilgan. Bu narsa gapdagi eng muhim xabar – «sirli matn»ni urgʻuli pozitsiyaga chiqarish, yaʼni urgʻulashga xizmat qilgan. Tarjimada esa urgʻulab oʻtirilmaydi – shunchaki bir tekis xabar beriladi, natijada asliyatdagi notiq intonatsiyasi, demakki, uning oʻzi yetkazayotgan xabarga munosabati ham, tinglovchisi bilan muloqotining oʻziga xosligi ham izsiz yoʻqoladi. Bizningcha, agar jumla «Oʻlimidan soʻng qogʻozlari orasidan sirli bir matn topildiki, u Yevropani kuchli hayajonga soldi» shaklida oʻgirilganida, yoʻqotish kamroq boʻlur edi. Toʻgʻri, bu holda asliyatdagi sodda gap qoʻshma gapga aylanadi, biroq shu hisobga nutqdagi fikr oqimi va intonatsiyani asliga yaqin berish imkoni yaratiladi.

Dastlabki abzats haqida aytilganlar, bizningcha, tarjimaning eng asosiy qusuri – muallif uslubining asliga muvofiq berilmaganini yetarlicha koʻrsatadi. Taassufki, bu qusur hozir faoliyatdagi koʻpchilik mutarjimlarga xos boʻlib, bugungi kunga kelib tarjima amaliyoti va tarjimashunosligimiz jiddiy eʼtibor berishi taqozo etilayotgan dolzarb masalaga aylanib qoldi. Holbuki, badiiy tarjimada, ayniqsa, bu masala hamisha alohida eʼtiborda turishi lozim keladi. Zero, tarjimada muallif uslubining yoʻqolishi – unda muallif shaxsining adekvat aks etmasligi, demak, asarning chala (yaʼni taglama maqomida) oʻgirilganiga dalolat qiladi.

Endi oʻzbek tiliga tarjimalarda odatiy boʻlib qolgan yana bir qusur – qisman uslub bilan ham bogʻliq boʻlgan asliyat jumla qurilishining adekvat berilmasligiga toʻxtalsak. Jumladan, tarjimonlarimiz hech ikkilanmay qoʻshma gaplarni bir necha sodda gaplarga ajratib yuboraveradilarki, chamasi, ular buning hech bir zarari yoʻq deb hisoblaydilar. Holbuki, jumlaning sintaktik qurilishi fikrning oʻziga xos oqimi, dinamikasini, nutqning intonatsion xususiyatlarini oʻzida namoyon etadi.

Masalan, «Besedovali o tom, o chem togda govorili po­ vsyudu – ot posledney lakeyskoy do gersogskix dvorsov: o Voltere, Didro, Russo, Monteskye» jumlasi ikkita sodda gapdan (shulardan biri murakkablashgan) tarkib topgan qoʻshma gap boʻlsa, tarjimada u ikkita alohida sodda gap shaklida berilgan: «Suhbat xizmatkorlardan tortib gersoglar saroylarigacha – barcha-barcha gapirib yurgan mavzuda edi. Ular dastlab Volter, Didro, Russo, Monteskye haqida bahs-munozara yuritishadi». Avvalo, bunday tarjima asliyat mazmuniga muvofiq kelmaydi. Jumladan, «Volter ... haqida bahs-munozara yuritishadi» degani asliyatda yoʻq, buning ustiga, «dastlab» soʻzining qoʻllangani ortidan «soʻng»ni taqozo qiladi (bu talab qondirilmagan). Muhimi, matnda yoʻqdan bor qilingani yetmaganidek, bu soʻz bilan paydo qilingan talab (bu talab oʻquvchi ongida paydo boʻlgan, yaʼni u «dastlab»ni eshitiboq «soʻng»ni kutgan) qondirilgan emas. Muallif «lakeyxonalardan gersog qasrlarigacha» desa, tarjimada «xizmatkorlardan gersog saroylarigacha» shaklida oʻqiymiz, yaʼni «joydan joygacha» qolipi «bu toifadan mana bu toifa turar joyigacha»ga oʻzgargani mantiqiy gʻalizlikni keltirib chiqaradi. Asliyatda «hamma yerda gapirilib turgan mavzu» (yaʼni gapiruvchilar mavhum, feʼlning majhul nisbatdaligi shundan) deyilsa, tarjimada «barcha-barcha gapirib yurgan mavzu» deb oʻqiymizki, bunda ham mazmun-mohiyat oʻzgarganini sezish qiyin emas. Nihoyat, tarjimada ikkala sodda gapning oʻzaro aloqasi ham aslida yoʻq mazmunni keltirib chiqaradi: goʻyo hamma gapirib yurgan mavzuda suhbat ketayotgan edi-da, soʻng Volter va boshqalar haqida bahs-munozara boshlandi.

Asliyat bilan tarjima orasidagi ayrim nomuvofiqliklarga duch kelganingda esa «kulishingni ham, yigʻlashingni ham bilmaysan» deya taʼriflanuvchi holat yuzaga keladi. Masalan, asliyatdagi «Sitirovali «Devstvennitsu» «boga neveriya» Voltera (kak yego togda pochtitelno nazыvali)» jumlasi «Volterning «suyuqoyoq iloha» (oʻshanda uni shunday atashardi) haqidagi «Bokira»sidan iqtiboslar keltirishadi» deb oʻgirilgan. Muallif oʻz davrida Volterni «dahriylik xudosi» deb ataganlarini aytgan, tarjimada bu birikma oʻrniga qaydandir paydo boʻlgan «suyuqoyoq iloha» birikmasi «Bokira»ga bogʻlanadi. Bu oʻrinda Volterning «Orlean bokirasi» asari nazarda tutilayotgan ekan, gap Janna d`Ark haqida. Shunday boʻlsa, ijodiy yondashgan tarjimon unga «suyuqoyoq iloha» sifatini oʻzi berayotgan boʻlib chiqadimi?! Albatta, tarjimonning «Orlean bokirasi»ni oʻqigani, Volter dahriylik adabiyotining choʻqqisi sanaluvchi ushbu hajviy poemasida Janna d`Arkning qahramon oʻlaroq talqin etilishiga tamom zid yoʻldan borganini bilgani juda yaxshi. Alohida olinsa, u berayotgan sifat Volter poemada yaratgan obrazga loyiq ham. Biroq, asliyatda gap umuman boshqa narsa haqida borayotganini eʼtiborga olsak, tarjimada u tamoman oʻrinsiz. Asliyatda gapning davomida kelgan «vspominali strochku Didro «Kishkoy poslednego popa poslednego sarya udavim» jumlasi «Didroning «Oxirgi popning ichagi ichra soʻnggi podshoni koʻramiz» degan satrlarini eslashadi» tarzida oʻgirilgan. Didroniki deb taqdim qilinayotgan ushbu misrani oʻqigan jurnalxonning «Didro-Didro deyishadi, bu qip-qizil telba ekan-ku!» deya oʻylab qolishi hech ajablanarli emas. Toʻgʻri-da, axir, qanday qilib birovning ichagi ichra boshqa birovni koʻrib boʻladi?! Holbuki, asliyatga koʻra, Didro «Oxirgi popning ichagi bilan soʻnggi podshoni boʻgʻib oʻldiramiz!» degan.

Tagʻinam bilmadim-u, ammo tarjimani oʻqirkan, baʼzan xayolga «bir boʻlsa, mutarjimning ish uslubi oʻziga xos, yaʼni avval bir abzatsni toʻliq oʻqib, soʻng uning mazmunini oʻzbekcha bayon qiladi, chogʻi» degan oʻylar keladi. Negaki munday qarasang, abzats mazmuni toʻla berilgandek, lekin asliyatga muvofiqlikdan yiroq boʻlaveradi. Yuqorida koʻrib oʻtilganlardan boshqa ham misollar koʻp. Misol uchun quyida yana bitta abzatsning asli bilan tarjimasini qiyoslab koʻramiz.

Asliyatda: «I tut v razgovor vstupil Kazot. Eto imya togda bыlo na sluxu. Avtor ochen populyarnogo misticheskogo romana «Vlyublennыy dyavol». No, glavnoye, za Kazotom tyanulas temnaya slava predskazatelya. Govorili, budto posle «Vlyublennogo dyavola» i nachalis yego prorocheskiye videniya».

Tarjimada: «Xuddi shu joyda suhbatga Kazot aralashdi. Odamlar orasida juda mashhur boʻlib ketgan «Oshiq boʻlib qolgan shayton» mistik romanining muallifi sifatida uning nomi hammaning tilida edi. Eng muhimi, gap bunda ham emasdi. U mashʼum bashoratchi sifatida nom chiqargandi. «Oshiq boʻlib qolgan shayton» asaridan keyin bashoratli sharpalar uning borligʻini qamrab olgan degan gaplar yurardi».

Eʼtibor berilsa, ikkinchi va uchinchi gaplar tarjimada birlashtirib yuborilganini koʻrish qiyin emas. Umuman olganda, gaplar mazmuni ham toʻliq, hatto ortigʻi bilan yetkazilgan kabi. Shundayku-ya, lekin asosiy eʼtiroz ham eng avval oʻsha «ortigʻi bilan»ga-da! Asliyat avval Kazotning «nomi koʻpchilikning tiliga tushgani»dan xabar beradi, shundan soʻng «gʻoyat mashhur roman muallifi» ekani aytiladi. Har ikki jumlada ham alohida fakt qayd etiladi, xolos, bu faktlarning oʻzaro aloqasi aytilmaydi, munosabatdor ham etilmaydi (yaʼni romanni yozguniga qadar ham uning nomi tilga tushgan boʻlaverishi mumkin). Tarjimon esa bu ikki jumlani sabab-natija munosabatida bogʻlaydiki, natijada Kazot romani tufayli mashhur boʻlgan degan xulosa kelib chiqadi. Bu esa asliyatda yoʻq narsa, demak, tarjimonning oʻzidan qoʻshilgan deyish mumkin. Tarjimadagi uchinchi gap («Eng muhimi, gap bunda ham emasdi») asliyatda umuman yoʻq, buning ustiga, oʻzbekcha matnda umuman ortiqcha, hatto, zararli ham – mantiqiy gʻalizlikni keltirib chiqaradi. Yana Kazot romanni yozgandan keyin «bashoratli sharpalar uning borligʻini qamrab olgan» deyilgani ham mutarjim ijodidan (bizda «odamlari bor» deb qoʻyishadi-ku, shundan gula koʻtarilgan, chamasi). Qizigʻi, oʻzidan qoʻshgani holda, asliyatda mavjud muhim detallar tarjimada tushirib qoldiriladi. Deylik, asliyatda oxirgi gapdagi informatsiya «emish» («budto») maqomida taqdim etilgan, tarjimada esa bu aks etmay qolgan. Yoki asliyatda tilga olingan Kazotning «Vlyublennыy dyavol» romani nomi tarjimada «Oshiq boʻlib qolgan shayton» shaklida berilgan. Holbuki, gʻarb adabiyotidagi «dyavol», «demon» soʻzlarini bizda koʻproq «iblis» shaklida ishlatish anʼanasi mavjudki, bu bilan bizning adabiy-madaniy anʼanadagi shaytondan farqlanadi. Ikkinchidan, bu tarz shakllantirilgan nom romanga xos emas. Shunga koʻra asar nomi «Oshiq iblis» deb qisqaroq shaklda berilgani toʻgʻri boʻladi. Xullas, koʻrib oʻtilgan abzats tarjimasi yuqorida ham qisman eʼtibor qilganimiz – tarjima amaliyotida koʻp kuzatilayotgan asliyatdan chekinish, mazmunni oʻgirgan holda matn ortida turgan subyektni, uning oʻziga xos nuqtai nazari, hissiy munosabati va bahosini ifodalashga yetarli ahamiyat bermaslik kabi kamchiliklar odat tusiga kirib, odatiy holga aylanib borayotganidan dalolat beradi.

Rostini aytay, «Qonsiragan ilohlar» mutolaasida bir betdan nariga oʻtolmadim: ilgari rus tilida oʻqiganim uchun ortiq toqatim yetmadi. Yana afsus bilan taʼkidlab aytamanki, tarjimachiligimizda ahvol u qadar yaxshi emas. Shu darajadaki, bir oyda bir bora chop etiladigan jurnalni sifatli tarjimalar bilan taʼminlash uchun ham yetarli kuchlarga ega emasmiz degan oʻy keladi kishiga. Yor yordin xarob deganlaridek, tarjimashunoslikning ahvoli ham bundan yaxshi emas: Gʻaybulla Salomdan soʻng u asos solgan maktab ham tarqab ketdimi, har tugul, badiiy tarjima masalalarini oʻrganuvchi olimlar ham, uning dolzarb masalalarini yorituvchi pishiq ilmiy maqolalar ham, yangi tarjima asarlar tahliliga ixtisoslashgan tanqidchilar ham yoʻq hisobi. Toki yoʻqotilgan narsalarni tiklamas ekanmiz, bu borada jiddiy siljishdan umid qilmasa ham boʻladi. Lekin sohada oʻzgarish yasash – gʻoyat muhim vazifa, zero, bu millat maʼnaviy kamoloti, maʼrifiy yuksalishida bagʻoyat katta ahamiyat kasb etadi. Shunga koʻra bu boradagi ishlarni markazlashtiradigan, muvofiqlashtiradigan, kerak boʻlsa, boshqaradigan markazga ehtiyoj bor. Shunday markaz vazifasini, bizningcha, «Jahon adabiyoti» jurnali zimmasiga olishi har jihatdan toʻgʻri boʻlur edi. Zero, jurnalda mutarjimlar bilan doimiy aloqada boʻlish, tarjima qilinishi kerak asarlarni saralash va buni amalga oshira oladigan mutarjimlarni belgilash imkoniyatlari bor. Shuningdek, jurnal yangi tarjima qilingan asarlar tahlili, ular haqida mutaxassislar fikrini muntazam chop etib borsa, tarjimachilik va tarjimashunoslik sohalari rivojlanishiga ijobiy taʼsir etgan boʻlur edi.

2017 yil

Hozirda ijtimoiy tarmoqlar urf boʻlganini bi­ lasiz. Zamondan ortda qolmaslik qasdida kamina ham aralashib turaman. Internet imkonlaridan kasbimiz taqozosiga koʻra foydalanishni niyat qilib Feysbuk­

da «Taassurot» nomli guruh ochgandim. Maqsad, guruh

aʼzolari oʻzlari yangi oʻqigan asarlardan olgan ohorli taassurotlari bilan oʻrtoqlashsalar-da, shuning taʼ­

sirida kitob oʻqishga qiziqish ortsa. Xullas, shunga

yozganlarimdan ayrimlarini oʻrtoqlashgim keldi.

2013 yil 12 sentyabr

Dilmurod Quronov