Tarjima tanqidchiligi haqida

Mustaqillik yillarida badiiy tarjima bobida juda katta ishlar amalga oshirilgani, jahon adabiyotining koʻplab namunalari oʻzbek tiliga oʻgirilgani, muhimi, asliyatdan oʻgirish amaliyoti keng yoyila boshlagani hammamizga maʼlum. Mana, yigirma yildan ziyod vaqt oʻtdiki, «Jahon adabiyoti» jurnali xalqimizga dunyo adib-u shoirlari ijodidan sara namunalarni har oy taqdim etib keladi. Bu yutuqlarni, albatta, qoniqish bilan qayd etish kerak. Ayni paytda, yutuqlarni eʼtirof etarkan, koʻp yillardan beri tarjima tanqidchiligi sohasi eʼtibordan qolib kelayotganini eʼtirof etmasak ham insofdan boʻlmaydi. Zero, agar tarjima sohasida yuqorida aytilgan qadar koʻp ishlar qilinayotgan boʻlsa-yu, tarjima asarlar tanqidchilik muhokamasidan chetda qolar ekan, yutuqlarning izchil va bardavom boʻlib qolishi mumkin emas. Ikkinchi tomondan, agarki tarjima tanqidchiligi faol boʻlmasa, tarjima nazariyasi ham suvsiragan daraxt misoli qovjirab qurish­ni boshlaydi. Xullas, tarjima tanqidchiligi, bundan qariyb yuz yillar narida Choʻlpon tarjimachilikning oʻzi haqida aytgani kabi, «... ataylabmi yo beparvolik natijasidami? – haligacha koʻlagada qoldirilib keladi»ki, bu «bir sistemaga aylanib borayotir. Shu uchun ham tovush chiqarib «qorovul» deb qoʻyish lozim, zarur!»¹

Hozirgi tarjimachiligimizdagi ijobiy holatlar haqida aytganlarimiz koʻproq uning salmoq, son jihatiga asoslanadi. Xoʻsh, oʻsha tarjimalar sifati qanday? Ular bugungi kun oʻquvchisining talab-ehtiyojlari, didi-yu saviyasiga munosibmi? Jahon adabiyotining oʻzbek tilida qayta yaralgan sara namunalari oʻquvchini oʻziga jalb etish, zavq-u hayratga oshno qilishga qodirmi? Mutarjimlarimiz birovning omonatini yetkazish masʼuliyatini doim ham his eta olyaptilarmi?.. Afsuski, bu kabi savollarni qoʻyish hozirda urfdan chiqib, ular aksar ochiq qolayotir. Kitobxonlarning qay birisi buni oʻylab ham koʻrar, aksariyati esa oʻylab ham oʻtirmaydi – «faloniyning maqtalguchi fiston asari shu emish» deya yamlamay yutib yuboraveradi. Tarjima tanqidchiligining jim turishi esa mazkur holni normaga – odatiyga aylantiradi. Kitobxonlik darajasining tu­ shishiga olib kelgan omillardan biri – shu deya nuqib koʻrsatsam, mubolagʻaga yoʻyilmaydimi? Qarang, 2016-yilda «Jahon adabiyoti» jurnalining adadi, mamlakatdagi aholi² soniga nisbatan olinsa, taqriban toʻqqiz ming kishiga bittadan toʻgʻri kelgan ekan. Majburiy obunaga ayovsiz oʻt ochilgan 2019-yilda ahvol qanday boʻlsaykin?!.

Albatta, tushkunroq kayfiyatdagilar: «E-e, tarjima tanqid­ chiligi nima ham qilib berardi?» – deyishi ham mumkin. Buning ustiga, tarjima asarlarning oʻzi oʻqilmayotgan bir paytda tarjima tanqidiga kimning ham koʻzi uchib turibdi ekan?! Bizningcha, hozirgi sharoitda tarjima tanqidchiligining butun diqqat-eʼtibori bitta vazifaga – tarjima sifatini koʻtarishga qaratilishi kerak. Bu holda tarjima tanqidining adresati ham keng kitobxonlar ommasi emas, koʻproq tarjimonlarning oʻzi boʻlib qoladi. Yaʼni oʻz-oʻzidan «kim oʻqiydi?» degan savolga oʻrin qolmaydi: tarjima tanqid­ chiligi yangi tarjimalarni atroflicha muhokama qilish, ularning yutuq va kamchiliklarini xolis koʻrsatib berish, oʻzaro fikr alma­ shish, xullas, mutarjimlar uchun oʻrganish maydoni boʻlib qoladi. Albatta, bu bilan tarjima tanqidiga xos ommaviylik bekor qilinmaydi, adresatning oʻzgarishini tarjimachilikdagi mavjud holatni tuzatishga qaratilgan muvaqqat va operativ chora sifatida tushunilsa toʻgʻriroq boʻladi. Mavjud holatning qandayligi haqida tasavvur hosil qilish maqsadida ayrim misollarni koʻrib oʻtamiz.

Jahon adabiyotining durdonalaridan sanaluvchi Gyugoning «Parij Bibi Maryam ibodatxonasi» romanining oʻzbek tiliga oʻgirilgani, shubhasiz, adabiy-madaniy hayotdagi muhim voqea. Mashhur Kvazimodo-yu Esmeraldani eslab, shavq bilan asar mutolaasiga kirishasan-da, bot-bot gʻaliz va tushunarsiz jumlalarga duch kela boshlaysan. Masalan, ilk bobda Odil sudlov saroyining Katta zali haqida soʻz borarkan, mana bu jumla diqqatni tortadi: «Tabiiyki, shu kuni oʻsha paytlar dunyodagi eng katta yopiq joy hisoblangan Katta zalga kirish oson emasdi (adolat yuzasidan aytish kerakki, Soval bu paytga kelib mahobatli Montarji saroyidagi ulkan zalning hajmini oʻlchashga hali ulgurmagan edi)». Eng avval «bu paytga kelib» bilan «hali ulgurmagan edi» birikmalari bogʻlanishidagi mantiqiy gʻalizlik koʻzga tashlanadi. Beixtiyor romanning rus tilidagi varianti bilan qiyoslab koʻrish istak-ehtiyoji tugʻiladi: «Нелегко было пробраться в этот день в большую залу, считавшуюся в то время самым обширным закрытым помещением на свете. (Правда, Соваль тогда еще не обмерил громадную залу в замке Монтаржи.)»³ Qiyosda esa asliyatga nomuvofiq holatlar koʻzga tashlanadiki, ularni tartibi bilan sanash maqsadga muvofiq:

1. Tarjima jumlada «tabiiyki» kirish soʻzi asliyatda yoʻq, uni mutarjim qoʻshgan. Natija shuki, asliyatda aynan «oʻsha kuni Katta zalga kirish oson boʻlmagani» urgʻulansa, tarjimada ushbu maʼno urgʻusi yoʻqotilib, aksincha, buning «tabiiyligi» taʼkidlanadi.

2. Sirtdan qaralsa, kirish gapning tarjimada asosiy gapdan keyin berilgani asliyatga mosdek koʻrinishi mumkin. Haqiqatda bu formal jihatdan toʻgʻri koʻrinsa-da, mazmunan toʻgʻri emas. Sababi, izoh sifatida kelgan kirish gap Katta zalning oʻsha vaqtda eng katta deb hisoblangani sababini oydinlashtiradi, shu bois ham asliyatda gapning shu maʼnoni anglatgan qismidan keyinoq keladi. Shu bois tarjimada ham «oʻsha paytlar dunyodagi eng katta yopiq joy hisoblangan» deyilgandan soʻng kelishi toʻgʻriroq boʻladi.

3. Kirish gap tarkibidagi «правда» kirish soʻzi oʻsha vaqtdagi kishilarning «eng katta» deb xato qilishlari uzrli ekanini taʼkidlaydi, tarjimadagi «adolat yuzasidan aytish kerakki» kalimasi esa ifoda maqsadini xiralashtiradi.

4. Nihoyat, kirish gapning «u vaqtlar Soval hali Montarji saroyidagi ulkan zalni oʻlchamagan» shaklida berilgani toʻgʻri boʻladi.

Aytilganlar hisobga olinsa, jumla «Bu kun u vaqtlarda dunyodagi eng katta yopiq joy deb hisoblanuvchi (toʻgʻri, u paytlar Soval hali Montarji saroyidagi ulkan zalni oʻlchamagan) Katta zalga kirib olish oson emas edi» shaklida oʻgirilganda asliyat bilan muvofiqlik yuzaga keladi, shundan soʻnggina uni sayqallash mumkin boʻladi.

Albatta, tarjimon ham odam – charchoq yo boshqa sabab bilan diqqatning susayishi bor gap, tarjimada bu kabi hollar ham birda-yarim uchrashi mumkin. Buni istisno oʻlaroq qabul qilsa ham boʻlar. Biroq bunday hollar qayta-qayta uchrasa-chi? Tabiiyki, bu holda tarjima masʼuliyati, asliyatga sodiqlik, uning uslubini qayta yaratish kabi qator masalalar oʻrtaga chiqadi. Toʻgʻri, bu masalalar amalga oshirilayotgan ilmiy tadqiqotlarda oʻrganilayotgani, tadqiqot natijalari oliy oʻquv yurtidan tashqariga chiqmaydigan adadda chop qilinadigan ilmiy jurnallarda boʻlsa ham eʼlon qilinayotgani, ilmiy kengashlarda muhokama qilinayotgani ham bor gap. Biroq tarjima nazariyasi bilan amaliyot oʻrtasidagi aloqa tamom uzilgani ham ayni haqiqat. Sababi, bu ikkisini bogʻlovchi halqa – tarjima tanqidi karaxt, oʻlik-tirikligi mavhum bir ahvolda. Holbuki, agar tarjimalar haqida oʻz vaqtida fikr bildirib turilsa, yaʼni faoliyatdagi tarjima tanqidchiligi boʻlganida edi, tarjimonlarda masʼuliyat kuchayishi bilan birga hamkasblarning yutuq va xatolari asosida oʻrganish imkoniyati ham ortgan boʻlur edi. Hozirda esa hamma tarjimonlar oʻz holicha izlanib, oʻz yogʻiga qovrilib yotibdi. Natijada oʻzbek oʻquvchisiga taqdim etilgan asarlarda uqilishi qiyin, ortidagi tasvirni tasavvur qilish mushkul jumlalarga koʻplab duch kelinadi. Daʼvomiz quruq boʻlmasligi uchun yana bir misolni keltiramiz:

«Oldingi toʻrt ustun atrofida – savdogarlarning yarqirab turgan shisha va boshqa mayda-chuydalari qoʻyilgan; qolgan uch ustun atrofida esa ziyoratchilar va xizmatkorlar oʻtirib turishi natijasida yaltirab ketgan dub oʻrindiqlar oʻrnatilgan».

Romanda aytilishicha, zalda jami yettita ustun boʻlib, ular ikkiyoqlama ravoq shaklidagi shiftni koʻtarib turadi. Tarjimaga koʻra, shu ustunlarning oldingi toʻrttasi atrofiga «shisha va bosh­ qa mayda-chuydalar» qoʻyilgan. Savol tugʻiladi: ular shundoq polga yoyib qoʻyilganmi? Qiziq, Odil sudlov saroyiga shishalarni yoyib qoʻyishdan muddao nima? Eman yogʻochidan ishlangan oʻrindiqlarni oʻtiraverib yaltiratib yuborgan ziyoratchilar nega Odil sudlov saroyiga bu qadar serqatnov ekan? Ziyoratchilarga bu yerda nima bor? Xizmatkorlar-chi, hadeb oʻtirib-turaverish oʻrniga oʻz vazifalarini bajarishsa boʻlmaydimi? Javob topmoq­ chi boʻlinsa, albatta, yana ruscha asliyatga qarash kerak boʻladi. Unda esa jumla quyidagicha berilgan:

«Вокруг первых четырех столбов – лавочки торговцев, сверкающие стеклянными изделиями и мишурой; вокруг трех остальных – истертые дубовые скамьи, отполированные короткими широкими штанами тяжущихся и мантиями стряпчих».

Koʻryapmizki, ruscha asliyatga koʻra, dastlabki toʻrt ustun atrofida «savdogarlarning doʻkonchalari» joylashgan boʻlib, ularda «yaltiroq shisha buyumlar» qoʻyilgan ekan. Eman oʻrindiqlarni esa ziyoratchilar emas, «sudlashuvchilar» (тяжущииеся)ning keng sholvorlari yaltiratgan boʻlib chiqadi. Shuningdek, oʻrindiqlarni yaltiratishga tarjimada aytilgan kabi xizmatkorlar emas, sudlov mahkamasida ishlovchi xodimlar (advokatlar, kotiblar, mirzalar, prokuror yordamchilari)ning mantiyalari – sud xodimlarining ust kiyimi ham hissa qoʻshgan ekan. Umuman, gap komponentlarining bir-biriga bogʻlanishlarini toʻgʻri anglay olmaslik tufayli kelib chiqqan bunday kamchiliklar anchagina. Masalan, quyidagi gap ham yuqorida koʻrganimiz kabi savollar tugʻdiradi:

«Zalning butun aylanasi boʻylab – baland devorlar, derazalar va ustunlar oraligʻida – Faramonddan boshlab Fransiyaning barcha hukmdorlari: shafqatsiz, beburd va omadsiz hamda bo­ shi va qoʻllarini koʻtarib turgan shavkatli qirollarning haykallari qad rostlagan».

Avvalo, tarjima gapning qurilishi bu oʻrinda turlicha tushunish imkoniyatini yuzaga keltiradi: Agar «zalning butun aylanasi boʻylab – baland devorlar» deyilganini tugal gap deb qarasak, u holda bu ot-kesimli sintaktik qurilma boʻladi. Lekin bunda mantiqiy gʻalizlik yuzaga keladi. Chunki zalning atrofi baland devorlar bilan oʻralganini aytish ortiqcha, zero, mabodo devorlar boʻlmaganida, zalning oʻzi ham boʻlmas edi. Agar «baland devorlar, derazalar va ustunlar oraligʻida»ni ajratilgan hol deb oladigan boʻlsak, «baland devorlar ... oraligʻi» qayer ekani ham mavhum boʻlib qoladi, yaʼni yana mazmuniy gʻalizlik yuzaga keladi. Shunga oʻx­ shash, «shafqatsiz, beburd va omadsiz hamda boshi va qoʻllarini koʻtarib turgan shavkatli qirollar» qurilmasida ham gʻalizlik bor. Negaki «hamda» oʻzigacha va oʻzidan keyingi qismlarni ajratyapti deb ham, uyushiq bogʻlanishni taʼminlayapti deb ham hisoblash mumkin. Birinchi holda «boshi va qoʻllarini koʻtarib turgan shavkatli qirollar» birikmasining gʻalizligi taʼkidlanib qoladi. Bu yerda «boshi va qoʻllarini magʻrur koʻtargan» qabilidagi ifoda oʻrinli boʻlur edi. Ikkinchi holda esa ikkala qismning mazmunan alohidaligi bilinmay ketadi. Har ikki hol ham asliyat mazmuniga muvofiq emas. Bunga amin boʻlish uchun asliyat jumlasini keltiramiz:

«Кругом залы вдоль высоких стен, между дверьми, между окнами, между столбами – нескончаемая вереница изваяний королей Франции, начиная с Фарамонда: королей нерадивых, опустивших руки и потупивших очи, королей доблестных и воинственных, смело поднявших чело и руки к небесам».

Koʻrib turganimizdek, jumla qurilishi tarjimadagidan farqli: bunda «devorlar» na kesim vazifasida, na ajratilgan uyushiq hol tarkibida keladi, haykallar «zalning gir aylanasi – baland devorlar boʻylab» saf tortgani aytiladi. Jumlaning davomidan esa haykallar devordagi eshik va derazalar orasida, shuningdek, zalning oʻrtasidagi ustunlar orasida joylashgani anglashiladi. Shuningdek, safdagi haykal-qirollar ayrimlari xijolat tortayotgan kabi, boshqalarining magʻrur turgani ham aytiladi. Fikrimizcha, tarjimada asliyatdagi konstruksiyani toʻgʻri oʻgirish imkoni bor edi, lekin sintaktik aloqalar yaxshi ilgʻanmagani bois bunga erishilgan emas. Holbuki, jumlani quyidagicha shaklda asliyatga yaqin oʻgirish mumkin: «Zalning gir aylanasi – baland devorlar boʻylab, eshik, deraza va ustunlar orasida Faramonddan boshlab Fransiyaning barcha qirollari haykallarining adoqsiz safi: ularning ayrimlari epsiz boʻlganidan xijolatda qoʻllarini tushirib nigohlarini yerga qaratgan boʻlsalar, jasur va jangari oʻtganlari manglayi va qoʻllarini falakka magʻrur qaratganlar».

Tarjima tanqidchiligi haqida boshlagan gaplar boshqa tomon burilib ketgandek koʻrinishi mumkin. Haqiqatda esa oʻsha mavzu boshqacha yoʻsinda, tarjima tanqidchiligidagi falajlikning oqibatlarini koʻrsatish orqali davom etdi. Zero, koʻrib oʻtilgan holat ham shu oqibatlar sirasida sanalishi mumkin. Yana bir narsani taʼkidlab aytish zarur. Biz koʻrib oʻtgan kabi nuqson va kamchiliklar birgina «Parij Bibi Maryam ibodatxonasi» romani tarjimasiga emas, ming afsuski, hozirda amalga oshirilayotggan tarjimalarning hammasiga ham birdek xosdir. Yaʼni bugungi tarjimachiligimizdagi ahvol «qorovul» deya qichqirsa boʻladigan darajaga kelib qoldi desak mubolagʻa emas. Shuning uchun ham hozirgi kunda, jahon adabiyotidan koʻplab asarlar oʻzbek tiliga peshma-pesh oʻgirilayotgan bir sharoitda tarjima tanqidchiligini jonlantirish muhim vazifa boʻlib turibdi. Yaqinda bir sabab bilan 50 – 60-yillarda chop qilinagan «Мастерство перевода» nomli turkumga kirgan nashrlarni bir sidra koʻrib chiqishga toʻgʻri keldi.⁴ Oʻshanda ham tarjima tanqidini faollashtirish zarurati, xususan, tarjima tanqidchiligiga ixtisoslashgan jurnal taʼsis etish zarurligi haqidagi fikrlar bot-bot oʻrtaga tashlangan ekan. Bunday fikr-qarashlar 80-yillarda bizning adabiyotshunoslarimiz tomonidan ham koʻp bor oʻrtaga tashlangan. Endilikda esa shunchaki gapirish bilan cheklanmay, bu ishni amalga oshirish zarur. Chunki tarjimachiligimizdagi mavjud holat shuni taqozo etadi. Zudlik bilan yoʻlga qoʻyilishi mumkin choralar sifatida adabiy nashrlar – jurnal va gazetalarda tarjima tanqidiga keng oʻrin berish, buyurtma yoʻli bilan bu ishga mutaxassislarni jalb qilish, maxsus elektron jurnal taʼsis etish kabilarni koʻrsatish mumkin. Ayniqsa, jahon tillaridan bevosita tarjimalarga alohida eʼtibor zarur. Zero, uzoq davr mobaynida «ikkinchi ona til» sifatida qarab kelingan rus tilidan tarjimalar ham hanuz kamchiliklarga toʻla ekan, bevosita tarjimalarga talabni avvalboshdanoq yuksak qilib belgilash maqsadga muvofiq boʻlib, kelajakda oʻzining ijobiy samarasini beradi.

Мустақиллик йилларида бадиий таржима бобида жуда катта ишлар амалга оширилгани, жаҳон адабиётининг кўплаб намуналари ўзбек тилига ўгирилгани, муҳими, аслиятдан ўгириш амалиёти кенг ёйила бошлагани ҳаммамизга маълум. Мана, йигирма йилдан зиёд вақт ўтдики, «Жаҳон адабиёти» журнали халқимизга дунё адиб-у шоирлари ижодидан сара намуналарни ҳар ой тақдим этиб келади. Бу ютуқларни, албатта, қониқиш билан қайд этиш керак. Айни пайтда, ютуқларни эътироф этаркан, кўп йиллардан бери таржима танқидчилиги соҳаси эътибордан қолиб келаётганини эътироф этмасак ҳам инсофдан бўлмайди. Зеро, агар таржима соҳасида юқорида айтилган қадар кўп ишлар қилинаётган бўлса-ю, таржима асарлар танқидчилик муҳокамасидан четда қолар экан, ютуқларнинг изчил ва бардавом бўлиб қолиши мумкин эмас. Иккинчи томондан, агарки таржима танқидчилиги фаол бўлмаса, таржима назарияси ҳам сувсираган дарахт мисоли қовжираб қуриш­ни бошлайди. Хуллас, таржима танқидчилиги, бундан қарийб юз йиллар нарида Чўлпон таржимачиликнинг ўзи ҳақида айтгани каби, «... атайлабми ё бепарволик натижасидами? – ҳалигача кўлагада қолдирилиб келади»ки, бу «бир системага айланиб бораётир. Шу учун ҳам товуш чиқариб «қоровул» деб қўйиш лозим, зарур!»¹

Ҳозирги таржимачилигимиздаги ижобий ҳолатлар ҳақида айтганларимиз кўпроқ унинг салмоқ, сон жиҳатига асосланади. Хўш, ўша таржималар сифати қандай? Улар бугунги кун ўқувчисининг талаб-эҳтиёжлари, диди-ю савиясига муносибми? Жаҳон адабиётининг ўзбек тилида қайта яралган сара намуналари ўқувчини ўзига жалб этиш, завқ-у ҳайратга ошно қилишга қодирми? Мутаржимларимиз бировнинг омонатини етказиш масъулиятини доим ҳам ҳис эта оляптиларми?.. Афсуски, бу каби саволларни қўйиш ҳозирда урфдан чиқиб, улар аксар очиқ қолаётир. Китобхонларнинг қай бириси буни ўйлаб ҳам кўрар, аксарияти эса ўйлаб ҳам ўтирмайди – «фалонийнинг мақталгучи фистон асари шу эмиш» дея ямламай ютиб юбораверади. Таржима танқидчилигининг жим туриши эса мазкур ҳолни нормага – одатийга айлантиради. Китобхонлик даражасининг ту­ шишига олиб келган омиллардан бири – шу дея нуқиб кўрсацам, муболағага йўйилмайдими? Қаранг, 2016-йилда «Жаҳон адабиёти» журналининг адади, мамлакатдаги аҳоли² сонига нисбатан олинса, тақрибан тўққиз минг кишига биттадан тўғри келган экан. Мажбурий обунага аёвсиз ўт очилган 2019-йилда аҳвол қандай бўлсайкин?!.

Албатта, тушкунроқ кайфиятдагилар: «Э-э, таржима танқид­ чилиги нима ҳам қилиб берарди?» – дейиши ҳам мумкин. Бунинг устига, таржима асарларнинг ўзи ўқилмаётган бир пайтда таржима танқидига кимнинг ҳам кўзи учиб турибди экан?! Бизнингча, ҳозирги шароитда таржима танқидчилигининг бутун диққат-эътибори битта вазифага – таржима сифатини кўтаришга қаратилиши керак. Бу ҳолда таржима танқидининг адресати ҳам кенг китобхонлар оммаси эмас, кўпроқ таржимонларнинг ўзи бўлиб қолади. Яъни ўз-ўзидан «ким ўқийди?» деган саволга ўрин қолмайди: таржима танқид­ чилиги янги таржималарни атрофлича муҳокама қилиш, уларнинг ютуқ ва камчиликларини холис кўрсатиб бериш, ўзаро фикр алма­ шиш, хуллас, мутаржимлар учун ўрганиш майдони бўлиб қолади. Албатта, бу билан таржима танқидига хос оммавийлик бекор қилинмайди, адресатнинг ўзгаришини таржимачиликдаги мавжуд ҳолатни тузатишга қаратилган муваққат ва оператив чора сифатида тушунилса тўғрироқ бўлади. Мавжуд ҳолатнинг қандайлиги ҳақида тасаввур ҳосил қилиш мақсадида айрим мисолларни кўриб ўтамиз.

Жаҳон адабиётининг дурдоналаридан саналувчи Гюгонинг «Париж Биби Марям ибодатхонаси» романининг ўзбек тилига ўгирилгани, шубҳасиз, адабий-маданий ҳаётдаги муҳим воқеа. Машҳур Квазимодо-ю Эсмералдани эслаб, шавқ билан асар мутолаасига киришасан-да, бот-бот ғализ ва тушунарсиз жумлаларга дуч кела бошлайсан. Масалан, илк бобда Одил судлов саройининг Катта зали ҳақида сўз бораркан, мана бу жумла диққатни тортади: «Табиийки, шу куни ўша пайтлар дунёдаги энг катта ёпиқ жой ҳисобланган Катта залга кириш осон эмасди (адолат юзасидан айтиш керакки, Совал бу пайтга келиб маҳобатли Монтаржи саройидаги улкан залнинг ҳажмини ўлчашга ҳали улгурмаган эди)». Энг аввал «бу пайтга келиб» билан «ҳали улгурмаган эди» бирикмалари боғланишидаги мантиқий ғализлик кўзга ташланади. Беихтиёр романнинг рус тилидаги варианти билан қиёслаб кўриш истак-эҳтиёжи туғилади: «Нелегко было пробраться в этот день в большую залу, считавшуюся в то время самым обширным закрытым помещением на свете. (Правда, Соваль тогда еще не обмерил громадную залу в замке Монтаржи.)»³ Қиёсда эса аслиятга номувофиқ ҳолатлар кўзга ташланадики, уларни тартиби билан санаш мақсадга мувофиқ:

1. Таржима жумлада «табиийки» кириш сўзи аслиятда йўқ, уни мутаржим қўшган. Натижа шуки, аслиятда айнан «ўша куни Катта залга кириш осон бўлмагани» урғуланса, таржимада ушбу маъно урғуси йўқотилиб, аксинча, бунинг «табиийлиги» таъкидланади.

2. Сиртдан қаралса, кириш гапнинг таржимада асосий гапдан кейин берилгани аслиятга мосдек кўриниши мумкин. Ҳақиқатда бу формал жиҳатдан тўғри кўринса-да, мазмунан тўғри эмас. Сабаби, изоҳ сифатида келган кириш гап Катта залнинг ўша вақтда энг катта деб ҳисоблангани сабабини ойдинлаштиради, шу боис ҳам аслиятда гапнинг шу маънони англатган қисмидан кейиноқ келади. Шу боис таржимада ҳам «ўша пайтлар дунёдаги энг катта ёпиқ жой ҳисобланган» дейилгандан сўнг келиши тўғрироқ бўлади.

3. Кириш гап таркибидаги «правда» кириш сўзи ўша вақтдаги кишиларнинг «энг катта» деб хато қилишлари узрли эканини таъкидлайди, таржимадаги «адолат юзасидан айтиш керакки» калимаси эса ифода мақсадини хиралаштиради.

4. Ниҳоят, кириш гапнинг «у вақтлар Совал ҳали Монтаржи саройидаги улкан зални ўлчамаган» шаклида берилгани тўғри бўлади.

Айтилганлар ҳисобга олинса, жумла «Бу кун у вақтларда дунёдаги энг катта ёпиқ жой деб ҳисобланувчи (тўғри, у пайтлар Совал ҳали Монтаржи саройидаги улкан зални ўлчамаган) Катта залга кириб олиш осон эмас эди» шаклида ўгирилганда аслият билан мувофиқлик юзага келади, шундан сўнггина уни сайқаллаш мумкин бўлади.

Албатта, таржимон ҳам одам – чарчоқ ё бошқа сабаб билан диққатнинг сусайиши бор гап, таржимада бу каби ҳоллар ҳам бирда-ярим учраши мумкин. Буни истисно ўлароқ қабул қилса ҳам бўлар. Бироқ бундай ҳоллар қайта-қайта учраса-чи? Табиийки, бу ҳолда таржима масъулияти, аслиятга содиқлик, унинг услубини қайта яратиш каби қатор масалалар ўртага чиқади. Тўғри, бу масалалар амалга оширилаётган илмий тадқиқотларда ўрганилаётгани, тадқиқот натижалари олий ўқув юртидан ташқарига чиқмайдиган ададда чоп қилинадиган илмий журналларда бўлса ҳам эълон қилинаётгани, илмий кенгашларда муҳокама қилинаётгани ҳам бор гап. Бироқ таржима назарияси билан амалиёт ўртасидаги алоқа тамом узилгани ҳам айни ҳақиқат. Сабаби, бу иккисини боғловчи ҳалқа – таржима танқиди карахт, ўлик-тириклиги мавҳум бир аҳволда. Ҳолбуки, агар таржималар ҳақида ўз вақтида фикр билдириб турилса, яъни фаолиятдаги таржима танқидчилиги бўлганида эди, таржимонларда масъулият кучайиши билан бирга ҳамкасбларнинг ютуқ ва хатолари асосида ўрганиш имконияти ҳам ортган бўлур эди. Ҳозирда эса ҳамма таржимонлар ўз ҳолича изланиб, ўз ёғига қоврилиб ётибди. Натижада ўзбек ўқувчисига тақдим этилган асарларда уқилиши қийин, ортидаги тасвирни тасаввур қилиш мушкул жумлаларга кўплаб дуч келинади. Даъвомиз қуруқ бўлмаслиги учун яна бир мисолни келтирамиз:

«Олдинги тўрт устун атрофида – савдогарларнинг ярқираб турган шиша ва бошқа майда-чуйдалари қўйилган; қолган уч устун атрофида эса зиёратчилар ва хизматкорлар ўтириб туриши натижасида ялтираб кетган дуб ўриндиқлар ўрнатилган».

Романда айтилишича, залда жами еттита устун бўлиб, улар иккиёқлама равоқ шаклидаги шифтни кўтариб туради. Таржимага кўра, шу устунларнинг олдинги тўрттаси атрофига «шиша ва бош­ қа майда-чуйдалар» қўйилган. Савол туғилади: улар шундоқ полга ёйиб қўйилганми? Қизиқ, Одил судлов саройига шишаларни ёйиб қўйишдан муддао нима? Эман ёғочидан ишланган ўриндиқларни ўтиравериб ялтиратиб юборган зиёратчилар нега Одил судлов саройига бу қадар серқатнов экан? Зиёратчиларга бу ерда нима бор? Хизматкорлар-чи, ҳадеб ўтириб-туравериш ўрнига ўз вазифаларини бажаришса бўлмайдими? Жавоб топмоқ­ чи бўлинса, албатта, яна русча аслиятга қараш керак бўлади. Унда эса жумла қуйидагича берилган:

«Вокруг первых четырех столбов – лавочки торговцев, сверкающие стеклянными изделиями и мишурой; вокруг трех остальных – истертые дубовые скамьи, отполированные короткими широкими штанами тяжущихся и мантиями стряпчих».

Кўряпмизки, русча аслиятга кўра, дастлабки тўрт устун атрофида «савдогарларнинг дўкончалари» жойлашган бўлиб, уларда «ялтироқ шиша буюмлар» қўйилган экан. Эман ўриндиқларни эса зиёратчилар эмас, «судлашувчилар» (тяжущииеся)нинг кенг шолворлари ялтиратган бўлиб чиқади. Шунингдек, ўриндиқларни ялтиратишга таржимада айтилган каби хизматкорлар эмас, судлов маҳкамасида ишловчи ходимлар (адвокатлар, котиблар, мирзалар, прокурор ёрдамчилари)нинг мантиялари – суд ходимларининг уст кийими ҳам ҳисса қўшган экан. Умуман, гап компонентларининг бир-бирига боғланишларини тўғри англай олмаслик туфайли келиб чиққан бундай камчиликлар анчагина. Масалан, қуйидаги гап ҳам юқорида кўрганимиз каби саволлар туғдиради:

«Залнинг бутун айланаси бўйлаб – баланд деворлар, деразалар ва устунлар оралиғида – Фарамонддан бошлаб Франсиянинг барча ҳукмдорлари: шафқациз, бебурд ва омадсиз ҳамда бо­ ши ва қўлларини кўтариб турган шавкатли қиролларнинг ҳайкаллари қад ростлаган».

Аввало, таржима гапнинг қурилиши бу ўринда турлича тушуниш имкониятини юзага келтиради: Агар «залнинг бутун айланаси бўйлаб – баланд деворлар» дейилганини тугал гап деб қарасак, у ҳолда бу от-кесимли синтактик қурилма бўлади. Лекин бунда мантиқий ғализлик юзага келади. Чунки залнинг атрофи баланд деворлар билан ўралганини айтиш ортиқча, зеро, мабодо деворлар бўлмаганида, залнинг ўзи ҳам бўлмас эди. Агар «баланд деворлар, деразалар ва устунлар оралиғида»ни ажратилган ҳол деб оладиган бўлсак, «баланд деворлар ... оралиғи» қаер экани ҳам мавҳум бўлиб қолади, яъни яна мазмуний ғализлик юзага келади. Шунга ўх­ шаш, «шафқациз, бебурд ва омадсиз ҳамда боши ва қўлларини кўтариб турган шавкатли қироллар» қурилмасида ҳам ғализлик бор. Негаки «ҳамда» ўзигача ва ўзидан кейинги қисмларни ажратяпти деб ҳам, уюшиқ боғланишни таъминлаяпти деб ҳам ҳисоблаш мумкин. Биринчи ҳолда «боши ва қўлларини кўтариб турган шавкатли қироллар» бирикмасининг ғализлиги таъкидланиб қолади. Бу ерда «боши ва қўлларини мағрур кўтарган» қабилидаги ифода ўринли бўлур эди. Иккинчи ҳолда эса иккала қисмнинг мазмунан алоҳидалиги билинмай кетади. Ҳар икки ҳол ҳам аслият мазмунига мувофиқ эмас. Бунга амин бўлиш учун аслият жумласини келтирамиз:

«Кругом залы вдоль высоких стен, между дверьми, между окнами, между столбами – нескончаемая вереница изваяний королей Франции, начиная с Фарамонда: королей нерадивых, опустивших руки и потупивших очи, королей доблестных и воинственных, смело поднявших чело и руки к небесам».

Кўриб турганимиздек, жумла қурилиши таржимадагидан фарқли: бунда «деворлар» на кесим вазифасида, на ажратилган уюшиқ ҳол таркибида келади, ҳайкаллар «залнинг гир айланаси – баланд деворлар бўйлаб» саф тортгани айтилади. Жумланинг давомидан эса ҳайкаллар девордаги эшик ва деразалар орасида, шунингдек, залнинг ўртасидаги устунлар орасида жойлашгани англашилади. Шунингдек, сафдаги ҳайкал-қироллар айримлари хижолат тортаётган каби, бошқаларининг мағрур тургани ҳам айтилади. Фикримизча, таржимада аслиятдаги конструксияни тўғри ўгириш имкони бор эди, лекин синтактик алоқалар яхши илғанмагани боис бунга эришилган эмас. Ҳолбуки, жумлани қуйидагича шаклда аслиятга яқин ўгириш мумкин: «Залнинг гир айланаси – баланд деворлар бўйлаб, эшик, дераза ва устунлар орасида Фарамонддан бошлаб Франсиянинг барча қироллари ҳайкалларининг адоқсиз сафи: уларнинг айримлари эпсиз бўлганидан хижолатда қўлларини тушириб нигоҳларини ерга қаратган бўлсалар, жасур ва жангари ўтганлари манглайи ва қўлларини фалакка мағрур қаратганлар».

Таржима танқидчилиги ҳақида бошлаган гаплар бошқа томон бурилиб кетгандек кўриниши мумкин. Ҳақиқатда эса ўша мавзу бошқача йўсинда, таржима танқидчилигидаги фалажликнинг оқибатларини кўрсатиш орқали давом этди. Зеро, кўриб ўтилган ҳолат ҳам шу оқибатлар сирасида саналиши мумкин. Яна бир нарсани таъкидлаб айтиш зарур. Биз кўриб ўтган каби нуқсон ва камчиликлар биргина «Париж Биби Марям ибодатхонаси» романи таржимасига эмас, минг афсуски, ҳозирда амалга оширилаётгган таржималарнинг ҳаммасига ҳам бирдек хосдир. Яъни бугунги таржимачилигимиздаги аҳвол «қоровул» дея қичқирса бўладиган даражага келиб қолди десак муболаға эмас. Шунинг учун ҳам ҳозирги кунда, жаҳон адабиётидан кўплаб асарлар ўзбек тилига пешма-пеш ўгирилаётган бир шароитда таржима танқидчилигини жонлантириш муҳим вазифа бўлиб турибди. Яқинда бир сабаб билан 50 – 60-йилларда чоп қилинаган «Мастерство перевода» номли туркумга кирган нашрларни бир сидра кўриб чиқишга тўғри келди.⁴ Ўшанда ҳам таржима танқидини фаоллаштириш зарурати, хусусан, таржима танқидчилигига ихтисослашган журнал таъсис этиш зарурлиги ҳақидаги фикрлар бот-бот ўртага ташланган экан. Бундай фикр-қарашлар 80-йилларда бизнинг адабиётшуносларимиз томонидан ҳам кўп бор ўртага ташланган. Эндиликда эса шунчаки гапириш билан чекланмай, бу ишни амалга ошириш зарур. Чунки таржимачилигимиздаги мавжуд ҳолат шуни тақозо этади. Зудлик билан йўлга қўйилиши мумкин чоралар сифатида адабий нашрлар – журнал ва газеталарда таржима танқидига кенг ўрин бериш, буюртма йўли билан бу ишга мутахассисларни жалб қилиш, махсус электрон журнал таъсис этиш кабиларни кўрсатиш мумкин. Айниқса, жаҳон тилларидан бевосита таржималарга алоҳида эътибор зарур. Зеро, узоқ давр мобайнида «иккинчи она тил» сифатида қараб келинган рус тилидан таржималар ҳам ҳануз камчиликларга тўла экан, бевосита таржималарга талабни аввалбошданоқ юксак қилиб белгилаш мақсадга мувофиқ бўлиб, келажакда ўзининг ижобий самарасини беради.