Ustoz Umarali Normatov haqida soʻz borarkan gapni u kishi qariyb chorak asr boshqargan OʻzMUning hozirgi oʻzbek adabiyoti kafedrasidan, unga nisbatan chuqur minnatdorlik va ehtiromim izxoridan boshlagim keladi. Zero, bir kun tuz ichgan joyga qirq kun salom lozim. Men esa bundan oʻn yil ilgari ilmiy ish qilish niyati-la poytaxtga borib, olti yil shu dargoh tuzini totdim...- har qancha ehtiromim boʻlsa ozdek koʻrinadi. Bir shogird sifatida shu dargohdan - laborant Mastura opadan tortib mudirigacha - barchalaridan umrbod minnatdorman...
Aspirantlik davrimni eslasam, kafedra alohida bir olam boʻlgandek, alohida olam sifatida yashagandek tuyuladi menga. Zero, adabiyot haqida gapiruvchilar ozaya boshlagan paytlarda ham kafedra kunlari salom-alikdan soʻng adabiyotdan boshlangan gap yana adabiyot bilan tugallanar edi. Tasavvur qiling: Umarali domla oʻzi yangi oʻqigan asari haqida hayajonlanib xayratini izhor qilsa, Norboy aka zumda uni "hech narsaga arzimaydi"ga chiqaradi, Ozod domla vazminlik bilan mantiqli xulosa yasaydi... alalxusus, har uchalasining gaplarini ogʻzini ochib eshitgan shogirdlarning "xomak" fikrlari yetiladi, masalani turli nuqtalardan mulohaza qiladi - kafedraning begim kunlaridayoq pishib boradi... Konkret masalada turlicha, hatto baʼzan bir-biriga zid fikrda boʻluvchi bu kishilarni bir narsa - soʻz sanʼatiga cheksiz muhabbat birlashtirgandiki, nazarimda, xotiramdagi kafedra bir SHAXS misoli shakllangandek, oʻzining muqim mavqei, oʻz qiyofasiga ega edi. Yaxshiroq razm solgan kishi bu QIYoFAdagi prinsipiallik va mulohazakorlik Ozod Sharafiddinovdan, shiddat va jangarilik Norboy akadan, hayrat va samimiyat Umarali akadan ekanligini sezib olishi qiyin emas edi...
Kamina shu kafedraning aʼzosi, O.Sharofiddinovning nevara shogirdiyu Umarali akaning oʻz shogirdi ekanligim bilan fahr etarkan, ayni shu narsa menga koʻp eshiklarni ochgani, koʻpincha oʻzgalarning menga munosabatini belgilagani va belgilab kelayotganini minnatdorlik bilan aytgim keladi...
Ha, shundoq kafedraning qiyofasini, undagi ilmiy-ijodiy havoni belgilagan zotlardan biri ustozim Umarali Normatov boʻladilar.
Umarali Normatov - katta olim. Biroq katta olimlarning bari ham u kishidek katta odam emas, katta odamlarning bari ham ustozdek kichikkoʻngil boʻlolmaydi. Ulugʻ insonlarga xos bagʻrikenglikni domlaning shogirdlariga munosabatida koʻraman.
Sir emaski, shogirdning ilmdagi odimi qanday boʻlishi koʻp jihatdan ustozga bogʻliq. Aspirantlar uyida yashagach, boshqa tolibul ilmlar bilan gaplashasan: ustoz shogirdlar orasida kinolarda koʻrsatilgandek, romanlarda yozilgandek noravo munosabatlar mavjudligini his etasan. Aspirantlarning mahzunlik bilan: "Ishning qoralamasini domlamga berganman, besh oy boʻldi hali oʻqib bermadi..." deganlariga guvohman. Katta olim - Katta odamga emas, katta olimgagina shogird boʻlgan yigitga dildan achinaman, taqdir olim Umarali akaga roʻbaroʻ qilganiga shukronalar aytaman. Aytmay boʻladimi, axir... Maqolami, boshqami tayyorlasam, dushanbani (kafedra kuni) moʻljallab boraman - domlaning qoʻliga beraman. Chorshanba kuni qoralamamni (xajmidan qatʼiy nazar) keltirib qoʻlimga beradi. •oralamani varaqlasangiz, chetlarida qator tuzatishlar, izohlar - domla astoydil oʻqiganidan darak beradi. Ana endi xolis ayting, aspiranturani ham, doktoranturani ham muddatidan oldin tugatganim mening xizmatimmi yo domlamning?!
Umarali aka adabiyot haqida gapirganimda befarq, loaqal xotirjam boʻlolmaydi - adabiyot allaqachon ustozning shaxsiy ishiga, hayoti mazmuniga aylanib boʻlgan. Domla benihoya sahiy odam. U kishi oʻzi zavq olgan asar haqidagi taassurotini tezroq ulashishga intiladi, loaqal asarda oʻzi inkishof etgan nozik nuktalarni-da sir saqlamaydi. Umarali aka suhbati goʻzal inson, chunki u kishining suhbati asosan adabiyot haqida boʻladi. Domla oʻqigan asari haqida " Voy boʻy-y... buni qarang endi..." deb gap boshlaydi-yu, u kishidagi xayrat sezdirmaygina sizga koʻchadi - oʻsha asarni oʻqish yo qayta oʻqish istagi tugʻiladi...
Umarali akada meni har vaqt lol qoldirib keladigan narsa - mutolaga oʻchlik. Domla adabiyotimizda paydo boʻlgan yangiliklarni qoldirmay kuzatadi. Adabiyot haqida suxbatimiz koʻpincha "falon asarni oʻqidingizmi?" soʻrogʻidan boshlanadi ("yoʻq" deyish uyat, oʻqimagan boʻlsam ham tasdiq ishorasini qilaman, keyin albatta oʻqib chiqaman). Domlaning asar haqidagi taasurotlarini eshitarkanman, shunday ulugʻ yoshida ham badiiyatdan shu darajada xayratlana olayotgan, yoshlardan-da quyuq ehtiroc-la gapirayotgan insonga havasim keladi... - domlaga oʻxshagim kelib ketadi...
Men hurmatli ustozimga, ustozni eslaganda koʻzimdan oʻtuvchi kafedraga chuqur extiromimni izhor qilarkanman, xudbinligim tutadi-yu, domladan oʻtinaman: "Ibodatlaringizda bizni ham duo qiling, ustoz, bizga ham sizning yoʻlingizni bersin, ilohim..."
A.Oripovning 60-yillar sheʼriyatida tarix konsepsiyasi
Suhbatlar, nutqlar, soʻz boshilar, taqrizlar
Suhbatlar, nutqlar, soʻz boshilar, taqrizlar
Устоз Умарали Норматов ҳақида сўз бораркан гапни у киши қарийб чорак аср бошқарган ЎзМУнинг ҳозирги ўзбек адабиёти кафедрасидан, унга нисбатан чуқур миннатдорлик ва эҳтиромим изхоридан бошлагим келади. Зеро, бир кун туз ичган жойга қирқ кун салом лозим. Мен эса бундан ўн йил илгари илмий иш қилиш нияти-ла пойтахтга бориб, олти йил шу даргоҳ тузини тотдим...- ҳар қанча эҳтиромим бўлса оздек кўринади. Бир шогирд сифатида шу даргоҳдан - лаборант Мастура опадан тортиб мудиригача - барчаларидан умрбод миннатдорман...
Аспирантлик давримни эсласам, кафедра алоҳида бир олам бўлгандек, алоҳида олам сифатида яшагандек туюлади менга. Зеро, адабиёт ҳақида гапирувчилар озая бошлаган пайтларда ҳам кафедра кунлари салом-аликдан сўнг адабиётдан бошланган гап яна адабиёт билан тугалланар эди. Тасаввур қилинг: Умарали домла ўзи янги ўқиган асари ҳақида ҳаяжонланиб хайратини изҳор қилса, Норбой ака зумда уни "ҳеч нарсага арзимайди"га чиқаради, Озод домла вазминлик билан мантиқли хулоса ясайди... алалхусус, ҳар учаласининг гапларини оғзини очиб эшитган шогирдларнинг "хомак" фикрлари етилади, масалани турли нуқталардан мулоҳаза қилади - кафедранинг бегим кунларидаёқ пишиб боради... Конкрет масалада турлича, ҳатто баъзан бир-бирига зид фикрда бўлувчи бу кишиларни бир нарса - сўз санъатига чексиз муҳаббат бирлаштиргандики, назаримда, хотирамдаги кафедра бир ШАХС мисоли шакллангандек, ўзининг муқим мавқеи, ўз қиёфасига эга эди. Яхшироқ разм солган киши бу ҚИЁФАдаги принципиаллик ва мулоҳазакорлик Озод Шарафиддиновдан, шиддат ва жангарилик Норбой акадан, ҳайрат ва самимият Умарали акадан эканлигини сезиб олиши қийин эмас эди...
Камина шу кафедранинг аъзоси, О.Шарофиддиновнинг невара шогирдию Умарали аканинг ўз шогирди эканлигим билан фаҳр этаркан, айни шу нарса менга кўп эшикларни очгани, кўпинча ўзгаларнинг менга муносабатини белгилагани ва белгилаб келаётганини миннатдорлик билан айтгим келади...
Ҳа, шундоқ кафедранинг қиёфасини, ундаги илмий-ижодий ҳавони белгилаган зотлардан бири устозим Умарали Норматов бўладилар.
Умарали Норматов - катта олим. Бироқ катта олимларнинг бари ҳам у кишидек катта одам эмас, катта одамларнинг бари ҳам устоздек кичиккўнгил бўлолмайди. Улуғ инсонларга хос бағрикенгликни домланинг шогирдларига муносабатида кўраман.
Сир эмаски, шогирднинг илмдаги одими қандай бўлиши кўп жиҳатдан устозга боғлиқ. Аспирантлар уйида яшагач, бошқа толибул илмлар билан гаплашасан: устоз шогирдлар орасида киноларда кўрсатилгандек, романларда ёзилгандек нораво муносабатлар мавжудлигини ҳис этасан. Аспирантларнинг маҳзунлик билан: "Ишнинг қораламасини домламга берганман, беш ой бўлди ҳали ўқиб бермади..." деганларига гувоҳман. Катта олим - Катта одамга эмас, катта олимгагина шогирд бўлган йигитга дилдан ачинаман, тақдир олим Умарали акага рўбарў қилганига шукроналар айтаман. Айтмай бўладими, ахир... Мақолами, бошқами тайёрласам, душанбани (кафедра куни) мўлжаллаб бораман - домланинг қўлига бераман. Чоршанба куни қораламамни (хажмидан қатъий назар) келтириб қўлимга беради. •ораламани варақласангиз, четларида қатор тузатишлар, изоҳлар - домла астойдил ўқиганидан дарак беради. Ана энди холис айтинг, аспирантурани ҳам, докторантурани ҳам муддатидан олдин тугатганим менинг хизматимми ё домламнинг?!
Умарали ака адабиёт ҳақида гапирганимда бефарқ, лоақал хотиржам бўлолмайди - адабиёт аллақачон устознинг шахсий ишига, ҳаёти мазмунига айланиб бўлган. Домла бениҳоя саҳий одам. У киши ўзи завқ олган асар ҳақидаги таассуротини тезроқ улашишга интилади, лоақал асарда ўзи инкишоф этган нозик нукталарни-да сир сақламайди. Умарали ака суҳбати гўзал инсон, чунки у кишининг суҳбати асосан адабиёт ҳақида бўлади. Домла ўқиган асари ҳақида " Вой бўй-й... буни қаранг энди..." деб гап бошлайди-ю, у кишидаги хайрат сездирмайгина сизга кўчади - ўша асарни ўқиш ё қайта ўқиш истаги туғилади...
Умарали акада мени ҳар вақт лол қолдириб келадиган нарса - мутолага ўчлик. Домла адабиётимизда пайдо бўлган янгиликларни қолдирмай кузатади. Адабиёт ҳақида сухбатимиз кўпинча "фалон асарни ўқидингизми?" сўроғидан бошланади ("йўқ" дейиш уят, ўқимаган бўлсам ҳам тасдиқ ишорасини қиламан, кейин албатта ўқиб чиқаман). Домланинг асар ҳақидаги таасуротларини эшитарканман, шундай улуғ ёшида ҳам бадииятдан шу даражада хайратлана олаётган, ёшлардан-да қуюқ эҳтироc-ла гапираётган инсонга ҳавасим келади... - домлага ўхшагим келиб кетади...
Мен ҳурматли устозимга, устозни эслаганда кўзимдан ўтувчи кафедрага чуқур эхтиромимни изҳор қиларканман, худбинлигим тутади-ю, домладан ўтинаман: "Ибодатларингизда бизни ҳам дуо қилинг, устоз, бизга ҳам сизнинг йўлингизни берсин, илоҳим..."
А.Ориповнинг 60-йиллар шеъриятида тарих консепсияси
Suhbatlar, nutqlar, soʻz boshilar, taqrizlar
Suhbatlar, nutqlar, soʻz boshilar, taqrizlar
Dilmurod Quronov