Mazkur maqolada mifologik obrazning modern sheʼriyatdagi vizual ahamiyati va Faxriyor ijodida tasviriylikning oʻrni masalalari badiiy sintez muammosi tegrasida tadqiq etiladi.
Tayanch soʻzlar: Vizual obraz, badiiy sintez, mifologik qahramon, tasviriy sanʼat, intertekstual oʻyin, impressionizm, modernizm.
Modernizm yoʻnalishida ijod etuvchi sanʼatkorlarda mif, qadimgi afsona va rivoyatlarga qiziqish yuqori boʻlgan. Ayniqsa, bu yoʻnalishning F.Kafka, T.Mann, B. Brext, J.Joys kabi mashhur nomayandalarining asarlarida bu jihat yaqqol koʻzga tashlanadi. Zero, ustuvor xususiyatlari reallikni rad yetish asosiga qurilgan modernizmning ifodaviy-gʻoyaviy maqsadlarida folklor va uning inson ruhiyatiga boʻlgan taʼsiri ahamiyatli sanalgan.
Oʻzbek modern adabiyoti namunalarini kuzatar ekanmiz folklorga boʻlgan kuchli murojaatni, mifik obrazlar, afsonalardagi syujet va motivlardan badiiy-gʻoyaviy maqsadlarda keng foydalanilganini koʻrishimiz mumkin boʻladi. Faxriyorning “Kuzda” nomli sheʼrida shunday bir misra bor: “Sariqlik – tosh rangi, yalmogʻiz toshning”. Ushbu sheʼrda kuzgi manzaralar va qahramonning falsafiy mushohadalari uygʻunlashib ketgan. Eʼtibor qilinsa, keltirilgan misradagi tosh obraziga ikki xil sifat berilmoqda – sariqlik va yalmogʻizlik. Bolalikda (baʼzilar har doim) folklordagi Yalmogʻizning borligiga ishonmagan, uni eslaganda zir-zir titroq bosmagan insonning oʻzi boʻlmasa kerak. Sheʼrdagi tosh obrazi vizual jihatdan folklordagi Yalmogʻiz qiyofasiga yaqinlashtirilmoqda, yaʼni uni kuzatayotgan “nigohlar” unda yalmogʻizlik sifatlarini-da koʻrishga erishadi. Oʻquvchi tasavvurida “sariq tosh” obrazi Yalmogʻiz va u uygʻotgan hislar bilan uygʻunlashib ketarkan, oʻzgacha xususiyatlarga ega “tosh” paydo boʻladi.
Har qanday badiiy obraz, u xoh vizual xoh ifodaviy boʻlsin, inson ongida gavdalanadi. Ayni damda, bu obrazning biz koʻnikkan reallik bilan, tushunchalarimiz va dunyoqarashimiz bilan muayyan aloqa oʻrnatishi turgan gap. Aks holda, u badiiylikni kasb emagan boʻlar edi. Yuqorida keltirilgan sheʼriy misrada shoir badiiylikni biz bilgan mifologik obrazning vizual xususiyatlari bilan taʼminlamoqda.
Shoir Faxriyor ijodida intertekstuallikning oʻrni yuquqori. Shu sababli u oʻzi murojaat etgan falklor qahramonlarining tipolagik mazmunini oʻzgartirib turishi ham mumkin. Yaʼni qahramonlarning biz bilgan (botirlik, rostgoʻylik, sehirgarlik, yovuzlik va h.k.) xususiyatlari ifodada ahamiyatsiz boʻlishi, shoir uchun mazkur obrazning tashqi koʻrinishi muhim boʻlishi mumkin:
Nilufar koʻylagin bozorga solar,
Tangasini sanaydi suv parilari…
Nilufarning koʻylagini sotib olgani
Yosumanning nafaqasi yetmaydi…
Biz insonlar xohlasak-da, mifik tafakkurdan voz kecha olmaymiz. U goʻdakligizmizdan buyon ongimizga, qonimizga singib ulgurgan. Modernizmning ustuvor ifodaviy xususiyatlari ham inson ongining tub-tubidagi puchmoqlarni tasvirlash edi. Bu oʻrinda mifik obraz ifodaviylikdagi bir vosita boʻlib, uning vazifasi ong ostida yashirinib yotgan hislarni qoʻzgʻatishdan iborat. Yuqoridagi parchada Yosuman va suv parisi kabi mifik obrazlar muayyan tasviriy vosita sifatida keltirilib, ular bilan aloqador syujet voqeligiga ishora etilmagan. Shoir mazkur qahramonlarning ongimizda muxrlanib qolgan vizual qiyofasidan foydalanib, konteksda yangi bir obrazni yaratmoqda. Deylik suv parilariga xos latofat, insonlarga yordam berish yoki aksincha jodulab suvga gʻarq etish kabi mazmun xususiyatlari “yangi” tasvirda ahamiyatsiz. Ahamiyatli jihati, ularning tashqi koʻrinishida. Chunki, suv parilarining “fizionomiyasi” haqida gapirilganda ularning yarmi ayol, yarmi esa baliq ekanligi hikoya qilinadi. Xuddi shunday, Yosumanning ham qahraton sovuqni olib kelishi emas, balki qariyaligi muhim omil.
Kishilik taraqqiyotining keyingi davrlarida vizual sanʼatlar tabiiy ravishda rivojlanib, yondosh sanʼatlarning ifoda tamoyillariga ham jiddiy taʼsir oʻtkazib kelmoqda. Shu maʼnoda zamonaviy sheʼriyat har qanday obrazning vizual qiyofasini yaratishga urinadi. Folklordagi qahramon va motivlarning moderncha tasvir vositalari asosida ifoda etilishi badiiy obrazning serqirra olamida kashfiyot qilishu oʻquvchiga badiiy gʻoyani vizual obrazlar bilan yetkazishga qaratilgan urinishlarning bir koʻrinishi, badiiy sintezning amaliy natijasidir. Koʻrinadiki, zamonaviy sheʼriyatda folklor qahramonlarining, nafaqat, oʻziga xos motivatsiyasi balki vizual xususiyatlari ham badiiy obraz yaratishda katta ahamiyatga ega boʻla oladi.
Faxriyorning “Yoziq”, “Ayolgʻu”, “Geometrik bahor” nomli dostonlarida modernizm va postmodernizmning xos xususiyatlari yaqqol seziladi. Chunki, bu asarlarda xalq ogʻzaki ijodi, tarix lavhalari, sanʼat asarlari, diniy tushuncha va rivoyatlar kabi koʻplab soha namunalariga bevosita va bilvosita murojaat, parodiya, kinoya yaqqol kuzatiladi. Shoir bularning barini intertekstual oʻyin tarzida ifoda etadi:
Kungaboqar quloqni tunda
Gʻor – quduqqa tashlab yuborar.
Qamish unib chiqar undan,
yo rab…
Tarixda oʻtgan buyuk sarkarda Iskandar haqidagi afsonaga ishora etilayotgan mazkur parchada biz, nafaqat, syujet va mazmundagi yangilanishni, balki voqelikning vizual shakllanishidagi oʻziga xoslikni koʻrishimiz mumkin. Bu oʻrinda shoir faqat Iskandar bilan bogʻliq afsonaga emas, mashhur musavvir Van Gogning qismati va “Kungaboqarlar” nomli asariga ham ishora qilmoqda. Impressionizm yoʻnalishining yirik namoyandasi Van Gogning oʻz quloqlarini kesib olgani haqida tarixiy faktlar bor. Ayni damda, uning “Kungaboqarlar” nomli asari dunyo sanʼati xazinasining javharlaridan biri sanaladi. Faxriyor yuqoridagicha intertekstual oʻyinlari bilan oʻquvchi tasavvurida yangi bir voqelikni yaratibgina qolmay, balki detallari assotsiativ bogʻliq boʻlgan yahlit kartinani ham yaratmoqda:
Bozingar yutgan qilich singari
Quduqning boʻgʻziga qamish qadalar.
Choʻpon yoʻq bitta nay yasab olgani,
qishloqqa qaytmadi hali podalar.
Endi quduq, qamish, nay, choʻpon kabi obrazlar jar soluvchi emas, balki, ayta olinmayotgan, jar solinmayotgan, boʻgʻizda qolib ketayotgan va shunga mahkum boʻlgan dardlarning ramziga aylanib qoladi…
Mifologik maktab vakillari adabiyot va sanʼatning vujudga kelishiga miflar asos boʻlgan deya taʼkidlaydilar. Bu maktabga koʻra mif poeziyaning javharidir. Umuman olganda, XIX asrga kelib sanʼatning yangi bosqichdagi rivoji ham bevosita folklor bilan mushtarak bogʻliqdir. Demak, xalq ogʻzaki ijodi doimo yozma adabiyot uchun ilhom manbai boʻlib kelgan. Shu maʼnoda uning zamiridagi chinakam badiiyat, falsafa va umuminsoniy qadriyatlar ifodasi modern sanʼatkorlar ijodida ham oʻziga xos talqinda namoyon boʻlmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati
Pigarev K. Russkaya literatura i izobrazitelnoye iskusstvo. – M.: Nauka, 1966.
D.Quronov, Z. Mamajonov, M.Sheraliyeva. Adabiyotshunoslik lugʻati. T.: “Akademnashr”., 2010. B. 228-229.
Faxriyor. Geometrik bahor. – T.: Maʼnaviyat, 2004. B. 43.
Faxriyor. Geometrik bahor. – T.: Maʼnaviyat, 2004. B. 43
Рычкова Ю.В. Энциклопедия модернизма. – М.: ЭКСМО, 2002. Б. 17.
Faxriyor. Geometrik bahor. – T.: Maʼnaviyat, 2004 B. 44.
Мазкур мақолада мифологик образнинг модерн шеъриятдаги визуал аҳамияти ва Фахриёр ижодида тасвирийликнинг ўрни масалалари бадиий синтез муаммоси теграсида тадқиқ этилади.
Таянч сўзлар: Визуал образ, бадиий синтез, мифологик қаҳрамон, тасвирий санъат, интертекстуал ўйин, импрессионизм, модернизм.
Модернизм йўналишида ижод этувчи санъаткорларда миф, қадимги афсона ва ривоятларга қизиқиш юқори бўлган. Айниқса, бу йўналишнинг Ф.Кафка, Т.Манн, Б. Брехт, Ж.Жойс каби машҳур номаяндаларининг асарларида бу жиҳат яққол кўзга ташланади. Зеро, устувор хусусиятлари реалликни рад етиш асосига қурилган модернизмнинг ифодавий-ғоявий мақсадларида фольклор ва унинг инсон руҳиятига бўлган таъсири аҳамиятли саналган.
Ўзбек модерн адабиёти намуналарини кузатар эканмиз фольклорга бўлган кучли мурожаатни, мифик образлар, афсоналардаги сюжет ва мотивлардан бадиий-ғоявий мақсадларда кенг фойдаланилганини кўришимиз мумкин бўлади. Фахриёрнинг “Кузда” номли шеърида шундай бир мисра бор: “Сариқлик – тош ранги, ялмоғиз тошнинг”. Ушбу шеърда кузги манзаралар ва қаҳрамоннинг фалсафий мушоҳадалари уйғунлашиб кетган. Эътибор қилинса, келтирилган мисрадаги тош образига икки хил сифат берилмоқда – сариқлик ва ялмоғизлик. Болаликда (баъзилар ҳар доим) фольклордаги Ялмоғизнинг борлигига ишонмаган, уни эслаганда зир-зир титроқ босмаган инсоннинг ўзи бўлмаса керак. Шеърдаги тош образи визуал жиҳатдан фольклордаги Ялмоғиз қиёфасига яқинлаштирилмоқда, яъни уни кузатаётган “нигоҳлар” унда ялмоғизлик сифатларини-да кўришга эришади. Ўқувчи тасаввурида “сариқ тош” образи Ялмоғиз ва у уйғотган ҳислар билан уйғунлашиб кетаркан, ўзгача хусусиятларга эга “тош” пайдо бўлади.
Ҳар қандай бадиий образ, у хоҳ визуал хоҳ ифодавий бўлсин, инсон онгида гавдаланади. Айни дамда, бу образнинг биз кўниккан реаллик билан, тушунчаларимиз ва дунёқарашимиз билан муайян алоқа ўрнатиши турган гап. Акс ҳолда, у бадиийликни касб эмаган бўлар эди. Юқорида келтирилган шеърий мисрада шоир бадиийликни биз билган мифологик образнинг визуал хусусиятлари билан таъминламоқда.
Шоир Фахриёр ижодида интертекстуалликнинг ўрни юқуқори. Шу сабабли у ўзи мурожаат этган фальклор қаҳрамонларининг типолагик мазмунини ўзгартириб туриши ҳам мумкин. Яъни қаҳрамонларнинг биз билган (ботирлик, ростгўйлик, сеҳиргарлик, ёвузлик ва ҳ.к.) хусусиятлари ифодада аҳамиятсиз бўлиши, шоир учун мазкур образнинг ташқи кўриниши муҳим бўлиши мумкин:
Нилуфар кўйлагин бозорга солар,
Тангасини санайди сув парилари…
Нилуфарнинг кўйлагини сотиб олгани
Ёсуманнинг нафақаси етмайди…
Биз инсонлар хоҳласак-да, мифик тафаккурдан воз кеча олмаймиз. У гўдаклигизмиздан буён онгимизга, қонимизга сингиб улгурган. Модернизмнинг устувор ифодавий хусусиятлари ҳам инсон онгининг туб-тубидаги пучмоқларни тасвирлаш эди. Бу ўринда мифик образ ифодавийликдаги бир восита бўлиб, унинг вазифаси онг остида яшириниб ётган ҳисларни қўзғатишдан иборат. Юқоридаги парчада Ёсуман ва сув париси каби мифик образлар муайян тасвирий восита сифатида келтирилиб, улар билан алоқадор сюжет воқелигига ишора этилмаган. Шоир мазкур қаҳрамонларнинг онгимизда мухрланиб қолган визуал қиёфасидан фойдаланиб, контексда янги бир образни яратмоқда. Дейлик сув париларига хос латофат, инсонларга ёрдам бериш ёки аксинча жодулаб сувга ғарқ этиш каби мазмун хусусиятлари “янги” тасвирда аҳамиятсиз. Аҳамиятли жиҳати, уларнинг ташқи кўринишида. Чунки, сув париларининг “физиономияси” ҳақида гапирилганда уларнинг ярми аёл, ярми эса балиқ эканлиги ҳикоя қилинади. Худди шундай, Ёсуманнинг ҳам қаҳратон совуқни олиб келиши эмас, балки қариялиги муҳим омил.
Кишилик тараққиётининг кейинги даврларида визуал санъатлар табиий равишда ривожланиб, ёндош санъатларнинг ифода тамойилларига ҳам жиддий таъсир ўтказиб келмоқда. Шу маънода замонавий шеърият ҳар қандай образнинг визуал қиёфасини яратишга уринади. Фольклордаги қаҳрамон ва мотивларнинг модернча тасвир воситалари асосида ифода этилиши бадиий образнинг серқирра оламида кашфиёт қилишу ўқувчига бадиий ғояни визуал образлар билан етказишга қаратилган уринишларнинг бир кўриниши, бадиий синтезнинг амалий натижасидир. Кўринадики, замонавий шеъриятда фольклор қаҳрамонларининг, нафақат, ўзига хос мотивацияси балки визуал хусусиятлари ҳам бадиий образ яратишда катта аҳамиятга эга бўла олади.
Фахриёрнинг “Ёзиқ”, “Аёлғу”, “Геометрик баҳор” номли достонларида модернизм ва постмодернизмнинг хос хусусиятлари яққол сезилади. Чунки, бу асарларда халқ оғзаки ижоди, тарих лавҳалари, санъат асарлари, диний тушунча ва ривоятлар каби кўплаб соҳа намуналарига бевосита ва билвосита мурожаат, пародия, киноя яққол кузатилади. Шоир буларнинг барини интертекстуал ўйин тарзида ифода этади:
Кунгабоқар қулоқни тунда
Ғор – қудуққа ташлаб юборар.
Қамиш униб чиқар ундан,
ё раб…
Тарихда ўтган буюк саркарда Искандар ҳақидаги афсонага ишора этилаётган мазкур парчада биз, нафақат, сюжет ва мазмундаги янгиланишни, балки воқеликнинг визуал шаклланишидаги ўзига хосликни кўришимиз мумкин. Бу ўринда шоир фақат Искандар билан боғлиқ афсонага эмас, машҳур мусаввир Ван Гогнинг қисмати ва “Кунгабоқарлар” номли асарига ҳам ишора қилмоқда. Импрессионизм йўналишининг йирик намояндаси Ван Гогнинг ўз қулоқларини кесиб олгани ҳақида тарихий фактлар бор. Айни дамда, унинг “Кунгабоқарлар” номли асари дунё санъати хазинасининг жавҳарларидан бири саналади. Фахриёр юқоридагича интертекстуал ўйинлари билан ўқувчи тасаввурида янги бир воқеликни яратибгина қолмай, балки деталлари ассоциатив боғлиқ бўлган яҳлит картинани ҳам яратмоқда:
Бозингар ютган қилич сингари
Қудуқнинг бўғзига қамиш қадалар.
Чўпон йўқ битта най ясаб олгани,
қишлоққа қайтмади ҳали подалар.
Энди қудуқ, қамиш, най, чўпон каби образлар жар солувчи эмас, балки, айта олинмаётган, жар солинмаётган, бўғизда қолиб кетаётган ва шунга маҳкум бўлган дардларнинг рамзига айланиб қолади…
Мифологик мактаб вакиллари адабиёт ва санъатнинг вужудга келишига мифлар асос бўлган дея таъкидлайдилар. Бу мактабга кўра миф поэзиянинг жавҳаридир. Умуман олганда, ХIХ асрга келиб санъатнинг янги босқичдаги ривожи ҳам бевосита фольклор билан муштарак боғлиқдир. Демак, халқ оғзаки ижоди доимо ёзма адабиёт учун илҳом манбаи бўлиб келган. Шу маънода унинг замиридаги чинакам бадиият, фалсафа ва умуминсоний қадриятлар ифодаси модерн санъаткорлар ижодида ҳам ўзига хос талқинда намоён бўлмоқда.
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати
Пигарев К. Русская литература и изобразительное искусство. – М.: Наука, 1966.
Д.Қуронов, З. Мамажонов, М.Шералиева. Адабиётшунослик луғати. T.: “Аkademnashr”., 2010. Б. 228-229.
Фахриёр. Геометрик баҳор. – Т.: Маънавият, 2004. Б. 43.
Фахриёр. Геометрик баҳор. – Т.: Маънавият, 2004. Б. 43
Рычкова Ю.В. Энциклопедия модернизма. – М.: ЭКСМО, 2002. Б. 17.
Фахриёр. Геометрик баҳор. – Т.: Маънавият, 2004 Б. 44.
Saʼdullo Quronov