Hali juda yosh, oʻzim toʻqigan falsafadan oʻzim hayajonlanib yuradigan damlarda kitobxonlik haqidagi oʻylarimni yon daftarga qoralab yurardim. Shu qoralamalarning birida «Siz asarni oʻqib undagi voqelikdan zavqlaning. Men esa shu voqelikni yaratishga urinayotgan yozuvchining harakatlarini kuzatib rohatlanaman» deb yozib qoʻygan ekanman☺ Muallif istaganiday men u yaratgan badiiy olamga tushib qola olmayman. Voqelikka qahramon nigohi bilan qaray olmayman, uning iztiroblari, quvonchu shodliklariga sherik boʻla olmayman… Afsuski, oʻy-hayollarim boshqa yoqqa – asarning badiiy yaxlitligi, syujet qurilishi, yozuvchining badiiy-gʻoyaviy niyati va h.k. tushunchalar tomon oʻtlab ketadi. Kitob oʻqib kitobxondek zavqlana olmayotganimdan baʼzan afsuslanaman. Lekin yozuvchining ijodiy faoliyatini taftish qilish chogʻida tuygan zavq meni yana oʻqishga chorlayveradi.
«Afsonaviy koʻzgu siri» nomli detektiv asarni oʻqirkanman ana shunday ajib jarayonlardan rohatlandim. Aslida detektiv janrining muxlisi emasman. Biroq, nima farqi bor, qanday janrda boʻlmasin mahorat bilan yozilgan asar boʻlsa boʻldida. Avvalo shuni aytishim kerakki, bu oʻta badiiy, falsafiy, maʼrifiy, maʼnaviy… asar emas. Oʻlay agar, asarning bu kabi jihatlariga eʼtibor ham qilmadim. Sababi bu shunchaki detektiv edi. Biroq meni boshqa narsa – asarning favqulodda oʻtkir syujeti oʻziga rom qildi. Aniqrogʻi, syujet uzuvlarini zargarona aniqlik bilan terishga urinayotgan yozuvchining harakatlarini maroq bilan kuzata boshladim. Uning maqsadi esa bitta edi: oʻquvchini qanday boʻlmasin asarga ipsiz bogʻlab olsa, kerak boʻlsa kitobdan boshini koʻtartirmay oʻqitsa. Qoyil qolganim, u bunga erishdi. Men asarning soʻngigacha uning xato qilishini, qartadan qurayotgan bejirim uychasining qulab tushishini kutardim. Ammo unday boʻlmadi. Aksincha, borgan sari oʻziga boʻlgan ishonchi ortib borardi. Qanchalar xatarli boʻlmasin uychasi uchun juda murakkab figuralardan foydalanardi… Xullas asarni bir kunda «Eh, u bunday syujetni qayoqdan topib oldi?», «Koʻp kino koʻrarkan, mana bu, mana bu epizodlar xuddi kinodek tasvirlangan», «Gollivud ssenaristlari ham dogʻda qolibdi», «Haligacha qotilni sir saqlay olganini qara-ya» kabi oʻylar bilan oʻqib qoʻyganimni sezmay qoldim. Chindan ham muallifning mahoratidan zavqlandim, maza qildim☺
P.S. Yozganlarim bilan «Afsonaviy koʻzgu siri» asarini targʻib qilmoqchi emasman. Aytganimdek, u oʻta badiiy, falsafiy, maʼrifiy, maʼnaviy… asar emas. Shunchaki yaxshi detektiv.
Ҳали жуда ёш, ўзим тўқиган фалсафадан ўзим ҳаяжонланиб юрадиган дамларда китобхонлик ҳақидаги ўйларимни ён дафтарга қоралаб юрардим. Шу қораламаларнинг бирида «Сиз асарни ўқиб ундаги воқеликдан завқланинг. Мен эса шу воқеликни яратишга уринаётган ёзувчининг ҳаракатларини кузатиб роҳатланаман» деб ёзиб қўйган эканман☺ Муаллиф истаганидай мен у яратган бадиий оламга тушиб қола олмайман. Воқеликка қаҳрамон нигоҳи билан қарай олмайман, унинг изтироблари, қувончу шодликларига шерик бўла олмайман… Афсуски, ўй-ҳаёлларим бошқа ёққа – асарнинг бадиий яхлитлиги, сюжет қурилиши, ёзувчининг бадиий-ғоявий нияти ва ҳ.к. тушунчалар томон ўтлаб кетади. Китоб ўқиб китобхондек завқлана олмаётганимдан баъзан афсусланаман. Лекин ёзувчининг ижодий фаолиятини тафтиш қилиш чоғида туйган завқ мени яна ўқишга чорлайверади.
«Афсонавий кўзгу сири» номли детектив асарни ўқирканман ана шундай ажиб жараёнлардан роҳатландим. Аслида детектив жанрининг мухлиси эмасман. Бироқ, нима фарқи бор, қандай жанрда бўлмасин маҳорат билан ёзилган асар бўлса бўлдида. Аввало шуни айтишим керакки, бу ўта бадиий, фалсафий, маърифий, маънавий… асар эмас. Ўлай агар, асарнинг бу каби жиҳатларига эътибор ҳам қилмадим. Сабаби бу шунчаки детектив эди. Бироқ мени бошқа нарса – асарнинг фавқулодда ўткир сюжети ўзига ром қилди. Аниқроғи, сюжет узувларини заргарона аниқлик билан теришга уринаётган ёзувчининг ҳаракатларини мароқ билан кузата бошладим. Унинг мақсади эса битта эди: ўқувчини қандай бўлмасин асарга ипсиз боғлаб олса, керак бўлса китобдан бошини кўтартирмай ўқитса. Қойил қолганим, у бунга эришди. Мен асарнинг сўнгигача унинг хато қилишини, қартадан қураётган бежирим уйчасининг қулаб тушишини кутардим. Аммо ундай бўлмади. Аксинча, борган сари ўзига бўлган ишончи ортиб борарди. Қанчалар хатарли бўлмасин уйчаси учун жуда мураккаб фигуралардан фойдаланарди… Хуллас асарни бир кунда «Эҳ, у бундай сюжетни қаёқдан топиб олди?», «Кўп кино кўраркан, мана бу, мана бу эпизодлар худди кинодек тасвирланган», «Голливуд сценаристлари ҳам доғда қолибди», «Ҳалигача қотилни сир сақлай олганини қара-я» каби ўйлар билан ўқиб қўйганимни сезмай қолдим. Чиндан ҳам муаллифнинг маҳоратидан завқландим, маза қилдим☺
P.S. Ёзганларим билан «Афсонавий кўзгу сири» асарини тарғиб қилмоқчи эмасман. Айтганимдек, у ўта бадиий, фалсафий, маърифий, маънавий… асар эмас. Шунчаки яхши детектив.
Saʼdullo Quronov