Yozuvchi yangi bir asar yaratarkan, idealidagi oʻquvchi bilan "muloqotda" boʻladi. Muallif asarning oʻquvchiga taʼsiri yuzasidan atrofdan nusxa koʻchirmaydi, aksincha, uni oʻz tafakkurida qayta ishlaydi, maqsad va gʻoyalariga toʻyintiradi. Asar syujeti shunday boʻlsinki, oʻquvchi undan zerikmasin, voqealar shunday ketma-ketlikda berilsinki, asar mohiyatini oʻquvchi toʻla anglab yetsin. Hech qanday ortiqcha voqea, ortiqcha detal boʻlmasin, ularning bari asar kompozitsiyasini hosil qilishda ishtirok etsin.
Abdulla Qahhorning oʻtmish hayotidan soʻzlovchi "Oʻtmishdan ertaklar" qissasi adib ijodiy kamolotining mahsuli boʻlgani holda, uning syujeti, hikoyalarning tutgan oʻrni, asar qahramonlari oʻta mohirlik bilan keltirilganki, ular yozuvchi maqsadi, asar qurilishi uchun toʻla xizmat qila oladi.
A. Qahhor voqelikni bir necha mustaqil syujetga ega boʻlgan hikoyalardan foydalanib tasvirlaydi. Adib asarni yozarkan, uning maqsadi qoloq, oʻz-oʻziga choh qaziyotgan xalq tasvirini yaratish va buning ayanchli oqibatidan kelib chiqib, xulosa chiqarish edi. Yozuvchi oʻz maqsadi yoʻlida jamiyatni bir qancha tipdagi obrazlar orqali barpo etadi.
Bu qahramonlar-usta Abduqahhor: adib idealiga yaqin, yangicha fikrga ega shaxs. Usta zamonaning boshqa kishilaridan farqli holda yangiliklarni toʻgʻri qabul qila oladi, kezi kelganda nohaqliklarni, xatoliklarni tap tortmay ayta oladi. Shu xislatlari tufayli zamon uni xushlamaydi. Har yoqqa koʻchib yurishga majbur qiladi. Yolgʻiz otning changi chiqmaganiday, endi usta Abduqahhor ham boshqalarday boʻlishga, ularday fikrlashga mahkum etiladi.
Ustaning onasi boʻlmish kampir, qariyalarning tipik vakili sifatida keltirilgan, u bir muhitda qotib qolgan, oʻzgarishlarga koʻnikolmaydi va boshqalarni ham shunga majburlaydi.
Toʻraqul vofurush "oʻlikni yogʻini" yalagan, oʻz manfaatini koʻzlab ish tutuvchi, ziqna va mugʻambir inson edi.
Valixon soʻfi davrning "ilmli" shaxslaridan boʻlib, odamlarga soʻzi oʻtguday edi. Koʻpchilik orasida obroʻyi baland odamlarning, "ilm" kishilarining bunday xudbinligi, oʻquvchida zamona haqidagi tasavvurni yanada kengaytiradi.
Yana shunday odamlar ham bor ediki, ular zamona yigitlarini hezalaklikda ayblab, barchani oyoqqa turgʻizgan, lekin yuzboshining xuni uchun yigirma dehqonni olib ketishayotganda jim qarab turavegan kishilar edi. Ali-laylak kabi yigitlar nohaqliklarni koʻrib, bilib turar, bunga nafrat koʻzi bilan qarar, lekin biror chora koʻrishga kelganda yuraklaridagi qoʻrquv bunga yoʻl qoʻymas edi.
Jamiyat qurilishida yozuvchi nazdidagi oxirgi bosqich odamlari "Teshiktosh" hikoyasidagi Babar tipiga kirardi. Babar davrning umumiy koʻrinishi, unda oʻsha zamonni ortga tortuvchi barcha: jaholat, mutelik, qoloqlik, kabi illatlar mavjud edi.
"Oʻtmishdan ertaklar" qissasi turli rangdagi goʻzal toshlardan terilgan mozaika kabidir. Agar mozaikani juda yaqindan turib kuzatsak, goʻzal toshlarni-yu, ularni ulab turgan choklarnigina koʻra olamiz, xolos. Lekin unga uzoqdan qaraganimizda, u bor goʻzalligi bilan butun bir sanʼat asarini ifodalaydi. Ammo oʻsha butunlikni birdaniga yuqoridan kuzata olmaymiz. Avvalo, qismlarni oʻrganib, oʻzimizni butunlik sari tayyorlashimiz kerak boʻladi.
Agar yuqoridagi qahramonlar vositasida syujetga nazar tashlasak, "Teshiktosh" hikoyasi adib bolaligiga bogʻliq syujet voqealariga bevosita taʼsir etmasligi bilan boshqa hikoyalardan ajralib turadi. Yaʼni hikoya qahramoni Babar, ungacha yaratilgan boshqa obrazlardan (Kampir, Toʻraqul vofurush, Valixon soʻfi va h.k) farqli oʻlaroq adib hayot yoʻliga aloqasizday tasavvur beradi. Oʻz-oʻzidan savol tugʻiladi: Yozuvchi nima uchun bu hikoyani asar tarkibiga kiritadi?
Ha, bir qarashda hikoyaning asardagi oʻrni u qadar ahamiyatli tuyulmas, lekin yaxshiroq mulohaza yuritsak, bu hikoya asarning eng muhim nuqtalaridan ekanligini anglab yetamiz.
"Teshiktosh" hikoyasidagi voqelik adib bolaligining yorqin, uning uchun eng taʼsirli damlaridan boʻlgan desak, adashmaymiz. Asardagi birinchi "Bir-ikki soʻz" bobi soʻzimizni tasdiqlab turibdi. Babar bilan boʻlgan voqelik yozuvchiga bogʻliq hodisalar ichida boʻlmasa-da, A. Qahhor bolaligini, yaratilajak asarini usiz tasavvur eta olmaydi. Demak, hikoyaning asarga kiritilishi avvalambor hissiy ehtiyoj yuzasidandir. Ammo voqea faqat hissiy ehtiyoj natijasida olinsa, sanʼat asarining saviyasiga putur yetgan boʻlar edi. Shu bois, ulkan mahorat sohibi orginal bir syujet qurilishini yaratadiki, oqibatda oʻz yuragini larzaga solgan voqea, qissaning yuragi darajasiga koʻtarila oladi.
Qissadagi har bir bob oʻzining muhim vazifasiga ega. Ammo "Teshiktosh" hikoyasining asardagi vazifasi oʻz-oʻzidan anglashilmaydi. Uning oʻrni asar mohiyati va strukturasi bilan bogʻlangan holda oydinlashadi. Hikoyalar oʻzining tuguni, kulminatsiyasi, yechimiga ega. Lekin barcha hikoyalarga yaxlit bir holatda, bir voqelikning ketma-ketligi sifatida qarasak, ular bir syujet chizigʻiga jamlanadi. Bu oʻrinda "Teshiktosh"ning vazifasi nimadan iborat?
“Teshiktosh"da laqma "otqorovul yur desa yurgan, tur desa turgan, ustidan oshirib oʻq uzganda kiprik qoqmagan" Babar obrazi tasvirlanadi. Yozuvchi uni tuhmat bilan otqorovul qoʻliga tushib qolishida ham, sovuqdan muzlab oʻlishida ham, asosan oʻzi aybdor ekanligini takidlaydi. Ayni paytda asardan koʻzlangan maqsad ham (Babarga oʻxshash qahramonlar vositasida) oʻtmishdagilarning turmush tarzi, maʼnaviy-madaniy hayoti, siyosiy, ijtimoiy qarashlarini koʻrsatish orqali, jamiyatning naqadar qoloq va jaholatga botib ketganligini koʻrsatish edi. Jaholatga botgan zamon koʻrinishini yaratarkan, yozuvchi qahramonlarning ketma-ket asarga kirib kelishi vositasida holatni pastdan yuqoriga qarata oʻstiradi. Har bir qahramon umumlashmaning maʼlum bir qismini toʻldiradi va zamonani jaholat sari tortadi. Endi shunday bir tip boʻlsinki, unda zamonaning umumiy koʻrinishi mujassamlashsin. U esa Babar edi. Asarga "Teshiktosh"ning kiritilishi asar mazmuni va yozuvchi yaratayotgan jamiyatning toʻlaqonli boʻlishini taʼminlaydi.
Asar kompozitsiyasidagi hikoyalar ketma-ketligida ham "Teshiktosh"ning oʻrni yuqori. Har bir hikoya oʻz kulminatsiyasiga ega, lekin umumiy voqelikning ham kulminatsion nuqtasi mavjud. Agar biz yozuvchining maqsadi oʻsha davr umumiy koʻrinishini yaratish deb bilsak, va shu maqsaddan kelib chiqqan holda fikrlasak, "Teshiktosh" hikoyasi maʼlum bir maʼnoda asarning kulminatsion nuqtasi ekanligini anglab yetamiz.
"Oʻtmishdan ertaklar" qissasida jami oʻn sakkizta bob mavjud boʻlib, fikrimiz nuqtai nazaridan kelib chiqqan holda asarni shartli ravishda ikki qismga: "Teshiktosh"gacha va "Teshiktosh"dan keyingi hikoyalar tarzida tahlil qilamiz. "Teshiktosh" hikoyalarning oʻn birinchisi, ungacha "Bir-ikki soʻz", "Falokatning sharofati", "Indamas", "Zingerli boy", "Hur qiz", "Xudo", "Toʻraqul vofurush", "Bir palla tarvuzning poʻchogʻi", "Valixon soʻfi", "Odam zavodi" kabi hikoyalar joy olgan. Hikoyalarning bu tarzdagi tartibi bir maqsad sari yoʻnaltiriladi. Yaʼni, yozuvchi shu hikoyalar vositasida davr umumiy koʻrinishini hosil qiladi. U maqsadidagi tubanlikka botgan jamiyat tasviriga ana shu oʻn bir hikoya vositasida erishadi. Hikoyalar birin-ketin yoritilarkan, jaholatga botgan jamiyat koʻrinishi oʻsaveradi. Hikoya qahramonlari jamiyat ahlining maʼlum boʻlaklari sifatida keltiriladi, soʻngida jaholatning eng yuqori choʻqqisi, kulminatsiyasi sifatida "Teshiktosh" hikoyasining qahramoni Babar asarga kiritiladi. Endi undan yuqorisi, undan ortigʻi boʻlmaydi.
"Teshiktosh" asarning kulminatsiyasi ekan, dastlabki oʻn hikoya tugun, voqealar rivojini tashkil etadi. Keyingi hikoyalar esa yechim vazifasini oʻtaydi. Dastlabki hikoyalarda oʻsish, rivojlanish mavjud boʻlib, buni qahramonlarimizning uzluksiz koʻchib yurishi va asarga kirayotgan qahramonlarning juda ham sermahsulligi bilan izohlash mumkin. Asardagi tugunni birinchi koʻchishga sababchi boʻlgan, "Falokatning sharofati" bobida Olim buvaning opasi, ustaning "shayton aravasidan" choʻchib oʻlgani va buvaning qizi ustani hayosizlikda ayblab, otasiga aytib bergan voqea yaratadi. Konflikt usta Abduqahhor oilasini turli joylarga koʻchishiga sababchi boʻlarkan, oʻz-oʻzidan voqealar rivojlana boradi, shu koʻchib yurish asosida yozuvchi niyatidagi jamiyatni tasvirlaydi.
"Teshiktosh" asarning markazida. Mohiyatan dastlabki oʻn hikoya bir taraf-"Teshiktosh" bir taraf. U ana shu hikoyalarni umumlashtiruvchi, ulardagi mazmun-mohiyatni oʻzida jamlovchi bobdir. "Teshiktosh" oʻzicha mustaqil boʻlib, umumiy mazmunga birika olmayotgan boblarni birlashtiradi. Yaʼni oʻn hikoyaning mustaqil maʼnodagi tartibi, haqiqatan ham oʻquvchida tubanlikka botgan jamiyat tasvirini yaqqol gavdalantira olsa-da, muayyan xulosa chiqarishiga baribir nimadir kamdek tuyuladi. Syujetdagi shu gʻalizlik buyuk isteʼdod sohibining eʼtiboriga tushgan boʻlsa ajab emas.
Dastlabki hikoyalarni oʻqirkanmiz, tuban jamiyat tasvirining turli koʻrinishdagi, bir qancha boʻlaklari hayolimizdan tarqoq, oʻzaro bogʻlanmagan holida joy oladi. Jamiyat haqida maʼlum bir tasavvurga erishsak-da, yozuvchi uqtirmoqchi boʻlgan xulosadan yiroqda qolaveramiz. Asarga "Teshiktosh"ning kirib kelishi oʻquvchida qatʼiy xulosa chiqarib, bundan ortigʻi boʻlmasligiga ishontiradi va keyingi, yozuvchi mulohazalariga tayyorlaydi.
Aynan "Teshiktosh" hikoyasidan keyin asar mazmuni va strukturasidagi burilishni sezish mumkin. Bu kulminatsiyadan keyingi yechimga tomon burilish edi. "Teshiktosh"dan keyin "Oqposhshoning arzandasi", "Dukchi eshon koʻlankasi", "Arafa", "Koʻza"lar", "Muhammadjon qori", "Bir boshga ikki oʻlim", "Qoʻqon xarobalari orasida", hikoyalari oʻrin olgan. Endigi hikoyalar ham yuqoridagilarga oʻxshasa-da, A. Qahhor ulardan oʻzga maqsadlar sari foydalanganligi yaqqol seziladi. Hikoyalarda qahramonlarning koʻchib yurishi, yangi obrazlarning kiritilish holatlari kuzatilsa ham ularni yozuvchi maqsadi bilan emas, balki boshidan oʻtkazganlarining shartli bayoni sifatida sharhlash lozim. Yaʼni ular vositasida jaholatga botgan jamiyatni tasvirlash endilikda yozuvchining asl maqsadi boʻlmay qoldi. Adib oʻsha mavjud jamiyatning maʼlum hodisalarga boʻlgan munosabati orqali, vaziyatni tahlil qila boshlaydi. Mardikor olish, "bosmachilar" harakati, inqilobdan keyingi holatlarga munosabat-bularning barchasi jamiyatning oʻta qoloqlashib ketganligidan dalolat berib, yozuvchi "Bunday xalq bilan nimaga ham erishish mumkin edi?" degan savol atrofida mulohazalar yuritadi...
Shu tariqa "Teshiktosh" yozuvchi mahorati evaziga asarning ajralmas qismi, kompozitsiyaning asosiy unsurlaridan biri sifatida keltiriladi.
Qissani oʻqir ekanmiz, adibning”Teshiktosh”ga boʻlgan oʻzgacha munosabati yaqqol seziladi. Babar adibning umri davomida oʻylantirgan, qiynab kelgan odamlaridan boʻlsa ajab emas. Zero, asarning boshlanish nuqtasidayoq ( “Bir- ikki soʻz” bobida ) Abdulla Qahhor Babarni tilga oladi: " " Oʻttizinchi yillarning oʻrtalarida bolaligimni oʻylaganimda chalakam-chatti tush koʻrganday boʻlgan edim: dumli yulduz chiqqan edi; Babar (Bobir boʻlsa kerak) yigitni otqorovul miltiq bilan otganda oʻlmagan edi, shunda otqorovul odamlarga yuzlanib: " Yopiray, bunaqa battol oʻgʻrini umrimda koʻrgan emasman, ustidan oshirib oʻq uzibmanu kiprik qoqmaydi-ya!" degan edi". Voqeani koʻrib turgan Abdullaning jajji yuragi bundan taʼsirlangandir? Hayoti davomida bunday odamlarni koʻp kuzatgandir? Boshqa bir qancha asarlaridagi qahramonlar ham shuning aksidir? Balki asarning yaralishiga sababchi boʻlgan omillardan biri ham shu Babardir?..
Hozirgi she'riyatning tasviriy imkoniyatlari haqida
Suhbatlar, nutqlar, soʻz boshilar, taqrizlar
Suhbatlar, nutqlar, soʻz boshilar, taqrizlar
Ёзувчи янги бир асар яратаркан, идеалидаги ўқувчи билан "мулоқотда" бўлади. Муаллиф асарнинг ўқувчига таъсири юзасидан атрофдан нусха кўчирмайди, аксинча, уни ўз тафаккурида қайта ишлайди, мақсад ва ғояларига тўйинтиради. Асар сюжети шундай бўлсинки, ўқувчи ундан зерикмасин, воқеалар шундай кетма-кетликда берилсинки, асар моҳиятини ўқувчи тўла англаб етсин. Ҳеч қандай ортиқча воқеа, ортиқча деталь бўлмасин, уларнинг бари асар композициясини ҳосил қилишда иштирок этсин.
Абдулла Қаҳҳорнинг ўтмиш ҳаётидан сўзловчи "Ўтмишдан эртаклар" қиссаси адиб ижодий камолотининг маҳсули бўлгани ҳолда, унинг сюжети, ҳикояларнинг тутган ўрни, асар қаҳрамонлари ўта моҳирлик билан келтирилганки, улар ёзувчи мақсади, асар қурилиши учун тўла хизмат қила олади.
А. Қаҳҳор воқеликни бир неча мустақил сюжетга эга бўлган ҳикоялардан фойдаланиб тасвирлайди. Адиб асарни ёзаркан, унинг мақсади қолоқ, ўз-ўзига чоҳ қазиётган халқ тасвирини яратиш ва бунинг аянчли оқибатидан келиб чиқиб, хулоса чиқариш эди. Ёзувчи ўз мақсади йўлида жамиятни бир қанча типдаги образлар орқали барпо этади.
Бу қаҳрамонлар-уста Абдуқаҳҳор: адиб идеалига яқин, янгича фикрга эга шахс. Уста замонанинг бошқа кишиларидан фарқли ҳолда янгиликларни тўғри қабул қила олади, кези келганда ноҳақликларни, хатоликларни тап тортмай айта олади. Шу хислатлари туфайли замон уни хушламайди. Ҳар ёққа кўчиб юришга мажбур қилади. Ёлғиз отнинг чанги чиқмаганидай, энди уста Абдуқаҳҳор ҳам бошқалардай бўлишга, улардай фикрлашга маҳкум этилади.
Устанинг онаси бўлмиш кампир, қарияларнинг типик вакили сифатида келтирилган, у бир муҳитда қотиб қолган, ўзгаришларга кўниколмайди ва бошқаларни ҳам шунга мажбурлайди.
Тўрақул вофуруш "ўликни ёғини" ялаган, ўз манфаатини кўзлаб иш тутувчи, зиқна ва муғамбир инсон эди.
Валихон сўфи даврнинг "илмли" шахсларидан бўлиб, одамларга сўзи ўтгудай эди. Кўпчилик орасида обрўйи баланд одамларнинг, "илм" кишиларининг бундай худбинлиги, ўқувчида замона ҳақидаги тасаввурни янада кенгайтиради.
Яна шундай одамлар ҳам бор эдики, улар замона йигитларини ҳезалакликда айблаб, барчани оёққа турғизган, лекин юзбошининг хуни учун йигирма деҳқонни олиб кетишаётганда жим қараб туравеган кишилар эди. Али-лайлак каби йигитлар ноҳақликларни кўриб, билиб турар, бунга нафрат кўзи билан қарар, лекин бирор чора кўришга келганда юракларидаги қўрқув бунга йўл қўймас эди.
Жамият қурилишида ёзувчи наздидаги охирги босқич одамлари "Тешиктош" ҳикоясидаги Бабар типига кирарди. Бабар даврнинг умумий кўриниши, унда ўша замонни ортга тортувчи барча: жаҳолат, мутелик, қолоқлик, каби иллатлар мавжуд эди.
"Ўтмишдан эртаклар" қиссаси турли рангдаги гўзал тошлардан терилган мозаика кабидир. Агар мозаикани жуда яқиндан туриб кузатсак, гўзал тошларни-ю, уларни улаб турган чокларнигина кўра оламиз, холос. Лекин унга узоқдан қараганимизда, у бор гўзаллиги билан бутун бир санъат асарини ифодалайди. Аммо ўша бутунликни бирданига юқоридан кузата олмаймиз. Аввало, қисмларни ўрганиб, ўзимизни бутунлик сари тайёрлашимиз керак бўлади.
Агар юқоридаги қаҳрамонлар воситасида сюжетга назар ташласак, "Тешиктош" ҳикояси адиб болалигига боғлиқ сюжет воқеаларига бевосита таъсир этмаслиги билан бошқа ҳикоялардан ажралиб туради. Яъни ҳикоя қаҳрамони Бабар, унгача яратилган бошқа образлардан (Кампир, Тўрақул вофуруш, Валихон сўфи ва ҳ.к) фарқли ўлароқ адиб ҳаёт йўлига алоқасиздай тасаввур беради. Ўз-ўзидан савол туғилади: Ёзувчи нима учун бу ҳикояни асар таркибига киритади?
Ҳа, бир қарашда ҳикоянинг асардаги ўрни у қадар аҳамиятли туюлмас, лекин яхшироқ мулоҳаза юритсак, бу ҳикоя асарнинг энг муҳим нуқталаридан эканлигини англаб етамиз.
"Тешиктош" ҳикоясидаги воқелик адиб болалигининг ёрқин, унинг учун энг таъсирли дамларидан бўлган десак, адашмаймиз. Асардаги биринчи "Бир-икки сўз" боби сўзимизни тасдиқлаб турибди. Бабар билан бўлган воқелик ёзувчига боғлиқ ҳодисалар ичида бўлмаса-да, А. Қаҳҳор болалигини, яратилажак асарини усиз тасаввур эта олмайди. Демак, ҳикоянинг асарга киритилиши авваламбор ҳиссий эҳтиёж юзасидандир. Аммо воқеа фақат ҳиссий эҳтиёж натижасида олинса, санъат асарининг савиясига путур етган бўлар эди. Шу боис, улкан маҳорат соҳиби оргинал бир сюжет қурилишини яратадики, оқибатда ўз юрагини ларзага солган воқеа, қиссанинг юраги даражасига кўтарила олади.
Қиссадаги ҳар бир боб ўзининг муҳим вазифасига эга. Аммо "Тешиктош" ҳикоясининг асардаги вазифаси ўз-ўзидан англашилмайди. Унинг ўрни асар моҳияти ва структураси билан боғланган ҳолда ойдинлашади. Ҳикоялар ўзининг тугуни, кульминацияси, ечимига эга. Лекин барча ҳикояларга яхлит бир ҳолатда, бир воқеликнинг кетма-кетлиги сифатида қарасак, улар бир сюжет чизиғига жамланади. Бу ўринда "Тешиктош"нинг вазифаси нимадан иборат?
“Tешиктош"да лақма "отқоровул юр деса юрган, тур деса турган, устидан ошириб ўқ узганда киприк қоқмаган" Бабар образи тасвирланади. Ёзувчи уни туҳмат билан отқоровул қўлига тушиб қолишида ҳам, совуқдан музлаб ўлишида ҳам, асосан ўзи айбдор эканлигини такидлайди. Айни пайтда асардан кўзланган мақсад ҳам (Бабарга ўхшаш қаҳрамонлар воситасида) ўтмишдагиларнинг турмуш тарзи, маънавий-маданий ҳаёти, сиёсий, ижтимоий қарашларини кўрсатиш орқали, жамиятнинг нақадар қолоқ ва жаҳолатга ботиб кетганлигини кўрсатиш эди. Жаҳолатга ботган замон кўринишини яратаркан, ёзувчи қаҳрамонларнинг кетма-кет асарга кириб келиши воситасида ҳолатни пастдан юқорига қарата ўстиради. Ҳар бир қаҳрамон умумлашманинг маълум бир қисмини тўлдиради ва замонани жаҳолат сари тортади. Энди шундай бир тип бўлсинки, унда замонанинг умумий кўриниши мужассамлашсин. У эса Бабар эди. Асарга "Тешиктош"нинг киритилиши асар мазмуни ва ёзувчи яратаётган жамиятнинг тўлақонли бўлишини таъминлайди.
Асар композициясидаги ҳикоялар кетма-кетлигида ҳам "Тешиктош"нинг ўрни юқори. Ҳар бир ҳикоя ўз кульминациясига эга, лекин умумий воқеликнинг ҳам кульминацион нуқтаси мавжуд. Агар биз ёзувчининг мақсади ўша давр умумий кўринишини яратиш деб билсак, ва шу мақсаддан келиб чиққан ҳолда фикрласак, "Тешиктош" ҳикояси маълум бир маънода асарнинг кульминацион нуқтаси эканлигини англаб етамиз.
"Ўтмишдан эртаклар" қиссасида жами ўн саккизта боб мавжуд бўлиб, фикримиз нуқтаи назаридан келиб чиққан ҳолда асарни шартли равишда икки қисмга: "Тешиктош"гача ва "Тешиктош"дан кейинги ҳикоялар тарзида таҳлил қиламиз. "Тешиктош" ҳикояларнинг ўн биринчиси, унгача "Бир-икки сўз", "Фалокатнинг шарофати", "Индамас", "Зингерли бой", "Ҳур қиз", "Худо", "Тўрақул вофуруш", "Бир палла тарвузнинг пўчоғи", "Валихон сўфи", "Одам заводи" каби ҳикоялар жой олган. Ҳикояларнинг бу тарздаги тартиби бир мақсад сари йўналтирилади. Яъни, ёзувчи шу ҳикоялар воситасида давр умумий кўринишини ҳосил қилади. У мақсадидаги тубанликка ботган жамият тасвирига ана шу ўн бир ҳикоя воситасида эришади. Ҳикоялар бирин-кетин ёритиларкан, жаҳолатга ботган жамият кўриниши ўсаверади. Ҳикоя қаҳрамонлари жамият аҳлининг маълум бўлаклари сифатида келтирилади, сўнгида жаҳолатнинг энг юқори чўққиси, кульминацияси сифатида "Тешиктош" ҳикоясининг қаҳрамони Бабар асарга киритилади. Энди ундан юқориси, ундан ортиғи бўлмайди.
"Тешиктош" асарнинг кульминацияси экан, дастлабки ўн ҳикоя тугун, воқеалар ривожини ташкил этади. Кейинги ҳикоялар эса ечим вазифасини ўтайди. Дастлабки ҳикояларда ўсиш, ривожланиш мавжуд бўлиб, буни қаҳрамонларимизнинг узлуксиз кўчиб юриши ва асарга кираётган қаҳрамонларнинг жуда ҳам сермаҳсуллиги билан изоҳлаш мумкин. Асардаги тугунни биринчи кўчишга сабабчи бўлган, "Фалокатнинг шарофати" бобида Олим буванинг опаси, устанинг "шайтон аравасидан" чўчиб ўлгани ва буванинг қизи устани ҳаёсизликда айблаб, отасига айтиб берган воқеа яратади. Конфликт уста Абдуқаҳҳор оиласини турли жойларга кўчишига сабабчи бўларкан, ўз-ўзидан воқеалар ривожлана боради, шу кўчиб юриш асосида ёзувчи ниятидаги жамиятни тасвирлайди.
"Тешиктош" асарнинг марказида. Моҳиятан дастлабки ўн ҳикоя бир тараф-"Тешиктош" бир тараф. У ана шу ҳикояларни умумлаштирувчи, улардаги мазмун-моҳиятни ўзида жамловчи бобдир. "Тешиктош" ўзича мустақил бўлиб, умумий мазмунга бирика олмаётган бобларни бирлаштиради. Яъни ўн ҳикоянинг мустақил маънодаги тартиби, ҳақиқатан ҳам ўқувчида тубанликка ботган жамият тасвирини яққол гавдалантира олса-да, муайян хулоса чиқаришига барибир нимадир камдек туюлади. Сюжетдаги шу ғализлик буюк истеъдод соҳибининг эътиборига тушган бўлса ажаб эмас.
Дастлабки ҳикояларни ўқирканмиз, тубан жамият тасвирининг турли кўринишдаги, бир қанча бўлаклари ҳаёлимиздан тарқоқ, ўзаро боғланмаган ҳолида жой олади. Жамият ҳақида маълум бир тасаввурга эришсак-да, ёзувчи уқтирмоқчи бўлган хулосадан йироқда қолаверамиз. Асарга "Тешиктош"нинг кириб келиши ўқувчида қатъий хулоса чиқариб, бундан ортиғи бўлмаслигига ишонтиради ва кейинги, ёзувчи мулоҳазаларига тайёрлайди.
Айнан "Тешиктош" ҳикоясидан кейин асар мазмуни ва структурасидаги бурилишни сезиш мумкин. Бу кульминациядан кейинги ечимга томон бурилиш эди. "Тешиктош"дан кейин "Оқпошшонинг арзандаси", "Дукчи эшон кўланкаси", "Арафа", "Кўза"лар", "Муҳаммаджон қори", "Бир бошга икки ўлим", "Қўқон харобалари орасида", ҳикоялари ўрин олган. Эндиги ҳикоялар ҳам юқоридагиларга ўхшаса-да, А. Қаҳҳор улардан ўзга мақсадлар сари фойдаланганлиги яққол сезилади. Ҳикояларда қаҳрамонларнинг кўчиб юриши, янги образларнинг киритилиш ҳолатлари кузатилса ҳам уларни ёзувчи мақсади билан эмас, балки бошидан ўтказганларининг шартли баёни сифатида шарҳлаш лозим. Яъни улар воситасида жаҳолатга ботган жамиятни тасвирлаш эндиликда ёзувчининг асл мақсади бўлмай қолди. Адиб ўша мавжуд жамиятнинг маълум ҳодисаларга бўлган муносабати орқали, вазиятни таҳлил қила бошлайди. Мардикор олиш, "босмачилар" ҳаракати, инқилобдан кейинги ҳолатларга муносабат-буларнинг барчаси жамиятнинг ўта қолоқлашиб кетганлигидан далолат бериб, ёзувчи "Бундай халқ билан нимага ҳам эришиш мумкин эди?" деган савол атрофида мулоҳазалар юритади...
Шу тариқа "Тешиктош" ёзувчи маҳорати эвазига асарнинг ажралмас қисми, композициянинг асосий унсурларидан бири сифатида келтирилади.
Қиссани ўқир эканмиз, адибнинг”Тешиктош”га бўлган ўзгача муносабати яққол сезилади. Бабар адибнинг умри давомида ўйлантирган, қийнаб келган одамларидан бўлса ажаб эмас. Зеро, асарнинг бошланиш нуқтасидаёқ ( “Бир- икки сўз” бобида ) Абдулла Қаҳҳор Бабарни тилга олади: " " Ўттизинчи йилларнинг ўрталарида болалигимни ўйлаганимда чалакам-чатти туш кўргандай бўлган эдим: думли юлдуз чиққан эди; Бабар (Бобир бўлса керак) йигитни отқоровул милтиқ билан отганда ўлмаган эди, шунда отқоровул одамларга юзланиб: " Ёпирай, бунақа баттол ўғрини умримда кўрган эмасман, устидан ошириб ўқ узибману киприк қоқмайди-я!" деган эди". Воқеани кўриб турган Абдулланинг жажжи юраги бундан таъсирлангандир? Ҳаёти давомида бундай одамларни кўп кузатгандир? Бошқа бир қанча асарларидаги қаҳрамонлар ҳам шунинг аксидир? Балки асарнинг яралишига сабабчи бўлган омиллардан бири ҳам шу Бабардир?..
Hozirgi she'riyatning tasviriy imkoniyatlari haqida
Suhbatlar, nutqlar, soʻz boshilar, taqrizlar
Suhbatlar, nutqlar, soʻz boshilar, taqrizlar
Saʼdullo Quronov