UZ|EN
Quronov.uz
Adabiyot va adabiyotshunoslik
← Dilmurod Quronov
|

Ijod masʼuliyati

Dilmurod Quronov

Maqola · 2015 · «Talqin imkonlari» toʻplamidan

(“Sharq yulduzi” jurnali savollariga javoblar)

1. Badiiy asar tarbiya vositasimi? Yaxshi kitob ezgulikka, yomoni yovuzlikka yetaklashiga ishonasizmi?

Badiiy asar – tarbiya vositasi desak, balki, predmet koʻlamini birmuncha toraytirgandek boʻlarmiz-u, ammo tarbiyaviylik adabiyotning qon-qoniga singgan xususiyat ekani bor gap. Axir, koʻhna Sharq bejiz uni “goʻzal xulqlar” maʼnosini beruvchi “adab” soʻzi bilan atamagan-da! Zero, adabiy asarlar “pandnoma” va yo “didaktik” unvonlariga ega boʻlsa-boʻlmasa hamisha tarbiya qilib kelgan va mudom shunday boʻladi. Negaki, chinakam sanʼatkor hamisha ezgulik tomonida, borliqni shu mavqedan turib aks ettiradi va baholaydiki, asarning jon-joniga singgan ezgulik mutolaa davomida sezdirmaygina oʻquvchi qalbiga inadi. Shu tariqa tarbiya akti sodir boʻladi, muallifning “tarbiya qilish” va yo oʻquvchining “tarbiya olish” maqsadini koʻzlagan-koʻzlamaganidan qatʼi nazar.

Oxirgi jumlalarni oʻqib, beixtiyor oʻquvchidan oʻzibroq oʻz-oʻzimga kinoya qilmoqqa shoshdim: “Joʻngina ekan-ku!”. Ha-da, Ulugʻbekning yozganlariyu savolning qoʻyilishidan oʻta murakkab tuyulgan muammoni “birinchi zarbdayoq boʻynigacha...” Yoʻgʻ-a, aslo joʻn tuyulmasin, joʻn demadim ham. Zero, yuqorida “chinakam sanʼatkor” deya urgʻulaganim, aslida, gʻayr toifa, yaʼni oʻzga mavqeda turadiganlar ham bor deganidir. Buning ham hech ajablanarli joyi yoʻq. Axir, sanʼatkor ham inson, insonni esa Robbimiz farishta bilan hayvon oʻrtasida yaratdi, bas, oʻy-hislarimizu amallarimiz shu ikki qutb orasida tebranadi. Aytaylik, qissanavis benihoya goʻzal va sof ishqdan soʻylayotgani chogʻ bir toyilsa-yu, jajjigina epizodni yalang hirs koʻzi bilan chizsa... Iloj qancha, avomga muhabbatning maʼnaviy-ruhiy mohiyatidan koʻra bu tomoni yaqinroq, shu bois ham, afsuski, yodida koʻproq oʻsha hirs-la moylangan epizod qoladi. Demak, gap borib yana yozuvchi masʼuliyatiga taqaladi. Yaʼni u ezgulik xodimi ekanini yodda tutgan holda oʻzini idora qilmogʻi, oʻz-oʻziga senzor boʻlmogʻi darkor. Albatta, shu oʻrinda eʼtiroz boʻlishi tabiiy: “Unda endi-endi erishganimiz ijod erkinligi nima boʻladi?” Asli, eʼtiroz oʻrinsiz: erkinlik, jumladan, ijod erkinligi ham aslo mutlaq boʻlolmaydi, mutlaq erkinlik halokatlidir. Zero, mutlaq erkinlik daʼvosiyu adabiyotda avvalo oʻzni ifodalash vositasini koʻrish sabab Gʻarbda shaytoniy ruhga toʻyingan bitiklar dunyoga keldiki, oqibati, mana, bugun “koʻhna dunyo” Lut qavmiga ergashib tanazzulga yuz tutdi. Rivoyatda kelishicha, Dajjol halokatga nogʻora-surnay ohanglari ostida boshlarmish. Ajab, yoʻl qanchalar halokatli boʻlsa, chorlovi shunchalar jozib! Qarang, ovrupoliklar necha zamondan beri “erkak, ayol tengligi” deya “yeng shimarib-yeng shimarib” qilib kelayotgan ishlar tengsizlikni yoʻqotibgina qolmay, bugun endi “erkak-ayol” tushunchalarining oʻziga-da daxl qilib turibdi-ku?! Toʻgʻri, adabiyot insonning oʻzini, koʻngilni ifodalash vositasi, biroq bu koʻnglingda borini aytaver degani emas-da! Axir, koʻngil faqat ezgulik makoni emas, uning olis puchmoqlarida chiqishga yoʻl topolmay bijgʻib yotgan mayllar ham bisyor. Yaʼniki, ijodkorning oʻzi ixota qoʻymasa, ulardan oʻquvchini kim himoya qiladi?!..

Mulohazalarim oʻquvchiga ishonchsizlik yoki uni “hamisha yozuvchi yetovida va shu bois himoyaga muhtoj” deb bilish sifatida tushunilmasin. Zero, ular oʻqish jarayonining psixologik xususiyatlaridan kelib chiqadi. Deylik, oʻqish davomida oʻquvchi asar badiiy voqeligida yashaydi, yaʼni personajlarning boshidan yo koʻnglidan kechganlarni kechirib koʻradi. Eng muhimi, oʻquvchi badiiy voqelikdagi “umri”ning har lahzasida uning yaratuvchisi – muallif nigohi, munosabatini tuyib turadi va oʻzi ham sezmagan holda munosabatini shunga sozlaydi. Masalan, personajning oʻzgaga zulm etib huzurlanayotgani tasvirlangan holat oʻquvchi dilida mudroq instinktni qoʻzgʻasa, muallif munosabati uni qaytadan mudroqqa solib, unga nisbatan nafrat tugʻdiradi. Aksincha, yozuvchi ayni holatni tasvirlash chogʻi instinktga boʻy berib qoʻysa, oʻquvchi dilidagi mudroq instinktni uygʻotib qoʻyadi, xolos.

Aytganlarim adabiy asar ezgulik tomon ham, yovuzlik tomon ham birdek yetaklayverishi mumkinligi, ijodkor masʼuliyati haqidagi gaplar bugun gʻoyat muhim ahamiyat kasb etayotganini koʻrsatadi. Darvoqe, baʼzi ijodkorlar “dilimga solganini yozaman” deya goʻyo oʻzlaridan masʼuliyatni soqit qilgan boʻladilar. Asli, bunday qarash ildizi gʻoyat qadim: Gesiod shoir muzalar qulogʻiga shivirlaganni aytishadi deb uqtiradi. Xoʻp, agarda shunday, yaʼni ijodkor shunchaki medium – qulogʻiga shivirlangan yo diliga solinganni yetkazuvchigina boʻlsa ham, shivirki bor muzalardan va yo diliga solinganki narsa Rahmondan boʻlavermaydi, axir. Holbuki, haqiqiy sanʼat, jumladan, adabiyotning rahmoniy boʻlmogʻi shartdir.

2. Eng katta adabiyot yuragimizda yashaydi. Demak, adabiyot har birimizning, hammamizning ichimizda. Lekin adabiyotga “yaqin” boʻlganimiz holda nega dunyoda zulm bor? Inson yangi yoʻl qidirmoqda. Nega? “Yoʻlini yoʻqotgan dunyo”da adabiyotning oʻrni va roli bormi? Nega u, yaʼni adabiyot dunyoning yoʻlini yoʻqotishiga jim qarab tur(a)di? Adabiyot dunyoning ravishini oʻzgartirib, uning yangi, munosib yoʻl topishiga ilhomlantiruvchi kuch boʻla oladimi-yoʻqmi?..

Albatta, optimist boʻlgan yaxshi, lekin “adabiyot har birimizning, hammamizning ichimizda” degan fikrga qoʻshila olmayman. Masalaga realroq qarasak, adabiyotga “yaqin”-lik ham orzulanganni mavjud deya taqdim etishdan boshqa narsa emas. Yoʻqsa, yuz yil oʻtib ham Choʻlponning “Adabiyot oʻquylik!” xitobi dolzarb boʻlarmidi?! Xalqimizning bu kungi kitobxonlik darajasi eʼtiborga olinsa, adabiyotning ijtimoiy roli haqida gapirish ham asosli emasdek. Kitobxonlik madaniyati, badiiy informatsiyani qabul qila olish darajasini-ku gapirmayoq qoʻyaylik. Rosti, koʻpchilik uchun “Oʻtgan kunlar” hamon “Otabek degan yigit boʻladi, margʻilonlik Kumush degan qizni yaxshi koʻrib qoladi...” dan boshqa emas. Qiziq holat: buvilarimizga buvilari “Farhodu Shirin”, “Laylovu Majnun”larni oʻqishni taqiqlagan ekanlar, “ochilib ketasan!” deb. Yaʼni bu borada ham juday-la ilgarilab ketmagan koʻrinamiz. Bas, ahvol shu ekan, “dunyo ravishini oʻzgartirish” vazifasi adabiyot uchun ogʻirlik qilmaydimi?! Holiga qaramay unga bu qadar ogʻir yuk ortish insofdan boʻladimi?! Nazarimda, bugun jamiyatimizda kitobxonlik darajasi va madaniyatini yuksaltirish masalalari muhimroq, zero, bu borada erishajak muvaffaqiyatlarning tabiiy hosilasi oʻlaroq narigi muammolar ham oʻz-oʻzidan hal boʻlib boradi.

3. Bitta asar jamiyatga ikki xil taʼsir koʻrsatadimi? Nima uchun?..

Ha, hech shubhasiz... Shu oʻrinda bir voqeani eslashim oʻrinli koʻrindi. Yigirma yillar narida Toshkent safaridan qaytarkan, oʻzim tengi sergapgina haydovchiga toʻgʻri keldim. Adabiyotchi ekanimni bilgach, aytgan birinchi gapi hamon qulogʻim ostida (ohang jilvalari bilan) jaranglaydi:

– “Ulugʻbek xazinasi”ni zoʻr yozganda, Odil Yoqubovmidi?!.. Xaligi bor-u, Xurshidabonuning “begim... begim...” deyishlari, voh...

Nazarimda, haydovchi yigit ayni damda oʻsha sahnani ilk bor oʻqigan chogʻdagi holatni xayolu koʻngildan qayta kechirayotgandek, goʻyo qizning oʻtli shivirlari oshigʻiga emas, naqd uning oʻziga qaratilgandek... Qarang-a, adib talqinida ushbu sahna – ikki taqdirni bogʻlagan pokiza muhabbat namoyoni, ikki dil va vujud birlashgan lahza, goʻzal tuygʻuning eng yuksak choʻqqisi; haydovchi tengdoshim xayolida esa shahvatdan oʻzgasi qolmagan. Shunga oʻxshash, kimdir Asadbekning taqdiridagi chigalliklarni mushohada etadi, kim esa uning aʼmollariga ich-ichidan havas, xayolida yo haqiqatda ularga taqlid qiladi...

4. Xos va omma didi hamda adabiyoti haqida siz nima degan boʻlardingiz? Hammaga “hamma narsa”ni taqdim qilish qanday oqibatlarga olib keladi? Maʼnaviy immuniteti hali yetarlicha shakllanmagan yosh avlodga qanday asarlar tavsiya etiladiyu qandaylari yoʻq?

Sirasini aytganda, gap yana ixotalanish, cheklovu taqiqlarga borib taqalmoqda. Zero, hamonki “tavsiya etiladigan” va “tavsiya etilmaydigan” asarlar boʻlar ekan, oʻz-oʻzidan oʻquvchilarning keyingilari bilan tanishish imkonini cheklash zarurati yuzaga keladi. Shoʻro davri cheklovlaridan bezgan muhitda har qanday cheklovga nisbatan salbiy munosabat shakllangani ham, biron-bir cheklov joriy etilsayoq Gʻarbda “demokratiyaga tahdid”, “inson huqulari poymoli” deya ayyuhannos soluvchilar, oʻzimizda boʻlsa ularning nogʻorasiga oʻynovchilar topilishi ham bor gap. Qiziq-da, dajjol nogʻorasiga shox tashlab oʻynashdan avval ota-buvamizdan qolgan “bir balosi boʻlmasa shudgorda quyruq na qilur” naqli eslansa-ku – olam guliston. Ha-da, bir tanangga oʻyla: “Foydanigina maslak bilgan kas nechuk “mening huquqlarim himoyasi uchun” bunchalar harajatmand boʻlyapti? Maslagidan kechganmi va yo boshqa foydani koʻzlaydimi?..” Shunday, bu nokas “yurting darvozalarini ochib qoʻy, istagan yerimni toptayin!” deyolmaydi – “demokrat” degan oti bor axir, bas, ne-ne savdolardan qolgan “erkinlik” otligʻ siyqa tangalari bilan koʻngil darvozalarini ochtirmoq payida boʻladi, chunki ruhni bulgʻay olsa boʻldi – izmiga olgani shu!.. Xullas, bugungi dunyo manzarasini koʻz oldiga keltirib, undagi ruhimiz, maʼnaviyatimiz, milliy oʻzligimizga tahdidlarni mushohada qilolganki kishi ulardan ixotalanishga nafaqat haqli, balki burchli ekaniga imon keltiradi. Zero, imonli odam ikki-uch boʻgʻin naridagi avlodlari bugungi Gʻarbdagi kabi maʼnaviy muhitda yashashidan or etadi, bunga yoʻl qoʻygudek boʻlsa oxirati kuyib ketishini teran anglaydi.

Hech shubha yoʻq, “immuniteti hali yetarlicha shakllanmagan yosh avlodga qanday asarlar tavsiya etish” tarzida masala qoʻyilganini koʻriboq miyigʻda kuladigan, shu haqda bosh qotiruvchilarni ijtimoiy tafakkuri qoloq yoxud shoʻro qoldigʻi – “sovok”likda ayblovchilar ham yetarlicha topiladi. Afsuski, dajjol xizmatiga ruhan hozir bu toifa ming yillar davomida masala ayni shu tarz qoʻyilib kelganini bilmaydi yo bilsa-da nazarga ilmaydi – kibrga berilgan. Aflotun degudek boʻlsam, balki, “Uning kim boʻlibdi?!” deyishdan ham toymas, shunday boʻlsa-da aytay, qariyb ikki yarim ming yillar avval Aflotun savol qoʻygan: “Bolalarimizning duch kelgan miflarni, qaysiki – tayinu notayin kaslar tomonidan toʻqilgan, aksariyati biz ular ulgʻayganlarida ongida boʻlishi kerak deb hisoblagan qarashlarga zid keluvchi miflarni tinglashlari, murgʻak qalblariga singdirishiga osongina yoʻl qoʻyib bera olamizmi?” Faylasuf berayotgan savolning javobi oʻzi bilan boʻlsa-da, u suhbat ravishini shunday olganki, shogird xulosa yasaydi: “Biz bunga aslo yoʻl qoʻymaymiz!” Yoʻl qoʻymaslik uchun esa ikkita asosiy chora koʻrsatiladi: 1) “mif yaratuvchilarni nazoratga olishimiz kerak: agar ularning asarlari yaxshi boʻlsa, qabul qilamiz, yoʻqsa – rad etamiz”; 2) “tarbiyachilar va onalarni bolalarga faqat tan olingan miflarni hikoya qilishga koʻndiramiz”. Kamina kun sayin amin boʻlyapmanki, Aflotun aytmish choralarni zamonamizga moslagan holda qoʻllash zarurati yetilib bormoqda. Sabr, “yana senzurami?!” deya ayuhannos solmay turing, hozircha maxsus nazoratchi idorani nazarda tutmadim. Negaki, koʻzlangan maqsadga noshir va muharrirlar masʼuliyatini oshirish bilan ham erishsa boʻladigan koʻrinadi. Deylik, noshirlarimiz oʻzlarini avvalo ziyoli, shundan soʻnggina tadbirkor deb bilsalar, muammolar oʻz-oʻzidan hal boʻladigandek. Yana, muharrirlar yuksak maʼnaviyatli, badiiy didi injayu farosatli boʻlsalar-da, bemaza kitobda “muharriri falonchi” qabilida oʻz ismi-sharifining koʻrsatilishidan or qilsalar... Nihoyat, bizga “adabiyot” deya taqdim etilgan “nashr mahsulot”larini elakdan oʻtkazib, xulosalari asosida nashriyotlar faoliyatiga jiddiy taʼsir qila oladigan taqdimotlar kiritishga haqli badiiy kengash boʻlsa...

Xoʻp, “nimani tavsiya etmaslik” masalasini-ku shu tarz hal qilaylik ham, bundan-da dolzarb “nimani tavsiya etish” masalasi koʻndalang boʻladi. Xoʻsh, oʻsha “immuniteti hali yetarlicha shakllanmagan”larga tavsiya etgulik nimamiz bor? Boringki, bizlar oʻqib katta boʻlgan asarlarning bir qismi ehtiyojni qisman qondirar ham. Qolganini-chi? Axir, bugungi bolalaru oʻsmirlarning intellektual saviyasi shu yoshdagi bizlardan chandon baland, bas, ehtiyojlari ham shunga yarasha emasmi?! Afsus, tan olish kerak, hozir shu ehtiyojlarni qondirishga qodir yozuvchi-shoirlarimiz yoʻq hisobi. Negaki, “bolalar adabiyoti”ga biroz mensimayroq qarash urf boʻlgan. Endi bu holni tubdan oʻzgartirish, yosh avlod tarbiyasi bilan bevosita bogʻliq soha rivojiga jiddiy, balki, davlat miqyosida eʼtibor qaratish, amaliy chora-tadbirlar ishlab chiqish zarur koʻrinadi. Jumladan, soha mutaxassislari ishtirokida yosh xususiyatlariga mos asarlar roʻyxatlari tuzilsa; milliy adabiyotimiz xazinasidagi sara durdonalarni olish bilan birga xorijiy adabiyotlardan saylab tarjimalar qilinsa; nihoyat, bolalarimizga moʻljallangan kitoblar ommaviy adadlarda chop etilsa-yu eng chekka qishloqlargacha arzon narxlarda yetib borsa... haqiqiy maʼnoda adabiyotga “yaqin” boʻlish yoʻlidagi dadil odim, adabiyot makon tutmogʻi uchun millionlab qalblar eshigini ochib bermoq va zimmasidagi ezgu missiyani bajarishiga puxta zamin boʻlur edi.

5. Umidbaxsh va tushkun adabiyotning oʻquvchi va jamiyatga taʼsiri masalasida nimalar deya olasiz? Zamonaviy dunyoning bugun qanday adabiyotga ehtiyoji bor?

Noumid – shayton, deydilar. Fikrimcha, buni “umidsizlik shaytondan” deb tushungan toʻgʻriroq boʻladi. Umidsizlikka tushganning shayton qutqusiga berilishi osonroq, chunki, agarki u umidsiz ekan, Rahmonga ishonchi darz ketgan, undan yiroqlashgan. Menga qolsa, tushkun asarlar asli dillaridagi umidsizlikni yengishga chogʻlangan mualliflarning magʻlubiyati hosilasidir. Yaʼni, masalan, Kamyu asarlari yozuvchi dilini chulgʻagan absurd tuygʻusini yengishga harakat boʻlgani kabi, faqat, bu intilish samarasi turlicha. Deylik, “Qalandar ishqi”dek dilbar gʻazalda Choʻlpon umidsizlikni yengib oʻtolmagan. Biroq buning uzrli vajhi bor: lirika oniy kayfiyatni chizadi, yaʼni onning oʻzi singari kayfiyat ham oʻtkinchi. Sheʼrxon koʻnglida ham shu oniy kayfiyat kechib oʻtadi va oʻzidan keyin aksar (nekbin kishilarda) umid sogʻinchini qoldiradi. Qolaversa, hayotida shu kabi onlaru ularni keltirib chiqargan omillar nechogʻli koʻp boʻlmasin, shoir dilidagi choʻng umid umidsizlik bilan olishib va yengib yashagan: tushkunlikka boʻy berayozgan koʻngliga qarata “Koʻngil, sen bunchalar nega Kishanlar birla doʻstlashding” deb boshlanuvchi mashhur xitobi bunga dalil. Endi oʻylab boqing: tushkun ruhga yirik epik asar, deylik, roman yoʻgʻrilgan boʻlsa-chi? Tabiiyki, bu ijodkordagi oniy kayfiyat ifodasi boʻlmaganidek, oʻquvchi dilida ham oʻtkinchi emas, aksincha, u koʻngilni tamom egallash payida. Immuniteti past koʻngil bunga qarshilik qilishga ojiz, oqibat shaytanat uchun yengil oʻlja boʻlib qoladi.

Zamonaviy, yaʼniki birov “global isish”dan, boshqasi “kichik muzlik davri”dan, tagʻin birovi “asteroid bilan muqarrar toʻqnashuv”dan bashorat qilib turgan dunyo, hech shubhasiz, umidbaxsh adabiyotga ehtiyojmand. Umid – bashariyatning olisdagi nurga tikkan koʻzi, adabiyot esa kiprik misoli uni chang-gʻubordan asrashu tomchidori kabi yuvib ravshanlantirmoqqa masʼuldir. Zero, oʻsha nurni koʻrolmay qolish xavfi qarshisida zikr etilgan vahimali bashoratlar soxta poʻpisachalik ham qoʻrqinch emas.

6. Oʻtmish merosni har bir zamon oʻz mezonlari chigʻirigʻidan oʻtkazib turishi kerakmi? Nima uchun?

Inson oʻtmish merosiga hamisha saylab munosabatda boʻladi. Yaʼni u oʻtmish merosining barini emas, undagi oʻzi uchun ijtimoiy-shaxsiy ahamiyat, qiymat kasb etuvchi narsalarnigina qadriyat sanaydi. Bevosita adabiy merosga kelsak, bunda qiymatu ahamiyat, birinchidan, asarda muhrlangan (kodlangan) MAʼNO koʻlami bilan; ikkinchidan, oʻsha kodlar (belgilar)ning MAʼNOning yangi qirralarini jilvalantirish va yo yangilangan MAʼNOni tashishga qay darajada qobilligi bilan belgilanadi. Boshqacha aytganda, gap inson uchun ahamiyatli (koʻlamidan qatʼi nazar) va ezgu mazmunni goʻzal shaklda ifodalash haqida bormoqdaki, badiiy qadriyatni saylashning bosh mezoni shudir. Agar shu mezon qoʻyilar ekan, birinchidan, bugun oʻtmishda yaratilgan asarlarning bari ham; ikkinchidan, bitta ijodkor, u nechogʻli ulkan isteʼdod ekanidan qatʼi nazar, yaratgan asarlarning bari ham qadriyat boʻlolmaydi. Yaʼni, qiyos joiz boʻlsa, adabiy-badiiy qadriyat misoli tonnalab ruda ichidan ajratib olingan yombi maʼdandir. Albatta, oddiy oʻquvchida tonnalab rudani titkilashga na vaqt, na toqat va na malaka bor. Demak, merosimizdan durdonalarni saralab, goʻzalligiyu qiymatini namoyish etgan holda keng ommaga taqdim etish va shu tariqa xalqimizning badiiy bisotini koʻpaytirish vazifasi bevosita mutaxassislar zimmasiga tushadi. Fikrimcha, bu borada muvaffaqiyat qozonishning yana bir muhim sharti maktab adabiy taʼlimining ayni shu asarlarni oʻrganish asosiga qurilishidir. Har ikki holda ham, yaʼni tadqiqot va taʼlimda belgilangan mezondan ogʻishmaslik, munosabat va bahoda xolislik hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.

7. Inson tirik ekan, har doim tanlov qarshisida turadi. Xuddi uchta yoʻl boshidan chiqib qolgan ertak qahramoni kabi. Har qanaqa mulozamatni bir chetga surib qoʻyib aytganda, toʻgʻri tanlov qilishda adabiyotning roli bormi-yoʻqmi, boʻlsa, qay darajada?

Albatta, tanlovga juda koʻp omillar, jumladan, adabiyotning ham taʼsiri bor. Deylik, tadbirkor qarshisida tanlov imkoniyati yuzaga keldi: manavi ishga sarmoya tiksang oʻttiz foiz foyda koʻrasan, bunisiga tiksang – yuz foiz. Faqat keyingisida sagʻirlar haqiga ozroq xiyonat bor... Yoki mana bunisiga tik – yuz ellik foiz foyda koʻrasan, faqat el manfaatiga ozgina zid tomoni bor... Tez boyimoq tilasang, bunisiga tik – uch yuz foiz foyda koʻrasan, faqat hamyurtlaringga ogʻu tarqatishing kerak... Albatta, adabiyot tanlovning arifmetik yo iqtisodiy tomoniga taʼsir qilmaydi, biroq uning maʼnaviy-axloqiy tomonini belgilashga jiddiy taʼsir qiladi. Yaʼni, agar tadbirkor mavjud yoʻllardan kam foyda keltirsa ham halolini tanlasa, bilingki, bunda boshqa maʼnaviy-axloqiy omillar qatori adabiyotning ham xizmati bor. Bu adabiyotning potensialidagi insonni maʼnan yuksaltirish, jamiyat hayotini tozartirish, ijtimoiy munosabatlarni isloh qilish, qisqasi – odamni oʻzgartirish orqali olamni oʻzgartira olish imkoniga bir misol, xolos. Ushbu imkon roʻyobga chiqishi va toʻla kuch bilan ishlashi uchun esa, yuqorida aytdik, kitobxonlik darajasi va madaniyatini yuksaltirish, adabiy taʼlimni isloh qilish kabi dolzarb vazifalarni uddalash taqozo etiladi.

2015 yil

Dilmurod Quronov