UZ|EN
Quronov.uz
Adabiyot va adabiyotshunoslik
← Dilmurod Quronov
|

Inson yoʻli

Dilmurod Quronov

Maqola · 2015 · «Talqin imkonlari» toʻplamidan

Turmushdagi oʻzgarishlar insonni oʻzgartiradimi yo insonning oʻzgarishi turish-turmushimizni? Sezib turibsiz, savol bamisoli “tovuq oldin paydo boʻlganmi yo tuxum?” qabilida qoʻyildi. Yaʼniki, bir-biriga mutlaq zid javob berilgan taqdirda ham har ikki tomon oʻzicha haq boʻlib chiqaveradi. Xususan, “Yangi inson” dostonida Ulugʻbek Hamdam insondagi oʻzgarishlarni urgʻulamoqda, ularni turmushdagi nomaqbul holatlar sababi, istiqbolimizdan bexayr fol deya talqin etmoqda. Aytish kerak, sheʼriyatimizda anchadan buyon bu qadar ulkan muammoni badiiy mushohada qilishga jazm qilinmagan edi. Men bu oʻrinda Abdulla Oripovning “Yuzma-yuz” sheʼrini nazarda tutmoqdaman. Zamonasining mohiyatini anglash uchun shoir bashariyat tongiga nazar solgan, vahshiy mamontlar toʻdasini yanada vahshiyroq olomon mahv etganini tasvirlagach:

Oʻsha kun buzildi azaliy udum,

Uni inson oʻzi buzib tashladi.

Kunduzgi oshkora oʻgʻrilarday u

Oʻljasin uy-uyga torta boshladi.

Bizning boshimizni bogʻlagan zulmat,

Notiqlar tutaqib soʻkkan zulm qon,

Dunyodagi neki yomonlik, kulfat,

Barchasi boshlangan edi oʻsha on... - deb yozgandi. Ehtimol, kimlargadir bu hukmron mafkura oʻzagini tashkil qilgan xususiy mulkka munosabatning aks sadosigina boʻlib koʻrinar. Biroq bunday tushunish, nazarimda, “harfxoʻrlik” (bukvoyedstvo)dan boshqa emas, zero, soʻz va obraz diapazoni benihoya keng: shoir oʻz zamonasidagi illatlar ildizi MANFAATdan suv ichishini taʼkidlayotirki, sheʼrning azaliy muammoga joʻyali javoblardan biri oʻlaroq umrzoqligini taʼminlayotgan omillardan biri shudir, balki?!.. Gapni “Yuzma-yuz”ga burganim bejiz emas: nazarimda, “Yangi inson” dostoni “Yuzma-yuz” bilan, umuman, A.Oripovning 60-70-yillarda yozilgan zamondosh INSON mavzusidagi teran falsafiy sheʼrlari bilan dialogik aloqada. Faqat shunisi borki, 60-yillar avlodining tiyrak nigohiyu oʻtkir savqi tabiiysi elas-elas ilgʻagan yaralar bugun maddalab yetilgan: shoirlarimiz “Dood! Qorovul!” deya bong uradirgan holat-u, hammalari boriga koʻngan kabi jim – “mangu mavzular” tarannumiyu ajabtovur ijodiy eksperimentlar bilan banddek. Xuddi shu vaziyatda oʻtkir publitsistik ruh, ijtimoiy pafos bilan yoʻgʻrilgan “Yangi inson” dostonining yaralishi – kunimiz yuzaga keltirgan ehtiyojning anglanayotganidan nishona. Shoyadki, bu yana sheʼriyat soʻnggi yillarda tamom faromush etayozgan asosiy missiyalaridan biri – inson qalbi uchun javobgarlikni his eta boshlaganidan ham darak boʻlsa...

Ulugʻbekning bugungi kun kishisiga bergan taʼriflari biroz mubolagʻali koʻrinsa, ehtimol. Har holda, bu taʼriflarni oʻqiganingda, xayolingdan, eng avval, “Juda bunchalik emasdir-ov!” degan fikr oʻtadi beixtiyor. Ha, shunday fikr oʻtadi, lekin izsiz ketmaydi-da: istasang-istamasang turish-turmushing shu taʼrifga ozmi-koʻp mosligini ich-ichingdan his qilib turasan. Axir, shoir taʼrifida “oʻz yuragidan otilib koʻchaga chiqib ketgan”, “vujudi tashqarining jozibasi bilan allalanib”, tashqarini kelin uyidek bezagan va:

uning otini KOMFORT qoʻyib,

qarshisida tiz choʻkdi BUGUN,

TANGRIning poyida sajda qilgan kabi KECHA... - deyilgan odam sizu biz emasmi?! Eslarsiz, oʻz vaqtida Abdulla Oripov kundalik turmush tashvishlariga xitoban “Biz sendan balandroq tura olsaydik, Biz sendan balandroq yura olsaydik, Balki oʻngʻayardi dunyo ishlari” deya yozgʻirgan edi. Orada oʻtgan vaqt davomidagi oʻzgarish shunchaki, bugungi kun odamini yelib-yugurtirgan omilni “turmush tashvishlari” desak ayni mubolagʻa qilgan boʻlamiz. Zero, otalarimiz “kun kechirish” tashvishini qilgan boʻlsalar, bizlar “chiroyli yashash” tashvishiga andarmonmiz. Ehtimol eʼtiroz qilinar: “Xoʻsh, buning nimasi yomon? Axir, “chiroyli yashash” ham, shunday yashashni orzulash ham ayb emas-ku?!” Shundayku-ya, lekin buning uchun berayotganimiz evaz-chi? Oʻylab qarang-a, garchi “turmush tashvishlari” deya bir xil atasak-da, otalarimizni yelib-yugurtirgan ehtiyojlar bilan bizniki orasidagi farq yeru osmoncha emasmi? Shunday, chunki ular ozmi-koʻpmi meyorni saqlagan, otalaridan nimalarnidir oʻziga yuqtirgan edilar. Otalari esa, yaʼni bobolarimiz bugunning tashvishi bilan “Ertaga xudo razzoq!” deya umr kechirganlar. Yoʻq, ular ertani koʻrolmaydigan kaltabin emas, bilʼaks, nigohlari sizu bizdan chandon uzoqqa – oxiratga qaratilgan, koʻngillarida Allohga sobit eʼtiqod yashagan... Xuddi shu oʻrinda ming-minglab nigohlar – birida qahr, boshqasida qoʻrquv, tagʻin birida andisha, xullas, turfa-tuman hissiy ifodalar aks etgan nigohlar oʻzimga qadalganini his etaman, joʻrovoz yangragan xitob quloqni kar etgudek: “Biz-chi!? Bizda-chi!?..” Haqiqatku bir Oʻzigagina maʼlum, ammo atrofga nazar solsam, kim uchundir eʼtiqod ham oʻsha KOMFORT unsuriga aylangandek, kimdir uni Allohga sherik qilayotgan, kimdir esa bilib-bilmay ungagina topina boshlagandek... Shularni oʻylaganda doston muallifining tashvishini asosli topasan kishi:

Yangi Inson

oʻz yuragidan tashqariga chiqib ketdi,

mayli,

men bungayam rozilar boʻldim...

Faqat,

faqat u

oʻsha koʻchani yuraklarga boshlab kelmasin,

boshlab kelib,

insonning bu dunyodagi birdan bir qarorgohi -

koʻngilni gʻorat etmasin!

Tashvishni asosli topishimiz boisi shuki, tashqari gʻorat va yo ishgʻol etgan koʻngilda hamma narsa – NARSA, xolos. Yaʼni unda eʼtiqod, imon, insof, muhabbat, mehr, oqibat kabi tushunchalar avtomobil, yumshoq mebel, changyutgich, kompyuter va hokazolar qatorida turadi – bulardan kam boʻlsa bordir, aslo ortiq emas. Bilmadim, bir paytlar A.Oripov inson qalbini qoʻriqxonaga aylantirish kerak deya bong urganida, balki, kimlargadir shoir vahimani biroz oshirgandek tuyulgan, koʻpchilik astoydil quloq ham tutmagan chiqar?! Attang! Oqibatga – hozirgi holatga qaraganda, shoirlarga quloq tutish kerakka oʻxshaydi. Oqibatni bor boʻyi bilan koʻrib turgan Ulugʻbek Hamdam talqinida koʻngil – insonni hayvondan farqlovchi asosiy jihat (shuning uchun u “balki tashqariga chiqib ketgan kishining ismi Odamu ichkarida qolganniki Insondir?..” degan savolni qoʻyadi. Bu ham bejiz emas: anglangan narsa nomlanmogʻi kerak, shundagina u ong faktiga aylanadi). Hazrat Navoiy “insonni soʻz ayladi judo hayvondin” deganlar, soʻng zamonlar inson hayvonotdan ongi bilan farqlanishi urgʻulab kelinadi. Albatta, bu ikkisi ham hali farqlovchi jihat sifatida ahamiyatini butkul yoʻqotganicha yoʻq, ammo soʻzlovchi qoʻgʻirchoqlaru turfa aqlli mashinalar zamonida yashayotganimiz, olimlar “sunʼiy ong” yaratish bobida faol izlanayotganlari ham bor gap. Baski, kun kelib koʻngil insonlikning asosiy belgisiga aylanmogʻi haqiqatga rost koʻrinadi. Shuning uchun ham doston muallifi

koʻchaning jinkoʻchalarida hayvonga evrilayozgan odam

koʻngliga qaytsa agar,

yana insonga aylangusi, - deya qatʼiy ishonadi. Faqat buning uchun inson koʻngli daxlsiz qolmogʻi, uni tashqarining xurujlaridan qoʻriqlash shart qilinadi.

Koʻngilni tark etgan odam oʻz nazdida tashqariga hukmrondek, haqiqatda esa uning oʻzi tashqaridagi narsalarning biriga aylanib boʻlgan. Narsadan esa foydalaniladi! Shuni oʻylab shoir bugungi dunyoda kechayotgan jarayonlardan xavfsiraydi, bani basharning “dunyoning qaysi bir kunjiga oʻrnatilgan yagona kompyuter” boshqaruvchi toʻdaga aylanishi ehtimolidan ogohlantirmoqchi boʻladi. Bilmadim, balki, bu ham ortiqcha vahimadek koʻrinar. Lekin dunyoni maʼnaviyatga xuruj, oʻzgacha turmush tarzini yoyish orqali egallamoqni reja qilgan kuchlarning borligi haqiqat emasmi?! Haqiqat boʻlganda qandoq! Doston muallifi bu kuchlarni “manfaat bandalari”, “shaytonlar”, “dajjollar” deb ataydiki, ismlar amallariga mos. Amallari esa bir maqsadga – koʻngilni tark etgan insonga turfa tuzoqlar qoʻyib ortga qaytarmaslik chorasini qilishga, qaytar manzilini – koʻngilni gʻorat etishga qaratilgan. Koʻngilga eltuvchi yoʻllar esa bobolardan maʼlum: koʻz, quloq, tomoq, qoʻl va oyoqlar. Xoʻp, ana, tomoq yoʻlini olaylik. Bobolar “luqmai halol” aqidasi bilan, nogoh xalqumlari bulgʻanib qolishidan hazir boʻlib yashaganlar. Yangi insonga qoʻyilgan tuzoqdagi xoʻrak esa “Inson, hayvon va oʻsimlik genomasi boʻtqasidan bino etilgan geni oʻzgartirilgan mahsulot – sunʼiy yemish...” Sunʼiy boʻlsa-da koʻrinishi va mazasi tabiiysidan avloroq! Xoʻrak shunchalik boʻladi-da: geni oʻzgartirilgan mahsulot oxir-oqibat mutatsiyaga olib kelishi mumkin degan xavotirlarni eshitar quloqlar tom bitgan. Yo halqumlarimiz bulgʻanmayotganiga kafolat bormikan?!.. Yoki quloq yoʻli. Dajjollar quloqqa “xush yoqadigan musiqalarni peshtoqi zarhalli gipermarketlarda chaldirib qoʻymoqda” va

kuy qoʻynida botinga inib,

ruhni allalab elitmoqda,

ona allasidan farq qilib esa,

bu musiqa

aqllarni allalaydi...

Oʻzligini daxlsiz saqlovchi qoʻrgʻon – koʻngilni tark etgan inson xoʻrakka osongina aldanadi, zero, endi uning tafakkuri mudroq. Endi u koʻziga chiroyli koʻrsatilgan, qulogʻiga yoqimli eshittirilgan, tiliyu tanglayiga totli etilgan neki bor yamlamay yutadi, isteʼmolchiga – “Boʻlgandayam yuhodek Isteʼmolchi”ga aylanadi. Dostonda topib aytilgani kabi, “endi u qarshimizda, shundoq roʻparamizda, peshonamizdagi oynada turibdi savlat toʻkib...” Ha, yuzimizga tutilgan koʻzgudagi aksni tanimay turgan boʻlsak bordir, balki, aql koʻzimiz xiralashgani boisdir, balki, kibrdan, yaʼni oʻzimizga bergan bahoimiz balandligidan va tanishni istamayotganimizdan. Lekin, nima boʻlganda ham u aks, demak, uning qaysidir chizgilari bizda mavjud-da...

Ulugʻbek Hamdamda ildizga nazar solishga moyillik kuchli: dostonda ham u oʻzini qiynagan muammolarga javobni azaldan izlaydi, Odam Atoning “man etilgan mevaga uzatilgan qoʻli ichkaridan tashqariga solingan ilk yoʻl boʻlgandir balki” degan taxminlarga boradi. Rivoyat bagʻrida botin maʼnolarni izlarkan, shoir onamiz Momo Havoning Odam Ato qovurgʻasidan bino boʻlganini eslatadi va bunda buyuk hikmat koʻradi: “Birinchi Odam chinakamiga yordamga muhtoj boʻlib, oʻzini baxtsiz his etganda, Robbimiz chorani botindan olib koʻrsatmadimi?” Shunday, shoir ham sizu bizni Yaratgan yoʻlidan borishga, chorani botindan izlashga undaydi:

Zero,

Inson Yoʻli

Odam Atoning olmaga uzangan qoʻlidan

tashqariga solingan yoʻl emas,

balki olmadan

Odam Atoning botiniga -

koʻngliga qaragan yoʻl edi...

Ha-ha,

u oʻsha yoʻl edi

va hamon oʻsha YOʻLdir!..

2012 yil

Dilmurod Quronov