Abdulla Oripov bundan 30-35 yillar avval yozilgan “Nekrasov hasrati” nomli sheʼrida:
deb yozgan edi. Garchi bu soʻzlar Nekrasov tilidan aytilgan boʻlsa-da, aslida shoirning oʻz dil izhori. Negaki, koʻhna Sharq, xususan, Turkiston zamini har vaqt isteʼdodlarga boy, uning nazm osmoni yulduzlarga toʻliq boʻlgan. Avvalo, shuncha shoir salobati bosib turgan bir chogʻda qoʻlga qalam olib, shoirlik daʼvosi bilan chiqishning oʻzi — jasorat. Masalaning boshqa bir tomoni ham bor: koʻpchiligimiz, xususan, adabiyotshunoslar sheʼriyat haqida soʻz borganda har doim maʼlum bir davrda peshqadamlik qilgan shoirlar ijodiga tayanamiz. Holbuki, agar ularning atrofida boshqa shoirlar, yaʼni, baʼzan qisqa oʻylaganimiz bois sal pastroq nazar bilan qaraladigan shoirlar boʻlmasa, maqolda aytilganidek, yolgʻiz otning dongʻi chiqmasligi ham tayin gap. Shu maʼnoda bir haqiqatni takror aytish kerak: sheʼriyatning, badiiy tafakkurning rivojini mashhur nomlar, unvonlar emas, birinchi galda yaxshi ShEʼRlar belgilaydi. Yaʼni, ijodkor jild-jild kitoblar chiqarmagan, unvonlarga sazovor boʻlmagan, boringki, u qadar tanilmagan ham boʻlsin, — agar u ijodi davomida birgina goʻzal satr, birgina betakror bayt, birgina dilbar sheʼr yaratgan boʻlsa, bilingki, sheʼriyatning muhtasham koshonasini tiklashda uning ham munosib ulushi bor, u ham eʼzozga loyiqdir.
Choʻzilibroq ketgan daromaddan murod — bugun taqdim etilayotgan “Jon qushi” toʻplamida ayni shunday satrlar, baytlar, sheʼrlar borligini aytib qoʻyish, xolos. Farid Usmon — daʼvoni katta qilmagani holda, oʻzi aytmoqchi, “ezgulikka olib borar koʻcha” — sheʼriyatga qadam qoʻygan, qariyb bir navqiron yigit umricha vaqtdan beri ezgulik urugʻini sochib kelayotgan shoirlardan. Farid aka, mana, oltmishni qoralab kelyapti, shundanmi, sheʼrlarida falsafiy mushohadaga moyillik kuchayibdi. Shoir insonning oʻrni, umrning mazmun-mohiyati haqida oʻylarkan, umrni bahoru kuzda “shivir-shivir yoqqan toza yomgʻir”ga qiyoslaydi va aytadiki:
Inson umrining foniyligini chuqur his etishdan kelgan gʻussa qatida hayotning davomiyligini, “shivir-shivir” yomgʻir hayotining giyohlarda davom etishini anglash yotadi, shu bois ham sheʼr koʻnglimizda nurli mahzunlik paydo qiladi. Yoki boshqa bir sheʼrda “Izgʻirin yeb toʻkilgan barglar”ning oyoq ostidagi faryodini tinglarkan, shoir bundan ham fojia yasamaydi, uni “Hayot hukmi — achchiq haqiqat!” sifatida qabul qiladi. Hayotga bu xil yondashuv esa shoirning islomiy fitratiga xos umidvorlik bilan belgilangan:
Shu oʻrinda yana bir jihatni taʼkidlab aytgim keladi. Farid aka atrofimizni qurshab turgan oddiy narsalarda hikmat qidiradi, muhimi, ularda boshqalar nigohiga ilinmagan jihatlarni, qiyoslarni topadi. Uvaysiy momomizning anorda toʻrt devor ichida siqilgan ayol fojeasini koʻrgani esingizda, albatta. F.Usmonga koʻra, “anor donasining yuzidagi parda alvon rangga harir hayo”, yaratgan uni bizga ibrat qilgan goʻyo, sheʼriy hukm ham shunga hamohang: “Odob — dunyodagi eng yetuk hosil”. Toʻplamni varaqlarkan, F.Usmon koʻp mashhur shoirlar bilan bahslashgandek, ular qalamga olgan mavzularni boshqa jihatlardan talqin qilishga harakat qilgandek koʻrinadi. Jumladan, E.Vohidovning “Arslon oʻynatuvchi”, “Kamtarlik haqida” nomli mashhur sheʼrlari bilan mubohasa tarzida yozilgan sheʼrlarni olaylik. “Arslon oʻynatuvchi”ni eslatuvchi sheʼrida yoʻlbarslarni ikki quloch qamchini bilan har koʻyga solayotgan ayolni koʻramiz. Qamchin qarshisida oʻzining qudratini, oʻzligini tamom unutgan yoʻlbarslarga qararkan shoir erk naʼrasini sogʻinadi, “qamchin siltoviga joylangan gʻalayon”ni qoʻmsaydi. Yoki E.Vohidovda kekkayganlik timsoli boʻlgan choynak F.Usmonda kamtarlik timsoli sifatida talqin qilinadi:
Albatta, bu oʻrinda mumtoz sheʼriyatimizga xos sheʼriy musobaqalar izi seziladi, F.Usmon esa, maʼlumki, mumtoz sheʼriyat anʼanasini davom ettirayotgan gʻazalnavis shoirlardan biri sifatida tanilgan. Toʻplamdan shoirning qator gʻazallari joy olgan. Biroq men boshqa narsaga eʼtiborni tortmoqchiman. Barmoqda yozilgan bir qator sheʼrlari ichida F.Usmon mumtoz shoirlarning mashhur baytlarini, ruboiylarini keltiradi. Eng muhimi, buning natijasida quroqlik yuzaga kelmaydi — iqtiboslar uzukka koʻz qoʻygandek joyiga tushgan. Jumladan, bir sheʼrida Navoiyning
“Ablah uldurkim, bu olamdin baqo qilgʻay taʼma,
Ahmoq ulkim, olam ahlidan vafo qilgʻay taʼma”
bayti tarje sifatida keltirilsa, “Jon qushi” sheʼrida lirik qahramonning holatini hazratning “/urbatda gʻarib...” deb boshlanuvchi ruboiysi yordamida ochib berishga harakat qilinadi. Albatta, bu kabi usul sheʼriyatimizda ilgari ham qoʻllangan, biroq shoir usulning yangi imkoniyatlarni izlayotgani, tajribadan choʻchimagani kishini quvontiradi, bu izlanishlar yaxshi badiiy samaralar berishiga umidlantiradi. Darvoqe, shoirning salaflariga tazmin yoki muhammas bogʻlashga intilgani ham, bir tomoni ularga hurmatdan nishona boʻlsa, ikkinchi tomoni, ulardan musobaqalashish asnosida oʻrganish maqsadidan yuzaga keladi. Muhammas bogʻlash oson koʻrinsa-da, aslida juda qiyin mashgʻulot. Negaki, muhammas bogʻlamoq uchun oʻsha gʻazal mazmuni, ruhi, ohangini saqlamoq, gʻazal muallifi darajasiga yaqinlashmoq lozim. Ayniqsa, odatda muxammas elga manzur boʻlgan mashhur gʻazallarga bogʻlanadiki, bu muxammas bogʻlashga jazm etgan shoir masʼuliyatini chandon oshiradi. Masalan, Fuzuliyning gʻazalxonlar dilidan chuqur oʻrin olgan:
Sabo, agʻyordin pinxon gʻamim dildora izhor et,
Xabarsiz yorimi xoli xarobimdin xabardor et.
matlaʼli juda mashhur gʻazaliga F.Usmon bunday muhammas bogʻlaydi:
Saharlar sarsari yelgil, meningdek sayri gulzor et,
Yuz ochsin gʻuncha, tong bulbullarin oshufta guftor et,
Yurak dardimni bulbullar tilida yora oshkor et,
Sabo, agʻyordin pinxon gʻamim dildora izhor et,
Xabarsiz yorimi xoli xarobimdin xabardor et.
Koʻrib turibmizki, shoir gʻazalning ruhi, mazmuni, ohangini toʻla saqlagan, muxammas bogʻlash qoidalariga toʻla amal qilgan.
“Jon qushi”ni varaqlarkan, undan aksar ishqiy sheʼrlar joy olganini koʻramiz. Bu shoirimizning koʻngli navqironligidan dalolat, bas, hali Farid Usmondan koʻp goʻzal sheʼrlar kutishga umid qila olamiz. Hozircha esa Farid akani, sheʼrxonlarni yaxshi bir kitob bilan qutlab, soʻzni qisqa qilamiz.
Suhbatlar, nutqlar, soʻz boshilar, taqrizlar
Suhbatlar, nutqlar, soʻz boshilar, taqrizlar
Абдулла Орипов бундан 30-35 йиллар аввал ёзилган “Некрасов ҳасрати” номли шеърида:
деб ёзган эди. Гарчи бу сўзлар Некрасов тилидан айтилган бўлса-да, аслида шоирнинг ўз дил изҳори. Негаки, кўҳна Шарқ, хусусан, Туркистон замини ҳар вақт истеъдодларга бой, унинг назм осмони юлдузларга тўлиқ бўлган. Аввало, шунча шоир салобати босиб турган бир чоғда қўлга қалам олиб, шоирлик даъвоси билан чиқишнинг ўзи — жасорат. Масаланинг бошқа бир томони ҳам бор: кўпчилигимиз, хусусан, адабиётшунослар шеърият ҳақида сўз борганда ҳар доим маълум бир даврда пешқадамлик қилган шоирлар ижодига таянамиз. Ҳолбуки, агар уларнинг атрофида бошқа шоирлар, яъни, баъзан қисқа ўйлаганимиз боис сал пастроқ назар билан қараладиган шоирлар бўлмаса, мақолда айтилганидек, ёлғиз отнинг донғи чиқмаслиги ҳам тайин гап. Шу маънода бир ҳақиқатни такрор айтиш керак: шеъриятнинг, бадиий тафаккурнинг ривожини машҳур номлар, унвонлар эмас, биринчи галда яхши ШЕЪРлар белгилайди. Яъни, ижодкор жилд-жилд китоблар чиқармаган, унвонларга сазовор бўлмаган, борингки, у қадар танилмаган ҳам бўлсин, — агар у ижоди давомида биргина гўзал сатр, биргина бетакрор байт, биргина дилбар шеър яратган бўлса, билингки, шеъриятнинг муҳташам кошонасини тиклашда унинг ҳам муносиб улуши бор, у ҳам эъзозга лойиқдир.
Чўзилиброқ кетган даромаддан мурод — бугун тақдим этилаётган “Жон қуши” тўпламида айни шундай сатрлар, байтлар, шеърлар борлигини айтиб қўйиш, холос. Фарид Усмон — даъвони катта қилмагани ҳолда, ўзи айтмоқчи, “эзгуликка олиб борар кўча” — шеъриятга қадам қўйган, қарийб бир навқирон йигит умрича вақтдан бери эзгулик уруғини сочиб келаётган шоирлардан. Фарид ака, мана, олтмишни қоралаб келяпти, шунданми, шеърларида фалсафий мушоҳадага мойиллик кучайибди. Шоир инсоннинг ўрни, умрнинг мазмун-моҳияти ҳақида ўйларкан, умрни баҳору кузда “шивир-шивир ёққан тоза ёмғир”га қиёслайди ва айтадики:
Инсон умрининг фонийлигини чуқур ҳис этишдан келган ғусса қатида ҳаётнинг давомийлигини, “шивир-шивир” ёмғир ҳаётининг гиёҳларда давом этишини англаш ётади, шу боис ҳам шеър кўнглимизда нурли маҳзунлик пайдо қилади. Ёки бошқа бир шеърда “Изғирин еб тўкилган барглар”нинг оёқ остидаги фарёдини тингларкан, шоир бундан ҳам фожиа ясамайди, уни “Ҳаёт ҳукми — аччиқ ҳақиқат!” сифатида қабул қилади. Ҳаётга бу хил ёндашув эса шоирнинг исломий фитратига хос умидворлик билан белгиланган:
Шу ўринда яна бир жиҳатни таъкидлаб айтгим келади. Фарид ака атрофимизни қуршаб турган оддий нарсаларда ҳикмат қидиради, муҳими, уларда бошқалар нигоҳига илинмаган жиҳатларни, қиёсларни топади. Увайсий момомизнинг анорда тўрт девор ичида сиқилган аёл фожеасини кўргани эсингизда, албатта. Ф.Усмонга кўра, “анор донасининг юзидаги парда алвон рангга ҳарир ҳаё”, яратган уни бизга ибрат қилган гўё, шеърий ҳукм ҳам шунга ҳамоҳанг: “Одоб — дунёдаги энг етук ҳосил”. Тўпламни варақларкан, Ф.Усмон кўп машҳур шоирлар билан баҳслашгандек, улар қаламга олган мавзуларни бошқа жиҳатлардан талқин қилишга ҳаракат қилгандек кўринади. Жумладан, Э.Воҳидовнинг “Арслон ўйнатувчи”, “Камтарлик ҳақида” номли машҳур шеърлари билан мубоҳаса тарзида ёзилган шеърларни олайлик. “Арслон ўйнатувчи”ни эслатувчи шеърида йўлбарсларни икки қулоч қамчини билан ҳар кўйга солаётган аёлни кўрамиз. Қамчин қаршисида ўзининг қудратини, ўзлигини тамом унутган йўлбарсларга қараркан шоир эрк наърасини соғинади, “қамчин силтовига жойланган ғалаён”ни қўмсайди. Ёки Э.Воҳидовда кеккайганлик тимсоли бўлган чойнак Ф.Усмонда камтарлик тимсоли сифатида талқин қилинади:
Албатта, бу ўринда мумтоз шеъриятимизга хос шеърий мусобақалар изи сезилади, Ф.Усмон эса, маълумки, мумтоз шеърият анъанасини давом эттираётган ғазалнавис шоирлардан бири сифатида танилган. Тўпламдан шоирнинг қатор ғазаллари жой олган. Бироқ мен бошқа нарсага эътиборни тортмоқчиман. Бармоқда ёзилган бир қатор шеърлари ичида Ф.Усмон мумтоз шоирларнинг машҳур байтларини, рубоийларини келтиради. Энг муҳими, бунинг натижасида қуроқлик юзага келмайди — иқтибослар узукка кўз қўйгандек жойига тушган. Жумладан, бир шеърида Навоийнинг
“Аблаҳ улдурким, бу оламдин бақо қилғай таъма,
Аҳмоқ улким, олам аҳлидан вафо қилғай таъма”
байти тарже сифатида келтирилса, “Жон қуши” шеърида лирик қаҳрамоннинг ҳолатини ҳазратнинг “/урбатда ғариб...” деб бошланувчи рубоийси ёрдамида очиб беришга ҳаракат қилинади. Албатта, бу каби усул шеъриятимизда илгари ҳам қўлланган, бироқ шоир усулнинг янги имкониятларни излаётгани, тажрибадан чўчимагани кишини қувонтиради, бу изланишлар яхши бадиий самаралар беришига умидлантиради. Дарвоқе, шоирнинг салафларига тазмин ёки муҳаммас боғлашга интилгани ҳам, бир томони уларга ҳурматдан нишона бўлса, иккинчи томони, улардан мусобақалашиш асносида ўрганиш мақсадидан юзага келади. Муҳаммас боғлаш осон кўринса-да, аслида жуда қийин машғулот. Негаки, муҳаммас боғламоқ учун ўша ғазал мазмуни, руҳи, оҳангини сақламоқ, ғазал муаллифи даражасига яқинлашмоқ лозим. Айниқса, одатда мухаммас элга манзур бўлган машҳур ғазалларга боғланадики, бу мухаммас боғлашга жазм этган шоир масъулиятини чандон оширади. Масалан, Фузулийнинг ғазалхонлар дилидан чуқур ўрин олган:
Сабо, ағёрдин пинхон ғамим дилдора изҳор эт,
Хабарсиз ёрими холи харобимдин хабардор эт.
матлаъли жуда машҳур ғазалига Ф.Усмон бундай муҳаммас боғлайди:
Саҳарлар сарсари елгил, менингдек сайри гулзор эт,
Юз очсин ғунча, тонг булбулларин ошуфта гуфтор эт,
Юрак дардимни булбуллар тилида ёра ошкор эт,
Сабо, ағёрдин пинхон ғамим дилдора изҳор эт,
Хабарсиз ёрими холи харобимдин хабардор эт.
Кўриб турибмизки, шоир ғазалнинг руҳи, мазмуни, оҳангини тўла сақлаган, мухаммас боғлаш қоидаларига тўла амал қилган.
“Жон қуши”ни варақларкан, ундан аксар ишқий шеърлар жой олганини кўрамиз. Бу шоиримизнинг кўнгли навқиронлигидан далолат, бас, ҳали Фарид Усмондан кўп гўзал шеърлар кутишга умид қила оламиз. Ҳозирча эса Фарид акани, шеърхонларни яхши бир китоб билан қутлаб, сўзни қисқа қиламиз.
Suhbatlar, nutqlar, soʻz boshilar, taqrizlar
Suhbatlar, nutqlar, soʻz boshilar, taqrizlar
Dilmurod Quronov