— Hech kim dunyoga ustun boʻlgan emas! Hammayam oʻladi — yaratganning irodasi shu...
Bu gapni eshitib, taʼziyaga aytib kelgan nabira shamday qotdi. Uni hayron qoldirgan Xalil bobo aytgan haqiqat emas, balki gap ohangidagi behurmatlik edi. Birodari oʻlimini eshitib chol hatto qilt etmadi, hech vaqo boʻlmagandek, yumushini qilaverdi. Nabira bu chol bilan bobosining gapi qochganligini bilar, lekin shunga shuncha qahr qilar deb oʻylamagan edi. Bir xayol cholning obroʻyini toʻksam — basharasiga tushirsammi dedi: «Birov oʻlganda loaqal seskanib qoʻymaslik uchun qanchalar toshbagʻir boʻlishi kerak odam...» Nabira yana oʻzini bosdi...
Xalil buva muyulishdan oʻtiboq tanish darvoza oldida belini bogʻlab qator turgan yosh-yalangni koʻrdi. Ichkarida goʻyo qiyomat qoʻpgan — ayollar nolasi yurakni ezadi. Birdan hamma unga qarayotganday, «ana, niyatingga yetding, chapak chalmaysanmi endi...» deyayotganday tuyuldi. Oʻngʻaysiz holga tushdi, kelganiga pushaymon boʻldi. Xayriyat, esli-hushli ekan, marhumning toʻngʻichi uning joniga ora kirdi: oʻkrab yigʻlagancha kelib, koʻksiga bosh qoʻydi. Shunda u yigitning yelkasiga qoqib ovutgan boʻldi. Toʻngʻich oʻgʻil «otam»lagancha uni boshlab ichkari tomon yurdi...
Taxta qoʻyilgan karovat... oq choyshab... hayot nishonasi qolmagan tanish chehra... dunyo bilan zarracha ishi yoʻq, unga endi baribir...
Kechagina dunyoni tutib turganday vagʻir solib yurgan kimsaning hozirgi ahvoli har qanday yurakni ham oʻrtab yuborar edi, lekin Xalil boboning diydasi yumshamadi. U marhumga sovuq tikilib turar, faqat koʻnglida yuz berishi muqarrar toʻfondan darak bergan kabi sirli kechinmalar boshlangan edi... Nazarida, Asqar qoʻllariga tayanib turayotganday, avval boshdagi kabi nafasi boʻlina-boʻlina «qabrgacha doʻstmiz» deyishga ogʻiz juftlayotganday edi...
Nayman toʻqayzori. Vahshiy Rahmon ponsadning soʻnggi panohi. «Boʻriga boʻri oʻlimi» deb bel bogʻlagan koʻngillilar. Asqar va u. Rahmon ponsad ham, uning sodiq yigitlari ham tirik qoʻlga tushishni xayollariga keltirmas, yotib qolguncha otib qol qabilida yoʻl tutayotgan edilar.
Ularni izma-iz taʼqib etib borib koʻngillilar pistirmaga duch kelishdi. Oʻq yomgʻiri qamishlarni ham, bularni ham tutday toʻkdi...
Xalil emaklay-emaklay Asqarning yoniga bordi: doʻstining ahvoli tang, oʻq koʻkragi va yelkasiga tekkan edi. Bosh koʻtarishning imkoni yoʻq. Xalil uni sudrab ortiga emakladi. Pichadan soʻng Asqar koʻzini ochdi: «Meni qoʻy, bekorga ikkimiz ham nobud boʻlamiz...» dedi. Xalil eshitishni ham istamadi.
Asqar jilmaygan boʻldi, tushundiki, boshqa gap — oʻrinsiz. ...keyin anchagacha oʻsha gapni eslab kulib yurishdi.
— Oʻshanda jim boʻlmasam nima qilarding, — deya hazillashdi bir kuni Asqar.
— Jagʻingni ezib qoʻyardim, — kuldi Xalil, keyin jiddiy qoʻshib qoʻydi, — shoshganda labbay topilmas deganlari shu-da, birodar...
Aravaga yotqizayotganida Asqar ingrab oʻmganini bir oz koʻtardi, zoʻrgʻa:
— Qabrgacha doʻstmiz, — dedi-yu, hushidan ketdi...
Vidolashgach, Xalil buva tashqariga chiqdi. Haligi nigohga yana duch kelishdan qoʻrqqanday, yerga qaragancha borib, kursiga oʻtirdi. U biron kishiga qarashga botinolmas, goʻyo hamma «otning oʻlimi — itning bayrami...»
deyayotganday tuyular, oʻngʻaysizlanar, ayni paytda bu yerdan keta olmas ham, goʻyo qandaydir kuch bandi qilib olgan edi uni...
Odatdagicha vaʼz aytildi: shunday, shunday... yoʻqdan bor qilgan, ikki tomchi suvdan yaratgan oʻzi... oborib tuproqqa qoʻshadigan oʻzi... qanoatli boʻling moʻminlar, muslimlar... yigʻlab-siqtamang...
— Marhum el ichida yurgan odam, oldi-berdisiga kim kafil?
Toʻngʻich oʻgʻil oldinroqqa chiqdi, irodasini jamlab odamlarga yuzlandi.
Bu rasmiyatchilikni bajarish farzand uchun ogʻir, sharafli... Ham qarz, ham farz... Zero hayot zanjiri tamomila uzilmaganligini anglatuvchi bir udum...
Oʻgʻil gapini tugatdi, nigohlari bilan qidirib Xalil boboni topdi: «Oʻrtadagi gina-kuduratni unuting, buva, kerak boʻlsa yoʻlingizga jonimni tikay, faqat otam goʻrida tinch yotsin... Rahmatli siz bilan yarashishni qanchalar istagandi. Tushuning uniyam!...»
— Ollohu akbar...— Safda turganlarning qoʻllari baravar quloqlari tomon koʻtarildi: — foniy dunyo ishlari ortda qoldi, yuzimni, xayolimni yaratguchiga qaratdim...
...Zabardast qoʻllar tobutni azot koʻtarib keng yelkalarga oldilar; oqsoqolning oyogʻi birinchi bor ostonaga tegmay chiqdi, birinchi bor undan tepki yemagan ostona hayron qolaberdi...
Oʻgʻillar, kuyovlar, nabiralar — bari boʻzlagancha oldinga tushdilar, ortda esa u — yelkalarda lopillagan tobut, mayus chehralar...
Kimdir muqarrar oʻlishini oʻylab yuragini vahm bosgancha parishon keladi; kimdir Asqar oqsoqol qilgan ishlardan gap ochadi; birov bel ogʻrigʻidan, boshqa oʻgʻlidan, yana kimdir kelinidan nolib boradi... Bunga hech ajablanmasa ham boʻladi: «azaga kelgan xotin dardini aytib yigʻlar». Shubhasiz, bu gapni erkaklar oʻylab topishgan, shunday deyishga chindanam haqli erkaklar...
Xalil buva oʻrtaroqda mayus borar, koʻz oldidan butun hayot yoʻli bir-bir oʻtardi. Nayman toʻqayzori, qonga belangan Asqar... «qabrgacha doʻstmiz...» degan uzuq-yuluq gap yana eshitiladi goʻyo...
«Qabrgacha doʻstmiz,— oʻyladi u,— yana bor-yoʻgʻi chorak soatdan moʻlroq yoʻl... oʻtdi umrim vodarigʻ... Meni tiriklayin goʻrga tiqqansan, Asqar...»
Urush! Bunday paytda er kishining joyi janggohda! Birovlar qon kechib yurishsa-yu, sen ularning panasida pusib oʻtirsang. Xalilga ham, Asqarga ham bu xush kelmasdi, harbiy komissariatga bosh urishdi, lekin ikkisini ham qaytarishdi: «Asqar yaramaydi, Xalil shu yerda kerak...» U yonib ketdi: «Asqar-ku xoʻp, meni joʻnatasan...» — oyoq tirab turib oldi. Hech iloj boʻlmagach, komissar u bilan erkakchasiga, soʻzlarning nafisini tanlamay gaplashib qoʻydi, oqibat — stol shoʻrlik ayovsiz musht yedi, Xalil aka noiloj koʻndi. Keyinroq, chindan ham shu yerda kerakligini his etgach, butun vujudi bilan ishga shoʻngʻidi.
Ertalab saharmardonda turadi, koʻprik boshiga chiqib ovozini baralla qoʻyadi — aʼzolarini chorlaydi. Oʻgʻilchasini koʻtargan juvonu tun boʻyi yostiqdan kuyovining isini tuyib toʻlgʻonib chiqqan kelinchak, hamon uyqusi qochmagan bola birin-ketin ketmonini yelkasiga tashlagancha chiqib kelishadi.
Har birini ayriliq dardi togʻ kabi ezadi, ochlikdan sillalar qurigan, arang yurishadi. Har birining koʻnglida «ishlash kerak, qancha yaxshi ishlasam, shuncha tez yorugʻ kun koʻraman» degan ishonch, har birining koʻnglida tushlik atalaga ilinj...
Xalil buva hayotini barbod qilgan oʻsha kunni unutmaydi sira. Shiyponga kelib dastavval koʻzi tushgan qozon boshida oʻralashib yurgan ozgʻingina bola — Xadicha otinning oʻgʻli boʻldi. Oshpaz qaygadir ketgan, bola yeroʻchoqda qaynayotgan ataladan katta bir laganga oʻgʻrincha suzardi. Oʻzini tutolmadi u. Bu qanaqasi, odamlar dalada arang ishlashsa-yu, bu zumrasha ularning haqiga xiyonat qilsa. Shitob bilan bordi-da, bolani savalay ketdi...
U yogʻini eslashga sabri yetmaydi, qaysi goʻrdan oʻchoqqa toyib ketdi anovi, bilmaydi, jizgʻinagi chiqqan bolaning ayanchli faryodi...
Tergov ishi ikki oyga choʻzildi. Bu vaqt ichida Xalil boʻlib oʻtgan fojiani ming bor esladi, gʻazabini tiyolmagani uchun ming bor oʻzini koyidi, lekin shunda ham qilmishida ayblashayotgancha jinoyat koʻrmas, axir... «Odamlarni deb shunday boʻldi-ku», deya ovunardi. Agar shu tasalli boʻlmagan-da, kim bilsin, ich-etini yeb tashlarmidi ikki oy ichida...
Shuncha vaqt oʻtdi-yu, biron marta Asqar «holing ne kechdi» deb kelmadi, shu uni oʻrtar, «rais-da, tashvishi koʻp» deb yana uning madadiga koʻz tikardi, ha, bor umidi undan edi...
Soʻz ayblanuvchiga berildi, Xalil oʻrnidan turdi.
—...shunday qil deb unga birov oʻrgatganmi, yoʻqmi, bilmayman. Har qalay... axir, bunaqa-da odamlarning holi nima kechadi?
Oldingi qatorda oʻtirgan Asqar oʻrnidan turdi. Uning yoʻgʻon tomiri boʻrtib ketgan, har doim jahli chiqqanida boʻlganidek kifti tez-tez uchib turardi.
— Frontda qon kechayotganlar,— oʻzini bosib gap boshladi u,— odamlar uchun deydi; ochlikdan shisha boshlagan odam vagonlab don yuklaydi, biron misqoliga xiyonat qilmaydi — odamlar uchun deydi. Tushunsang-chi, Xalil, oʻldirib, yondirib, kunpayakun qilib kelayotgan fashist ham odamlar uchun deydi, lekin ikkisining farqi yeru osmoncha, shuni tushunmadingmi, goʻsxoʻr! Odamlar uchun deb...
Sudya qoʻngʻiroq chalib Asqarni tartibga chaqirgan boʻldi.
Asqar borib joyiga oʻtirdi, bosh egdi, qoʻllari qovoqlari tomon yoʻnaldi.
Otin anchagacha yigʻidan toʻxtay olmadi, zalda ogʻir sukut choʻkdi. Sudya savolini qaytardi.
— Qanaqa daʼvoim boʻlsin, taqdir ekan!.. Mening bori-yoʻgʻim shu edi, chirogʻim shu edi, ortimda qoladigan shu edi, endi...
Odamlar hamon yoʻl bosar, demak, shular qatori u ham qabriston tomon borardi. Nihoyat, Xalil bobo oʻziga keldi.
— Rahmatlining oʻgʻillari oʻziga tortgan,— derdi allakim,— oqsoqolning chirogʻi oʻchmaydi endi...
Bu gap cholning dilini oʻrtab yubordi, koʻzlaridan achchiq yosh dumaladi: «Doʻstingni tiriklay koʻmding, Asqar...»
...Suddan keyin uni bir muncha vaqt shahar turmasida saqlashdi. Keyingi qaro kunlarini yoritgan nur shu boʻldiki, bir kuni qarasa, tuynukdan Gulasal moʻralab turibdi, koʻzlarida halqa-halqa yosh...
Keyingi oylar mobaynida shu koʻyga tushganmi yoki avval eʼtibor bermaganmi, har qalay, Gulasalning, qishloqning oldi goʻzalining koʻrinishi achinarli edi...
Gulasal... Koʻchib kelishgan kuni Xalil uni bir koʻr-
dio hushi uchdi. Qiz xayolini tamom oʻgʻirladi, oshiq boʻlganlarga kular edi, boshiga tushgach, oʻzi ham tipirchilab qoldi... Oʻrtandi, yondi, axiyri, Asqarga yorildi, shunda uning tusi oʻzgardi, lekin nachora, doʻsting uchun zahar yut, deydilar. Xalil baribir sezdi, yoqasidan oldi; «Ichingdagini aytasan»... Asqar biroz tixirlik qildi, boʻlmagach, tan oldi: «Koʻnglim bor...» «Xoʻp, oʻzi hal qilsin...»,— shu qarorga keldilar.
Bir kuni u... qizning yoʻlini toʻsdi, Asqar esa yaqinlashishga botinmadi, uch-toʻrt odim berida qoldi. Xalil chiroyli soʻzlarni bilmasdi, u paytlar bu soʻzlar rasm ham emasdi.
—...Shunday, shunday! — dedi,— ikkimizdan birimizni tanlaysan, ikkimizdan birimizga tegasan, tamom...
Gulasal qotib qoldi, yo ketishini bilmadi, yo, qoch, yoʻlimni toʻsma, deyishini.
— Xalil,— dedi sekin Asqar, — qoʻyib yubor uni, mayli, oʻylab koʻrsin...
Xalil noiloj boʻysundi, shunda-da qiz uni tanladi, shijoati, qatʼiyati rom etdi chogʻi...
Gulasal oʻgʻilchalarining shoʻxligi haqida koʻzda yosh bilan soʻylar, Xalil unga qarab turarkan, «urinib qolmasaydi, homilador» deya oʻylardi.
— El qatori, siz tashvishlanmang, Asqar aka kecha bir xalta un berib yuboribdi, oʻgʻillaringizga jon kirib qoldi...
Bu gap unga nashtarday botdi: «ana, nima uchun doʻsting dushman boʻldi! Shayton yoʻliga kirdi, ablah...»
Gulasal qochirimni tushundi, bir lahza kiprikda yosh, qotib qoldi, soʻng dedi:
— Olmay nima, ochdan oʻlaylikmi? Sizning...
— Bugundan boshing ochiq. Uch taloq qoʻydim...— Gapini tugatdiyu ters oʻgirilib ketdi. Nohaq haqoratga chiday olmagan shekilli, Gulasal qishloqdan bosh olib ketibdi, shundan beri darak yoʻq undan...
Kim biladi, ehtimol rostdir, Xalil buvani uvol tutgandir, farzand koʻrmadi boshqa. «Oʻzim ahmoqman,— alam bilan oʻyladi u,— Isaning oʻchinchi Musadan olib oʻtiribman-a... Gulasal, farishta edi-ku, bilmadim, qadriga yetmadim. Kechir... Holing nima kechdi, Gulasal, bolalaring omonmi ishqilib?»
Xayol yana uni eza boshladi. Bir kun kelib, u ham koʻz yumadi, u ham oʻtib ketadi, shunda... tobut oldida boradigan hech kimi yoʻq, orqadan haligiday gap qilmaydi birov... Koʻzlaridan yosh emas qon oqardi goʻyo...
Qabristonga kirarkan, norgʻul yigit tutib turgan jomdan u bir kaft tuproq oldi, borib qayragʻoch toʻnkasiga oʻtirdi.
Toʻngʻich oʻgʻil lahadga tushdi, jasadni avaylab qoʻliga oldi, oʻziga hayot ato qilgan zot oldidagi qarzini bajo etib, marhumni yerga qoʻydi. Qaytib chiqdi, goʻr labida xiyol engashgancha qotib turdi, tuynukdan koʻz uzmadi.
Goʻrkov chol guvalani olib goʻr tuynugiga qoʻya boshladi: birinchi guvala... ikkinchi... uchinchi... har bir guvalaning qoʻyilishi marhumni yorugʻ dunyodan uzoqlashtiradi, qad koʻtara boshlagan devorning bu tarafi — dorilbaqo, u tarafi — dorilfano...
— Rahmatli vallomat odam edilar,— taassuf bilan gapirardi kimdir,— mahalla tashvishi, mahalla dardi bilan yashardilar...
Tilovat soʻngida yurt moʻysafidlaridan biri oʻrnidan turdi.
Yakdil bu javob oqsoqol umrining oʻziga xos yakuni, oʻziga xos bahosi edi...
Xalil buva qabriston oralagan payt eʼtibor bermagan ekan, qaytishida sezdi: ancha ichkarilab ketishibdi. «Eh-he, qanchadan-qancha odam oʻtib ketdi-ye...»
— Anavi kimning qabri? — soʻradi Ermamat koʻsa hamrohidan,— qarovsiz qoptiku-a?
— Xadicha otinniki,— dedi hamrohi, keyin vazminlik bilan qoʻshib qoʻydi,— otam rahmatli ortimda qol deb duo qilar edi, bejiz emas ekan-da shu, hikmat koʻp bu gapda, Ermamat buva.
Xalil buvaning xayollari ayqash-uyqash boʻlib ketdi. Jizgʻinali chiqqan bola, yonib ayblagan Asqar, «ortimda qoladigan shu edi» deya unsiz yigʻlagan Xadicha otin, kiprikda yosh bilan qotib turgan Gulasal... bir-bir koʻz oldidan oʻtdi, oʻtdiyu dardi-dunyosi ostin-ustun boʻlib ketdi. Girdibod... yerga qarasa qabr, osmonga qarasa qabr...
Xayriyat, biz nomus deb ataydigan bir kuch bor, oʻsha cholni tutib qoldi, yiqilmadi...
Qishloq oqsoqollari kechqurun yigʻilishganida marhumning toʻngʻichi Xalil boboni darakladi: u yoʻq edi. Kimdir uni qoʻlida ketmon bilan Xadicha otin qabri yonida koʻrganligini aytdi...
Xalil bobo yangi qabrni quchgancha oʻkrab yigʻlaganidan, «kechir, gumroh doʻstingni kechir!..» deya tavallo qilganidan hech kim ogʻiz ochmadi. Zero, buni yolgʻiz uning oʻziyu... bilardi, xolos.
— Ҳеч ким дунёга устун бўлган эмас! Ҳаммаям ўлади — яратганнинг иродаси шу...
Бу гапни эшитиб, таъзияга айтиб келган набира шамдай қотди. Уни ҳайрон қолдирган Халил бобо айтган ҳақиқат эмас, балки гап оҳангидаги беҳурматлик эди. Биродари ўлимини эшитиб чол ҳатто қилт этмади, ҳеч вақо бўлмагандек, юмушини қилаверди. Набира бу чол билан бобосининг гапи қочганлигини билар, лекин шунга шунча қаҳр қилар деб ўйламаган эди. Бир хаёл чолнинг обрўйини тўксам — башарасига туширсамми деди: «Биров ўлганда лоақал сесканиб қўймаслик учун қанчалар тошбағир бўлиши керак одам...» Набира яна ўзини босди...
Халил бува муюлишдан ўтибоқ таниш дарвоза олдида белини боғлаб қатор турган ёш-ялангни кўрди. Ичкарида гўё қиёмат қўпган — аёллар ноласи юракни эзади. Бирдан ҳамма унга қараётгандай, «ана, ниятингга етдинг, чапак чалмайсанми энди...» деяётгандай туюлди. Ўнғайсиз ҳолга тушди, келганига пушаймон бўлди. Хайрият, эсли-ҳушли экан, марҳумнинг тўнғичи унинг жонига ора кирди: ўкраб йиғлаганча келиб, кўксига бош қўйди. Шунда у йигитнинг елкасига қоқиб овутган бўлди. Тўнғич ўғил «отам»лаганча уни бошлаб ичкари томон юрди...
Тахта қўйилган кароват... оқ чойшаб... ҳаёт нишонаси қолмаган таниш чеҳра... дунё билан заррача иши йўқ, унга энди барибир...
Кечагина дунёни тутиб тургандай вағир солиб юрган кимсанинг ҳозирги аҳволи ҳар қандай юракни ҳам ўртаб юборар эди, лекин Халил бобонинг дийдаси юмшамади. У марҳумга совуқ тикилиб турар, фақат кўнглида юз бериши муқаррар тўфондан дарак берган каби сирли кечинмалар бошланган эди... Назарида, Асқар қўлларига таяниб тураётгандай, аввал бошдаги каби нафаси бўлина-бўлина «қабргача дўстмиз» дейишга оғиз жуфтлаётгандай эди...
Найман тўқайзори. Ваҳший Раҳмон понсаднинг сўнгги паноҳи. «Бўрига бўри ўлими» деб бел боғлаган кўнгиллилар. Асқар ва у. Раҳмон понсад ҳам, унинг содиқ йигитлари ҳам тирик қўлга тушишни хаёлларига келтирмас, ётиб қолгунча отиб қол қабилида йўл тутаётган эдилар.
Уларни изма-из таъқиб этиб бориб кўнгиллилар пистирмага дуч келишди. Ўқ ёмғири қамишларни ҳам, буларни ҳам тутдай тўкди...
Халил эмаклай-эмаклай Асқарнинг ёнига борди: дўстининг аҳволи танг, ўқ кўкраги ва елкасига теккан эди. Бош кўтаришнинг имкони йўқ. Халил уни судраб ортига эмаклади. Пичадан сўнг Асқар кўзини очди: «Мени қўй, бекорга иккимиз ҳам нобуд бўламиз...» деди. Халил эшитишни ҳам истамади.
Асқар жилмайган бўлди, тушундики, бошқа гап — ўринсиз. ...кейин анчагача ўша гапни эслаб кулиб юришди.
— Ўшанда жим бўлмасам нима қилардинг, — дея ҳазиллашди бир куни Асқар.
— Жағингни эзиб қўярдим, — кулди Халил, кейин жиддий қўшиб қўйди, — шошганда лаббай топилмас деганлари шу-да, биродар...
Аравага ётқизаётганида Асқар инграб ўмганини бир оз кўтарди, зўрға:
— Қабргача дўстмиз, — деди-ю, ҳушидан кетди...
Видолашгач, Халил бува ташқарига чиқди. Ҳалиги нигоҳга яна дуч келишдан қўрққандай, ерга қараганча бориб, курсига ўтирди. У бирон кишига қарашга ботинолмас, гўё ҳамма «отнинг ўлими — итнинг байрами...»
деяётгандай туюлар, ўнғайсизланар, айни пайтда бу ердан кета олмас ҳам, гўё қандайдир куч банди қилиб олган эди уни...
Одатдагича ваъз айтилди: шундай, шундай... йўқдан бор қилган, икки томчи сувдан яратган ўзи... обориб тупроққа қўшадиган ўзи... қаноатли бўлинг мўминлар, муслимлар... йиғлаб-сиқтаманг...
— Марҳум эл ичида юрган одам, олди-бердисига ким кафил?
Тўнғич ўғил олдинроққа чиқди, иродасини жамлаб одамларга юзланди.
Бу расмиятчиликни бажариш фарзанд учун оғир, шарафли... Ҳам қарз, ҳам фарз... Зеро ҳаёт занжири тамомила узилмаганлигини англатувчи бир удум...
Ўғил гапини тугатди, нигоҳлари билан қидириб Халил бобони топди: «Ўртадаги гина-кудуратни унутинг, бува, керак бўлса йўлингизга жонимни тикай, фақат отам гўрида тинч ётсин... Раҳматли сиз билан ярашишни қанчалар истаганди. Тушунинг униям!...»
— Оллоҳу акбар...— Сафда турганларнинг қўллари баравар қулоқлари томон кўтарилди: — фоний дунё ишлари ортда қолди, юзимни, хаёлимни яратгучига қаратдим...
...Забардаст қўллар тобутни азот кўтариб кенг елкаларга олдилар; оқсоқолнинг оёғи биринчи бор остонага тегмай чиқди, биринчи бор ундан тепки емаган остона ҳайрон қолаберди...
Ўғиллар, куёвлар, набиралар — бари бўзлаганча олдинга тушдилар, ортда эса у — елкаларда лопиллаган тобут, маъюс чеҳралар...
Кимдир муқаррар ўлишини ўйлаб юрагини ваҳм босганча паришон келади; кимдир Асқар оқсоқол қилган ишлардан гап очади; биров бел оғриғидан, бошқа ўғлидан, яна кимдир келинидан нолиб боради... Бунга ҳеч ажабланмаса ҳам бўлади: «азага келган хотин дардини айтиб йиғлар». Шубҳасиз, бу гапни эркаклар ўйлаб топишган, шундай дейишга чинданам ҳақли эркаклар...
Халил бува ўртароқда маъюс борар, кўз олдидан бутун ҳаёт йўли бир-бир ўтарди. Найман тўқайзори, қонга беланган Асқар... «қабргача дўстмиз...» деган узуқ-юлуқ гап яна эшитилади гўё...
«Қабргача дўстмиз,— ўйлади у,— яна бор-йўғи чорак соатдан мўлроқ йўл... ўтди умрим водариғ... Мени тириклайин гўрга тиққансан, Асқар...»
Уруш! Бундай пайтда эр кишининг жойи жанггоҳда! Бировлар қон кечиб юришса-ю, сен уларнинг панасида пусиб ўтирсанг. Халилга ҳам, Асқарга ҳам бу хуш келмасди, ҳарбий комиссариатга бош уришди, лекин иккисини ҳам қайтаришди: «Асқар ярамайди, Халил шу ерда керак...» У ёниб кетди: «Асқар-ку хўп, мени жўнатасан...» — оёқ тираб туриб олди. Ҳеч илож бўлмагач, комиссар у билан эркакчасига, сўзларнинг нафисини танламай гаплашиб қўйди, оқибат — стол шўрлик аёвсиз мушт еди, Халил ака ноилож кўнди. Кейинроқ, чиндан ҳам шу ерда кераклигини ҳис этгач, бутун вужуди билан ишга шўнғиди.
Эрталаб саҳармардонда туради, кўприк бошига чиқиб овозини баралла қўяди — аъзоларини чорлайди. Ўғилчасини кўтарган жувону тун бўйи ёстиқдан куёвининг исини туйиб тўлғониб чиққан келинчак, ҳамон уйқуси қочмаган бола бирин-кетин кетмонини елкасига ташлаганча чиқиб келишади.
Ҳар бирини айрилиқ дарди тоғ каби эзади, очликдан силлалар қуриган, аранг юришади. Ҳар бирининг кўнглида «ишлаш керак, қанча яхши ишласам, шунча тез ёруғ кун кўраман» деган ишонч, ҳар бирининг кўнглида тушлик аталага илинж...
Халил бува ҳаётини барбод қилган ўша кунни унутмайди сира. Шийпонга келиб даставвал кўзи тушган қозон бошида ўралашиб юрган озғингина бола — Хадича отиннинг ўғли бўлди. Ошпаз қайгадир кетган, бола ерўчоқда қайнаётган аталадан катта бир лаганга ўғринча сузарди. Ўзини тутолмади у. Бу қанақаси, одамлар далада аранг ишлашса-ю, бу зумраша уларнинг ҳақига хиёнат қилса. Шитоб билан борди-да, болани савалай кетди...
У ёғини эслашга сабри етмайди, қайси гўрдан ўчоққа тойиб кетди анови, билмайди, жизғинаги чиққан боланинг аянчли фарёди...
Тергов иши икки ойга чўзилди. Бу вақт ичида Халил бўлиб ўтган фожиани минг бор эслади, ғазабини тиёлмагани учун минг бор ўзини койиди, лекин шунда ҳам қилмишида айблашаётганча жиноят кўрмас, ахир... «Одамларни деб шундай бўлди-ку», дея овунарди. Агар шу тасалли бўлмаган-да, ким билсин, ич-этини еб ташлармиди икки ой ичида...
Шунча вақт ўтди-ю, бирон марта Асқар «ҳолинг не кечди» деб келмади, шу уни ўртар, «раис-да, ташвиши кўп» деб яна унинг мададига кўз тикарди, ҳа, бор умиди ундан эди...
Сўз айбланувчига берилди, Халил ўрнидан турди.
—...шундай қил деб унга биров ўргатганми, йўқми, билмайман. Ҳар қалай... ахир, бунақа-да одамларнинг ҳоли нима кечади?
Олдинги қаторда ўтирган Асқар ўрнидан турди. Унинг йўғон томири бўртиб кетган, ҳар доим жаҳли чиққанида бўлганидек кифти тез-тез учиб турарди.
— Фронтда қон кечаётганлар,— ўзини босиб гап бошлади у,— одамлар учун дейди; очликдан шиша бошлаган одам вагонлаб дон юклайди, бирон мисқолига хиёнат қилмайди — одамлар учун дейди. Тушунсанг-чи, Халил, ўлдириб, ёндириб, кунпаякун қилиб келаётган фашист ҳам одамлар учун дейди, лекин иккисининг фарқи еру осмонча, шуни тушунмадингми, гўсхўр! Одамлар учун деб...
Судья қўнғироқ чалиб Асқарни тартибга чақирган бўлди.
Асқар бориб жойига ўтирди, бош эгди, қўллари қовоқлари томон йўналди.
Отин анчагача йиғидан тўхтай олмади, залда оғир сукут чўкди. Судья саволини қайтарди.
— Қанақа даъвоим бўлсин, тақдир экан!.. Менинг бори-йўғим шу эди, чироғим шу эди, ортимда қоладиган шу эди, энди...
Одамлар ҳамон йўл босар, демак, шулар қатори у ҳам қабристон томон борарди. Ниҳоят, Халил бобо ўзига келди.
— Раҳматлининг ўғиллари ўзига тортган,— дерди аллаким,— оқсоқолнинг чироғи ўчмайди энди...
Бу гап чолнинг дилини ўртаб юборди, кўзларидан аччиқ ёш думалади: «Дўстингни тириклай кўмдинг, Асқар...»
...Суддан кейин уни бир мунча вақт шаҳар турмасида сақлашди. Кейинги қаро кунларини ёритган нур шу бўлдики, бир куни қараса, туйнукдан Гуласал мўралаб турибди, кўзларида ҳалқа-ҳалқа ёш...
Кейинги ойлар мобайнида шу кўйга тушганми ёки аввал эътибор бермаганми, ҳар қалай, Гуласалнинг, қишлоқнинг олди гўзалининг кўриниши ачинарли эди...
Гуласал... Кўчиб келишган куни Халил уни бир кўр-
дио ҳуши учди. Қиз хаёлини тамом ўғирлади, ошиқ бўлганларга кулар эди, бошига тушгач, ўзи ҳам типирчилаб қолди... Ўртанди, ёнди, ахийри, Асқарга ёрилди, шунда унинг туси ўзгарди, лекин начора, дўстинг учун заҳар ют, дейдилар. Халил барибир сезди, ёқасидан олди; «Ичингдагини айтасан»... Асқар бироз тихирлик қилди, бўлмагач, тан олди: «Кўнглим бор...» «Хўп, ўзи ҳал қилсин...»,— шу қарорга келдилар.
Бир куни у... қизнинг йўлини тўсди, Асқар эса яқинлашишга ботинмади, уч-тўрт одим берида қолди. Халил чиройли сўзларни билмасди, у пайтлар бу сўзлар расм ҳам эмасди.
—...Шундай, шундай! — деди,— иккимиздан биримизни танлайсан, иккимиздан биримизга тегасан, тамом...
Гуласал қотиб қолди, ё кетишини билмади, ё, қоч, йўлимни тўсма, дейишини.
— Халил,— деди секин Асқар, — қўйиб юбор уни, майли, ўйлаб кўрсин...
Халил ноилож бўйсунди, шунда-да қиз уни танлади, шижоати, қатъияти ром этди чоғи...
Гуласал ўғилчаларининг шўхлиги ҳақида кўзда ёш билан сўйлар, Халил унга қараб тураркан, «уриниб қолмасайди, ҳомиладор» дея ўйларди.
— Эл қатори, сиз ташвишланманг, Асқар ака кеча бир халта ун бериб юборибди, ўғилларингизга жон кириб қолди...
Бу гап унга наштардай ботди: «ана, нима учун дўстинг душман бўлди! Шайтон йўлига кирди, аблаҳ...»
Гуласал қочиримни тушунди, бир лаҳза киприкда ёш, қотиб қолди, сўнг деди:
— Олмай нима, очдан ўлайликми? Сизнинг...
— Бугундан бошинг очиқ. Уч талоқ қўйдим...— Гапини тугатдию терс ўгирилиб кетди. Ноҳақ ҳақоратга чидай олмаган шекилли, Гуласал қишлоқдан бош олиб кетибди, шундан бери дарак йўқ ундан...
Ким билади, эҳтимол ростдир, Халил бувани увол тутгандир, фарзанд кўрмади бошқа. «Ўзим аҳмоқман,— алам билан ўйлади у,— Исанинг ўчинчи Мусадан олиб ўтирибман-а... Гуласал, фаришта эди-ку, билмадим, қадрига етмадим. Кечир... Ҳолинг нима кечди, Гуласал, болаларинг омонми ишқилиб?»
Хаёл яна уни эза бошлади. Бир кун келиб, у ҳам кўз юмади, у ҳам ўтиб кетади, шунда... тобут олдида борадиган ҳеч кими йўқ, орқадан ҳалигидай гап қилмайди биров... Кўзларидан ёш эмас қон оқарди гўё...
Қабристонга кираркан, норғул йигит тутиб турган жомдан у бир кафт тупроқ олди, бориб қайрағоч тўнкасига ўтирди.
Тўнғич ўғил лаҳадга тушди, жасадни авайлаб қўлига олди, ўзига ҳаёт ато қилган зот олдидаги қарзини бажо этиб, марҳумни ерга қўйди. Қайтиб чиқди, гўр лабида хиёл энгашганча қотиб турди, туйнукдан кўз узмади.
Гўрков чол гувалани олиб гўр туйнугига қўя бошлади: биринчи гувала... иккинчи... учинчи... ҳар бир гуваланинг қўйилиши марҳумни ёруғ дунёдан узоқлаштиради, қад кўтара бошлаган деворнинг бу тарафи — дорилбақо, у тарафи — дорилфано...
— Раҳматли валломат одам эдилар,— таассуф билан гапирарди кимдир,— маҳалла ташвиши, маҳалла дарди билан яшардилар...
Тиловат сўнгида юрт мўйсафидларидан бири ўрнидан турди.
Якдил бу жавоб оқсоқол умрининг ўзига хос якуни, ўзига хос баҳоси эди...
Халил бува қабристон оралаган пайт эътибор бермаган экан, қайтишида сезди: анча ичкарилаб кетишибди. «Эҳ-ҳе, қанчадан-қанча одам ўтиб кетди-е...»
— Анави кимнинг қабри? — сўради Эрмамат кўса ҳамроҳидан,— қаровсиз қоптику-а?
— Хадича отинники,— деди ҳамроҳи, кейин вазминлик билан қўшиб қўйди,— отам раҳматли ортимда қол деб дуо қилар эди, бежиз эмас экан-да шу, ҳикмат кўп бу гапда, Эрмамат бува.
Халил буванинг хаёллари айқаш-уйқаш бўлиб кетди. Жизғинали чиққан бола, ёниб айблаган Асқар, «ортимда қоладиган шу эди» дея унсиз йиғлаган Хадича отин, киприкда ёш билан қотиб турган Гуласал... бир-бир кўз олдидан ўтди, ўтдию дарди-дунёси остин-устун бўлиб кетди. Гирдибод... ерга қараса қабр, осмонга қараса қабр...
Хайрият, биз номус деб атайдиган бир куч бор, ўша чолни тутиб қолди, йиқилмади...
Қишлоқ оқсоқоллари кечқурун йиғилишганида марҳумнинг тўнғичи Халил бобони дараклади: у йўқ эди. Кимдир уни қўлида кетмон билан Хадича отин қабри ёнида кўрганлигини айтди...
Халил бобо янги қабрни қучганча ўкраб йиғлаганидан, «кечир, гумроҳ дўстингни кечир!..» дея тавалло қилганидан ҳеч ким оғиз очмади. Зеро, буни ёлғиз унинг ўзию... биларди, холос.
Dilmurod Quronov