Kompozitsiya haqida

Badiiy asardagi shakl komponentlarini mazmunni shakllantirish va ifodalash uchun eng qulay tarzda uyushtirish kompozitsiyaning zimmasidagi vazifa sanaladi. Kompozitsiya (lot., tartibga solish, tuzib chiqish) asardagi barcha unsurlarni shunday uyushtiradiki, natijada unda bironta ham ortiqcha unsurning oʻzi boʻlmaydi. Zero, har bir unsur asar butunligida oʻzining funksiyasiga ega, muayyan gʻoyaviy-badiiy yuk tashiydi. Asarda ularning har biri oʻz oʻrnida, meyorida ishlatilishi, butun bilan mustahkam aloqada boʻladigan va bu aloqalar anglanadigan tarzda joylashtirilishi muhim. Gap shundaki, yozuvchi ijod onlaridayoq oʻqish jarayonini ham nazarda tutadi. Ayni shu narsa – oʻqish jarayonining ijod jarayoniga taʼsiri asar kompozitsiyasida, ayniqsa, yaqqol koʻrinadi. Kompozitsion jihatdan yaxshi tashkillangan asardan oʻquvchi to soʻnggi nuqtaga qadar yangi-yangi mazmun qirralarini kashf etib boradi, oʻqish davomida turfa hissiy holatlarni qalbdan kechiradi, aqliy yoxud ruhiy toliqish, zerikish unga tamomila yot boʻladi. Bulardan koʻrinadiki, kompozitsiya asar qismlarini badiiy niyat (muayyan badiiy konsepsiyani shakllantirish va ifodalash, koʻzlangan gʻoyaviy-estetik taʼsir) ijrosi uchun eng optimal tarzda joylashtirish, ularning oʻzaro aloqa va munosabatlari ravshan anglashiladigan tarzda butunlikka biriktirish demakdir. Yaʼni kompozitsiya badiiy shakl unsuri emas, balki asarning barcha komponentlarini uyushtirib, uning shakliy va mazmuniy butunligini taʼminlaydigan, oʻqilishi, uqilishi va kitobxonga gʻoyaviy-estetik taʼsirini boshqaradigan, xullas, uni chinakam sanʼat hodisasiga aylantiradigan amal, shu amal asoslanadigan ijodiy tamoyil ekan. Shu bois ham kompozitsiyani – asarning qurilishida amal qilinayotgan tamoyilni nutq sathidan tortib tasavvurimizda gavdalanuvchi badiiy voqeligi qadar barcha nuqtalarida kuzata olamiz, biroq uni konkret his etib boʻlmaydi.

Aytilganlardan muayyan asar badiiyati haqida soʻz ketganda eng avval uning kompozitsion xususiyatlariga, ijodkor badiiy mahorati haqida soʻz borganda esa kompozitsiya yaratish mahoratiga ayricha eʼtibor berilishining bejiz emasligi anglashiladi. Zero, badiiy asarda voqelik muay­ yan badiiy shaklda aks etadi, yangi reallik – badiiy voqelik yaratiladi. Yaʼni sanʼatkor bir butunlikdan ikkinchi bir butunlikni – uning badiiy modelini yaratadi, hayot materiali (dispozitsiya)ni badiiy asar (kom­pozi­siya)ga aylantiradi. Shunga koʻra dispozitsiyani kompozitsiyaga aylantira olish iqtidori ijodkor shaxsning tugʻma imkoniyatlari sirasida gʻoyat muhim sanalib, isteʼdod kuchi uning qay darajada ekani bilan belgilanadi.

Kompozitsiyaning mohiyati, funksiyasi va ahamiyati haqida qarashlar mushtarak boʻlsa-da, uning elementlari – kompozitsion birliklar masalasida turlicha fikrlar mavjud. Jumladan, ayrim mutaxassislar asarning bitta tasvir shakli (rivoya, tavsif, dialog, monolog, ichki monolog, maktub, lirik chekinish kabi) saqlangan qismini, boshqa birlari esa uning bitta nuqtai nazardan tasvirlangan qismini bitta kompozitsion birlik hisoblaydilar. Shuningdek, kompozitsiyani asar nutqiy qurilishidan kelib chiqqan holda tavsiflash yoki u haqda syujetni asos qilib olgan holda fikrlash anʼanasi ham mavjud. Xullas, manbalarda oʻrganilayotgan masala boʻyicha qarashlarning bir-biridan farqlanishini hamisha yodda tutish, ularni tanqidiy-qiyosiy yondashgan holda oʻzlashtirish maqsadga muvofiqdir.

Anʼanaga koʻra badiiy shaklning uch aspekti farqlanadi: 1) asarning nutqiy qurilishi; 2) tasvirlanayotgan predmetli olam – badiiy voqelik; 3) bu ikki sath birliklarini bir-biriga oʻzaro munosabatdorlikda va uygʻun muvofiqlashtirgan holda joylashtirish – kompozitsiya. Ushbu anʼana ildizi antik ritorikaga borib taqaladi. Jumladan, Rim notiqligida qoʻllangan inventio (nutqda taqdim etiluvchi predmetlarni yaratish), dispositio (ularni muayyan tartibda joylashtirish) va elocutio (nutqqa zeb bergan holda yorqin ifodalash) terminlari¹ mos ravishda badiiy voqelik, kompozitsiya va nutqiy qurilish atamalariga mohiyatan mos keladi. Keyincha, XVI–XVII asrlarda bu istilohlar Gʻarb poetika ilmiga olib kirilgan. Xullas, badiiy shaklni murakkab, koʻp sathli hodisa sifatida tushunish, kompozitsiya – asarda shakl unsurlarini muayyan maqsadga muvofiq tarzda joylashtirish nechogʻlik katta ahamiyatga egaligini anglash ancha ilgaridan boshlangan.

Бадиий асардаги шакл компонентларини мазмунни шакллантириш ва ифодалаш учун энг қулай тарзда уюштириш композициянинг зиммасидаги вазифа саналади. Композиция (лот., тартибга солиш, тузиб чиқиш) асардаги барча унсурларни шундай уюштирадики, натижада унда биронта ҳам ортиқча унсурнинг ўзи бўлмайди. Зеро, ҳар бир унсур асар бутунлигида ўзининг функциясига эга, муайян ғоявий-бадиий юк ташийди. Асарда уларнинг ҳар бири ўз ўрнида, меъёрида ишлатилиши, бутун билан мустаҳкам алоқада бўладиган ва бу алоқалар англанадиган тарзда жойлаштирилиши муҳим. Гап шундаки, ёзувчи ижод онларидаёқ ўқиш жараёнини ҳам назарда тутади. Айни шу нарса – ўқиш жараёнининг ижод жараёнига таъсири асар композициясида, айниқса, яққол кўринади. Композицион жиҳатдан яхши ташкилланган асардан ўқувчи то сўнгги нуқтага қадар янги-янги мазмун қирраларини кашф этиб боради, ўқиш давомида турфа ҳиссий ҳолатларни қалбдан кечиради, ақлий ёхуд руҳий толиқиш, зерикиш унга тамомила ёт бўлади. Булардан кўринадики, композиция асар қисмларини бадиий ният (муайян бадиий концепцияни шакллантириш ва ифодалаш, кўзланган ғоявий-эстетик таъсир) ижроси учун энг оптимал тарзда жойлаштириш, уларнинг ўзаро алоқа ва муносабатлари равшан англашиладиган тарзда бутунликка бириктириш демакдир. Яъни композиция бадиий шакл унсури эмас, балки асарнинг барча компонентларини уюштириб, унинг шаклий ва мазмуний бутунлигини таъминлайдиган, ўқилиши, уқилиши ва китобхонга ғоявий-эстетик таъсирини бошқарадиган, хуллас, уни чинакам санъат ҳодисасига айлантирадиган амал, шу амал асосланадиган ижодий тамойил экан. Шу боис ҳам композицияни – асарнинг қурилишида амал қилинаётган тамойилни нутқ сатҳидан тортиб тасаввуримизда гавдаланувчи бадиий воқелиги қадар барча нуқталарида кузата оламиз, бироқ уни конкрет ҳис этиб бўлмайди.

Айтилганлардан муайян асар бадиияти ҳақида сўз кетганда энг аввал унинг композицион хусусиятларига, ижодкор бадиий маҳорати ҳақида сўз борганда эса композиция яратиш маҳоратига айрича эътибор берилишининг бежиз эмаслиги англашилади. Зеро, бадиий асарда воқелик муай­ ян бадиий шаклда акс этади, янги реаллик – бадиий воқелик яратилади. Яъни санъаткор бир бутунликдан иккинчи бир бутунликни – унинг бадиий моделини яратади, ҳаёт материали (диспозиция)ни бадиий асар (ком­пози­ция)га айлантиради. Шунга кўра диспозицияни композицияга айлантира олиш иқтидори ижодкор шахснинг туғма имкониятлари сирасида ғоят муҳим саналиб, истеъдод кучи унинг қай даражада экани билан белгиланади.

Композициянинг моҳияти, функцияси ва аҳамияти ҳақида қарашлар муштарак бўлса-да, унинг элементлари – композицион бирликлар масаласида турлича фикрлар мавжуд. Жумладан, айрим мутахассислар асарнинг битта тасвир шакли (ривоя, тавсиф, диалог, монолог, ички монолог, мактуб, лирик чекиниш каби) сақланган қисмини, бошқа бирлари эса унинг битта нуқтаи назардан тасвирланган қисмини битта композицион бирлик ҳисоблайдилар. Шунингдек, композицияни асар нутқий қурилишидан келиб чиққан ҳолда тавсифлаш ёки у ҳақда сюжетни асос қилиб олган ҳолда фикрлаш анъанаси ҳам мавжуд. Хуллас, манбаларда ўрганилаётган масала бўйича қарашларнинг бир-биридан фарқланишини ҳамиша ёдда тутиш, уларни танқидий-қиёсий ёндашган ҳолда ўзлаштириш мақсадга мувофиқдир.

Анъанага кўра бадиий шаклнинг уч аспекти фарқланади: 1) асарнинг нутқий қурилиши; 2) тасвирланаётган предметли олам – бадиий воқелик; 3) бу икки сатҳ бирликларини бир-бирига ўзаро муносабатдорликда ва уйғун мувофиқлаштирган ҳолда жойлаштириш – композиция. Ушбу анъана илдизи антик риторикага бориб тақалади. Жумладан, Рим нотиқлигида қўлланган inventio (нутқда тақдим этилувчи предметларни яратиш), dispositio (уларни муайян тартибда жойлаштириш) ва elocutio (нутққа зеб берган ҳолда ёрқин ифодалаш) терминлари¹ мос равишда бадиий воқелик, композиция ва нутқий қурилиш атамаларига моҳиятан мос келади. Кейинча, XVI–XVII асрларда бу истилоҳлар Ғарб поэтика илмига олиб кирилган. Хуллас, бадиий шаклни мураккаб, кўп сатҳли ҳодиса сифатида тушуниш, композиция – асарда шакл унсурларини муайян мақсадга мувофиқ тарзда жойлаштириш нечоғлик катта аҳамиятга эгалигини англаш анча илгаридан бошланган.