XX asrning oʻrtalaridan keyin globallashuv jarayonlarining kuchayishi barobari ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy va madaniy hayot gʻoyat murakkab tus olib bordi. Endilikda olamda «avtonom» holda mavjud boʻla oladigan hech bir narsa – na davlat, na iqtisodiy tizim, na ishlab chiqarish, na madaniyat va na boshqa bir nima – deyarli qolmagani, birda-yarim qolgani ham istasa-istamasa ulkan tizimga integratsiyalanib borayotgani tobora teran his etilib, tan olinmoqda. Zotan, bugungi kun kishisi dunyoning olis bir burchida qoʻzgʻalgan talotoʻplarni oʻziga aloqasiz deyolmaydi – oʻzining osoyishta kechib turgan hayotiga taʼsir qilishi mumkinligini savqi tabiiysi bilan sezib turadi; yoki neft narxining oʻzgarishi yo qoʻshni davlatni domiga tortgan iqtisodiy inqirozga ham u aslo befarq qaray olmaydi – bular bugunmi-erta hamyoniga daxl qilishini aniq biladi. Mavjud sharoitda, deylik, muayyan sanoat korxonasi muvaffaqiyati uni oqilona boshqarish (yaʼni tizimni soat misoli aniq va samarali ishlatish) bilangina taʼmin etila olmaydi, buning uchun dunyodagi boshqa turdosh korxonalar, bozor konyunkturasi, davlatlararo iqtisodiy aloqalar, ilmiy-texnik va texnologik taraqqiyot tendensiyalari kabi oʻnlab omillarni ham hisobga olish zarur. Demak, korxona boshqaruvini samarali amalga oshirish uchun unga endi ulkan tizimning komponenti sifatida qarab, uning tizimda tutgan oʻrni, boshqa uzvlar bilan oʻzaro bogʻliqligi va aloqasi kabilarni nazarda tutish kerak boʻladi. Holbuki, bir asrlar narida ayni shu korxonaga alohida tizim sifatida qarab, komponentlarining ichki aloqalarini optimallashtirishning oʻzi uni ravnaq toptirish uchun kifoya edi. Modomiki olam tartiboti sezilarli oʻzgargan ekan, odamning shunga muvofiq harakat qilishi tabiiy. Shu bois ham oʻtgan asrning oxirgi choragiga kelib – olamda neki boʻlsa bari bir-biri bilan uzviy bogʻliqligi beshak eʼtirof etilgan, bu haqiqatni biroz mubolagʻali «kapalak effekti» iborasi bilan ifodalash urf boʻlgan bir sharoitda «tizimli tahlil» tushunchasi ham ommalasha boshladi.
Tizimli tahlilning yuzaga kelishi va ommalashishi kompyuter texnikasi ishlab chiqarila boshlangan vaqtga toʻgʻri keladi. Bu bejiz emas, albatta. Negaki tizimli tahlil gʻoyat murakkab sistemalar bilan bogʻliq muammolarni informatsion texnologiyalar imkonlaridan foydalangan holda hal qiladi. Hozirgi vaqtda kengroq ommalashgan N.N.Moiseyev taʼrifida ham shu narsa taʼkidlangan: «Tizimli tahlil – EHMlardan foydalangan holda murakkab texnikaviy, iqtisodiy, ekologik va b. tizimlarni tadqiq etishga yoʻnaltirilgan metodlar majmuidir». Axborot texnologiyalari taraqqiy etgani sari tizimli tahlil imkoniyatlari ham mos holda kengayib boradi. Maxsus ishlab chiqilgan dasturlar yordamida amalga oshirilgan tizimli tahlil muayyan mintaqa, bank-moliya yo boshqaruv tizimi kabilarni rivojlantirish, samaradorligini oshirishga xizmat qiluvchi xulosalar olishga imkon beradi.
Shu oʻrinda maqolani yozishga undagan savolni qoʻyish fursati yetdi: maydonga chiqqaniga yarim asrlar boʻldi deganimiz «tizimli tahlil» bilan ancha ilgaridan maʼlum «tizimli yondashuv» orasida nima farq bor? Yuqorida aytilganidek, tizimli tahlil deganda murakkab tarkiblangan obyektlarni oʻrganish uchun qoʻllanuvchi metod va vositalar majmui tushuniladi. Yaʼni, boshqacha aytganda, tizimli tahlil alohida metod emas, balki tadqiqot maqsadidan kelib chiqqan holda tanlangan metodlar yordamida obyektni atroflicha va chuqur bilishga qaratilgan amallarning umumiy nomidir. Shunday ekan, unda ti zimli tahlilning oʻsha oʻzimiz bilgan tizimli yondashuv (sistemnыy podxod yoki sistemno-selostnыy podxod)dan farqi nimada? Agar tizimli yondashuv obyektni tadqiq etishning asosiy tamoyilini belgilab, tadqiqot maqsadidan kelib chiqqan holda turli metodlardan foydalanishni koʻzda tutishini yodga olsak, bizningcha, orada prinsipial farq koʻrinmaydi. Mabodo yuqorida keltirilgan taʼrifga asoslangan holda tizimli tahlilni EHM vositasida murakkab sistemalarni tadqiq etuvchi metod desak, u holda terminda maʼno torayishi yuz bergan boʻladi. Negaki bu xil maʼno torayishiga qadar tizimli tahlil istilohi (garchi qoʻllanishda sezilarli darajada passiv boʻlsa-da) tizimli yondashuv terminiga sinonim sifatida ishlatilgan. Tizimli yondashuv esa, eng avvalo, obyekt tadqiqiga uni sistema sifatida tushungan holda kirishish boʻlib, uning doirasida tadqiqot maqsadidan kelib chiqqan holda xilma-xil metodlar qoʻllanishi mumkin. Tizimli yondashuv tadqiqotchini obyektning butunligi va shu butunlikni taʼminlovchi mexanizmlarni ochib berishga, bir tomondan, butunning qismlari (sistemaning komponentlari) orasidagi, ikkinchi tomondan, uning atrofmuhit bilan xilma-xil va murakkab aloqalarini aniqlashga yoʻnaltiradi. Ayon boʻladiki, tizimli yondashuv (va unga sinonim tarzida qoʻllangan tizimli tahlil) degani alohida metod emas, balki nazariy-metodologik yoʻnalish, tamoyildir. Aksincha, hozirda ommalashgan va EHMga tayanib murakkab tizimlarni tadqiq etishda qoʻllanayotgan tizimli tahlilning metod sanalgani toʻgʻriroq boʻladi.
Keyingi vaqtda ijtimoiy hayot, iqtisodiyot, ishlab chiqarish jarayoni, boshqaruv sohasi kabi muhim, oʻta murakkab tizimlarni oʻrganish, ularni takomillashtirishning eng optimal yoʻllarini izlab topish, rivojlantirish strategiyasini belgilash kabi dolzarb masalalarni hal qilishda tizimli tahlil metodidan keng va samarali foydalanilmoqda. Shundan boʻlsa kerak, tizimli tahlil metodi muayyan maʼnoda urfga aylanib, uni gumanitar sohaga, xususan, adabiyot ilmiga tatbiq etish yoʻlida saʼy-harakatlar ham kuzatilayotir. Mazkur holat, nazarimizda, «Har qanday yangilik – obdan unutilgan eskilik» degan hikmatga monanddir. Zero, adabiyotshunoslikda tizimli tahlil eskidan bor, faqatgina uni oʻzgacha nomlar bilan – goh tizimli yondashuv, goh tizimli-butun tahlil («sistemno-selostnыy analiz»), gohida esa siyrak boʻlsa ham aynan tizimli tahlil nomlari bilan yuritilib keladi.
Endilikda inson faoliyatining tizimli tahlil qoʻllanmayotgan biron-bir sohasini topish mushkul, «garchi turli sohalarda oʻzini turlicha namoyon qilsa ham, barcha sohalarda qoʻllanadi».1 Darhaqiqat, hozirda butun dunyoda barcha sohalarda tizimli tahlilga qiziqish ham, ehtiyoj ham kuchayib borayotir. Aslini olganda, bu holat kecha yo bugun yuzaga kelgani yoʻq: tizimli tahlil ildizlari qadim zamonlarga borib taqaladi. Shunga qaramay, soʻnggi ikki asr davomida tizimli yondashuv, tizimli tahlil masalasi muttasil dolzarblashib kelayotgani ham ayni haqiqat. Yana bir muhim jihati, «tizim» tushunchasining oʻzi har bir sohaning oʻz xususiyatlaridan kelib chiqib tushuniladi va talqin etiladi. Negaki bu tushuncha «boshqa koʻplab bazaviy tushunchalar kabi gʻoyat murakkabdir. Uni har qaysi inson, zamonaviy menejer va tahlilchilar faoliyatida toʻqnash kelishi mumkin boʻlgan barcha butunliklarga tatbiq etsa boʻladigan tarzda aniq qilib taʼriflash imkondan tashqarida».2 Jumladan, «adabiyot»ni tizim sifatida tushunish adabiyotshunoslik hali alohida fan oʻlaroq shakllanmasidan avval yuzaga kelgan. Antik davrlardayoq poetikada sanʼat turlari, shakl va mazmun birligi, ritorikada matn qismlarining ichki bogʻliqligi, «notiq – nutq – tinglovchi» silsilasi kabi masalalarga eʼtibor qilingani tizimli yondashuvning ilk kurtaklari sifatida qaralishi mumkin. Adabiyotni tizim oʻlaroq tushunishning nisbatan tugal holda ilk bor nemis faylasufi Gegel taʼlimotida aks etgani eʼtirof etiladi. Bu oʻrinda faylasufning, umuman, sanʼat haqida aytgan fikri nazarda tutiladi. Uningcha, «sanʼat» tushunchasi: 1) odatiy mavjudlik boʻlmish asar; 2) uning yaratuvchisi boʻlmish subyekt; 3) oʻsha asarni qabul qiladigan va uning qarshisida tiz choʻkadigan subyektlardan tarkib topadi.3 Shundan kelib chiqilsa, sanʼatning bir turi oʻlaroq adabiyot tizim sifatida «yozuvchi – adabiy asar – oʻquvchi» uchligidan tarkib topadi. Gegeldan keyin bu silsilaga «reallik» va «anʼana» halqalari ham qoʻshildiki, bu bilan «adabiyot» nomli tizim tugal va butun koʻrinish oldi.
Avvalo, yuqorida keltirganimiz «adabiyot» degan tizim tarkibidagi har bir komponent, oʻz navbatida, «kichik tizim» (podsistema) boʻlib, ular ham sistem yondashuvni taqozo etadi. Tadqiqot maqsadidan kelib chiqqan holda bu «kichik tizim»lar ham alohida tizim sifatida, ham tizim elementi sifatida oʻrganilishi mumkin. Masalan, oʻz vaqtida «adabiyot» tizimida markaziy oʻrin tutuvchi «adabiy asar»ni strukturalistlar alohida olib tahlil etilishni maqsad qilganlar. Biroq, mantiqan olib qaraganda, bu maqsad faqat asarning mazmun tomoniga mutlaqo eʼtibor bermagan holdagina roʻyobga chiqishi mumkin. Shuning uchun ham strukturalistlar faqat matnning oʻzinigina mavjud narsa, faqat ugina ilmiy tadqiq etilishi mumkin deb bilganlar. Oʻz izlanishlari davomida bu xil yondashuv asarni jonsizu jozibasiz, tahlilni esa goʻyo keraksizga aylantirib (yaʼni «tahlil tahlil uchun»gina amalga oshirilgandek tasavvur uygʻotib) qoʻyishi mumkinligini his qilib, mazmun tomonga ham (elementlarning funksiyasi bilan bogʻliq) ozroq eʼtibor qila boshlaydilar. Aytish mumkinki, ayni shu nuqtadan tom maʼnodagi strukturalizm tugaydi. Bunday deyishimizga asos shuki, shakl va mazmun birligini eʼtirof etish bilan ular asarga alohida sistema deb qarashdan «adabiyot tizimi»ning komponenti deb qarashga oʻtadilar. Negaki ular yuqorida keltirganimiz «adabiyot tizimi»ning «reallik – yozuvchi – adabiy asar» tomonini har qancha inkor qilishmasin, endi «adabiy asar – oʻquvchi» halqasini eʼtiborga olmoqdalar, zero, matnga oʻzlari (yaʼni oʻquvchi) anglayotgan mazmunnigina yuklay oladilar. Qarang, tadqiqotda shakl-mazmun birligi tamoyilini tutish bilanoq sistem yondashuv yuzaga chiqmoqda, chunki shakl-mazmun birligi sistemaning qadimdayoq anglangan javharlaridan biridir.
Zamonaviy talqindagi sistem tahlil obyektni har tomonlama va tugal: komponent va elementlarining tizimdagi oʻrni va funksiyalarini toʻla tavsiflagan, ularning oʻzaro munosabat va aloqalarini mufassal ochib bergan holda oʻrganishni koʻzda tutadi. Holbuki, «adabiyot tizimi»ni shu tarzda, yaʼni barcha komponent va elementlarini toʻla tavsiflagan, ularning barcha turdagi aloqalarini ochib bergan holda oʻrganish, birinchidan, imkondan tashqarida, ikkinchidan, bunga hech bir zarurat yoʻq. Axir, deylik, halqalardan biri «reallik» boʻlsa, uni toʻla tavsiflab boʻladimi? Yoki «anʼana»nimi? Yoʻq, albatta. Bular faqat tizimning markaziy komponenti – adabiy asar nuqtai nazaridan va unga uzviy bogʻliq holda oʻrganiladi. Zero, masalan, reallikni sotsiologiya, tarix, siyosatshunoslik kabi oʻnlab sohalar oʻrganadi, ular bu ish bilan necha-necha zamonlardan beri shugʻullanib kelishadi – biroq izlanishlari hanuz davom etayotir va davom etajak. Ayon boʻlyaptiki, adabiyotshunoslikda sistem tahlilni tugal amalga oshirib boʻlmaydi. Shuni nazarda tutib «adabiyotni sistem oʻrganish sohasidan umuman chiqarib olish maqsadga muvofiq»4 degan fikr ham oʻrtaga tashlanganki, bizningcha, unda maʼlum darajada jon borligini, jilla qursa, shunday oʻylashga asos mavjudligini tan olmaslik mumkin emas.
Fikrimizcha, adabiyotshunoslik ilmida sistem tah lil terminidan koʻra sistem yondashuv terminini qoʻllash maqsadga muvofiqdir. Chunki bu holda, birinchidan, uni zamonaviy talqindagi sistem tahlildan farqlagan boʻlamiz; ikkinchidan, bu termin bajarilayotgan amalning mohiyatiga koʻproq mos keladi. Ikkinchi daʼvomizning asosi shuki: 1) sistem tahlilni toʻla amalga oshirib boʻlmaydi; 2) bir tadqiqot davomida sistema, masalan, adabiy asarni toʻla va mufassal tavsiflash imkoni ham, zarurati ham yoʻq; 3) obyektga sistema oʻlaroq yondashib, maqsaddan kelib chiqqan holda uni turli metodlar vositasida tadqiq etiladi, shunga koʻra; 4) sistem tahlil nomli alohida tadqiqot metodi yoʻq, tadqiqotning yoʻnalishini belgilovchi ilmiy-nazariy tamoyil bor.
Nihoyat, sistem yondashuvning adabiyotshunosligimizda yangilik emasligi haqida. «Choʻlpon poetikasi (nasriy asarlari asosida)» nomli doktorlik ishim 1998 yilda himoya qilingan boʻlsa-da, u 1996 yil sentyabrda tayyor qilinib, kafedraga topshirilgan edi. Yaʼni uning ustidagi ish, asosan, 1995 – 1996 yilning birinchi yarmida kechgan. Ushbu tafsilotlarni keltirishdan murod mustaqillikning ilk yillari sovet davridagi koʻp narsalardan, jumladan, tadqiqot metodlaridan ham «kechish», ularni toʻla inkor qilishga moyil boʻlingan holatni yodga solishdir. Xususan, oʻsha yillari 99 foiz ilmiy ishlar bilishning universal metodi dialektikaga asoslangan boʻlsa-da, ayrim qisqa oʻylagan kishilar uni ham «shoʻro» qoldigʻi deb bilib, ilmiy ishlarda metodologiya sifatida koʻrsatilishiga qarshi boʻlganlar. Shunga oʻxshash sotsiologik metod ham tavqi laʼnatga uchragan edi. Aytmoqchi boʻlganim, himoya jarayonlarining silliq, bejanjal oʻtishi uchun ushbu metodlarni avtoreferatlarda koʻrsatmaslik maʼqul koʻrilar, «ish koʻrgan», yaʼni bu jarayonlarni boshdan kechirganlar ham shuni maslahat berardilar. Xullas, ishda (qaysarlik sabab dialektikani urgʻulagan boʻlsam-da) qoʻllangan metodlarning barini ham koʻrsatib oʻtirmaganman.
Tadqiqotimning umumfalsafiy asosi boʻlmish dialektika universal metod sifatida, umuman, dunyoni anglashning asosiy tamoyillarini belgiladi. Ishda qoʻyilgan ilmiy muammo esa oʻtgan asrning oxirgi choragida shoʻro adabiyotshunosligida ommalashgan sistem-butun (sistem no-selostnыy) yondashuv asosida tadqiq etilganki, u mohiyatan sistem yondashuvning oʻzidir. Zero, bunda ham, birinchidan, tadqiqot maqsadidan kelib chiqib tizimning muayyan elementlari tahlilga tortilgani holda oʻsha elementlar butunning qismi ekanligi har vaqt nazarda tutiladi; ikkinchidan, sistem-butun yondashuv doirasida qoʻyilgan maqsaddan kelib chiqqan holda boshqa turli tadqiqot metodlaridan foydalanish mumkin. Shu oʻrinda sistem-butun yondashuv asosida tadqiqotimda foydalanilgan metodlardan ayrimlarini sanab oʻtish maqsadga muvofiq.
Sotsiologik metod (bu metod ham u paytlar qargʻishga uchragan, adabiyotni sanʼat sifatida oʻrganish kerak, boshqa hammasi bekor degan qarash ustuvor edi). Ushbu metod vositasida jadidchilik harakati va adabiyotining mohiyati, yuzaga kelish omillari va poetik oʻziga xosligi masalalari yoritilgan. Shuningdek, sotsiologik metodga biografik metodni tobelantirgan holda Choʻlponning ilk nasriy asarlaridagi gʻoyaviy-badiiy oʻziga xoslik ochib berilgan.
Qiyosiy-tipologik tahlil metodi Yevropa maʼrifatchilik harakati va Turkiston jadidchilik harakati oʻrtasidagi umumiy tipologik xususiyatlarni oʻrganish, shu asosda Yevropa maʼrifatchilik adabiyoti bilan jadid adabiyoti orasidagi oʻxshash va farqli tomonlarni aniqlashga yordam berdi.
Biografik metod. Choʻlponni «Kecha va kunduz» romanini yozishiga olib kelgan omillarni aniqlash, uning asar yozilgan paytdagi maʼnaviy-ruhiy holatini tasavvur (his) qilish, shu asosda asarning yetakchi poetik xususiyati – «niqoblanish» usulining mohiyatini ochib berish va asoslashga imkon berdi.
Semiotik tahlil. Ushbu metod oʻziga biografik, sotsiologik va qiyosiy-tipologik metodlarni tobelantirgan holda Choʻlponning «Yoʻl esdaligi» safarnomasidagi belgilar (obrazlar) mazmunini ochib berish va asoslash maqsadida qoʻllandi.
Struktural tahlil. Bu metoddan Choʻlpon hikoyalarining badiiy mukammalligini koʻrsatib berish, jumladan, «Qor qoʻynida lola» hikoyasidagi barcha elementlarning oʻzaro gorizontal va vertikal aloqaga kirishishi va oxir-oqibat yuzaki qaraganda anglanmaydigan maʼnolarni yuzaga chiqarishini namoyish etish uchun foydalanildi.
Psixologik tahlil metodi Choʻlpon yaratgan qahramonlar ruhiyati bilan bogʻliq jihatlarni, shuningdek, bio grafik avtor hayotining u yoki bu bosqichida qanday ruhiy holatda boʻlganini tasavvur qilish, «Kecha» romanida aks etgan subyektning gʻoyaviy-emotsional munosabatini yoritishga xizmat qildi.
Ekstropolyatsiya metodi. Ushbu metod biografik, sotsiologik va qiyosiy-tipologik metodlar koʻmagiga tayangan holda «Kecha va kunduz» romanining yoʻqolgan ikkinchi qismi qanday boʻlishi mumkinligini ilmiy faraz qilish, ushbu ilmiy farazni ham nazarda tutgan holda mavjud qism mohiyatini oʻzgacharoq talqin qilish imkonini berdi.
Sinchiklab qaralsa, ishda bulardan boshqa metodlar ham qoʻllanganini koʻrish mumkin, lekin hozir gap sonda emas, ushbu metodlarning bari sistem-butun yondashuv doirasida qoʻllanganida. Zero, Choʻlpon nasriy asarlari poetikasini oʻrganar ekan, har birining sistema, ayni chogʻda, hammasi bitta sistema ekani; ular ijodkor shaxsi (sistema), yaratilgan davr shart-sharoitlari (sistema), milliy va jahon adabiyoti anʼanalari (sistema) bilan bogʻliq ekani, oʻquvchi (sistema)ning qarashlariga bogʻliq holda turlicha tushunilishi mumkinligi nazarda tutildi. Shulardan kelib chiqib tadqiqotning ilmiy-nazariy tamoyili sistem(-butun) yondashuv boʻlgan deb hisoblayman. Muhimi, ayni yondashuv asosidagi tadqiqotlar adabiyotshunosligimizda bunga qadar ham, garchi urgʻulab aytilmasa-da, boʻlgan. Bas, hozirda ayrim sohalarda urf boʻlgan va samarali qoʻllanayotgan metodni adabiyotshunoslikka goʻyo yangilik misoli tatbiq etishga urinish mutlaqo ortiqcha va keraksiz bir ishdir.
2017 yil
Izohlar
ХХ асрнинг ўрталаридан кейин глобаллашув жараёнларининг кучайиши баробари ижтимоий-иқтисодий, сиёсий ва маданий ҳаёт ғоят мураккаб тус олиб борди. Эндиликда оламда «автоном» ҳолда мавжуд бўла оладиган ҳеч бир нарса – на давлат, на иқтисодий тизим, на ишлаб чиқариш, на маданият ва на бошқа бир нима – деярли қолмагани, бирда-ярим қолгани ҳам истаса-истамаса улкан тизимга интеграцияланиб бораётгани тобора теран ҳис этилиб, тан олинмоқда. Зотан, бугунги кун кишиси дунёнинг олис бир бурчида қўзғалган талотўпларни ўзига алоқасиз деёлмайди – ўзининг осойишта кечиб турган ҳаётига таъсир қилиши мумкинлигини савқи табиийси билан сезиб туради; ёки нефть нархининг ўзгариши ё қўшни давлатни домига тортган иқтисодий инқирозга ҳам у асло бефарқ қарай олмайди – булар бугунми-эрта ҳамёнига дахл қилишини аниқ билади. Мавжуд шароитда, дейлик, муайян саноат корхонаси муваффақияти уни оқилона бошқариш (яъни тизимни соат мисоли аниқ ва самарали ишлатиш) билангина таъмин этила олмайди, бунинг учун дунёдаги бошқа турдош корхоналар, бозор конъюнктураси, давлатлараро иқтисодий алоқалар, илмий-техник ва технологик тараққиёт тенденциялари каби ўнлаб омилларни ҳам ҳисобга олиш зарур. Демак, корхона бошқарувини самарали амалга ошириш учун унга энди улкан тизимнинг компоненти сифатида қараб, унинг тизимда тутган ўрни, бошқа узвлар билан ўзаро боғлиқлиги ва алоқаси кабиларни назарда тутиш керак бўлади. Ҳолбуки, бир асрлар нарида айни шу корхонага алоҳида тизим сифатида қараб, компонентларининг ички алоқаларини оптималлаштиришнинг ўзи уни равнақ топтириш учун кифоя эди. Модомики олам тартиботи сезиларли ўзгарган экан, одамнинг шунга мувофиқ ҳаракат қилиши табиий. Шу боис ҳам ўтган асрнинг охирги чорагига келиб – оламда неки бўлса бари бир-бири билан узвий боғлиқлиги бешак эътироф этилган, бу ҳақиқатни бироз муболағали «капалак эффекти» ибораси билан ифодалаш урф бўлган бир шароитда «тизимли таҳлил» тушунчаси ҳам оммалаша бошлади.
Тизимли таҳлилнинг юзага келиши ва оммалашиши компьютер техникаси ишлаб чиқарила бошланган вақтга тўғри келади. Бу бежиз эмас, албатта. Негаки тизимли таҳлил ғоят мураккаб системалар билан боғлиқ муаммоларни информацион технологиялар имконларидан фойдаланган ҳолда ҳал қилади. Ҳозирги вақтда кенгроқ оммалашган Н.Н.Моисеев таърифида ҳам шу нарса таъкидланган: «Тизимли таҳлил – ЭҲМлардан фойдаланган ҳолда мураккаб техникавий, иқтисодий, экологик ва б. тизимларни тадқиқ этишга йўналтирилган методлар мажмуидир». Ахборот технологиялари тараққий этгани сари тизимли таҳлил имкониятлари ҳам мос ҳолда кенгайиб боради. Махсус ишлаб чиқилган дастурлар ёрдамида амалга оширилган тизимли таҳлил муайян минтақа, банк-молия ё бошқарув тизими кабиларни ривожлантириш, самарадорлигини оширишга хизмат қилувчи хулосалар олишга имкон беради.
Шу ўринда мақолани ёзишга ундаган саволни қўйиш фурсати етди: майдонга чиққанига ярим асрлар бўлди деганимиз «тизимли таҳлил» билан анча илгаридан маълум «тизимли ёндашув» орасида нима фарқ бор? Юқорида айтилганидек, тизимли таҳлил деганда мураккаб таркибланган объектларни ўрганиш учун қўлланувчи метод ва воситалар мажмуи тушунилади. Яъни, бошқача айтганда, тизимли таҳлил алоҳида метод эмас, балки тадқиқот мақсадидан келиб чиққан ҳолда танланган методлар ёрдамида объектни атрофлича ва чуқур билишга қаратилган амалларнинг умумий номидир. Шундай экан, унда ти зимли таҳлилнинг ўша ўзимиз билган тизимли ёндашув (системный подход ёки системно-целостный подход)дан фарқи нимада? Агар тизимли ёндашув объектни тадқиқ этишнинг асосий тамойилини белгилаб, тадқиқот мақсадидан келиб чиққан ҳолда турли методлардан фойдаланишни кўзда тутишини ёдга олсак, бизнингча, орада принципиал фарқ кўринмайди. Мабодо юқорида келтирилган таърифга асосланган ҳолда тизимли таҳлилни ЭҲМ воситасида мураккаб системаларни тадқиқ этувчи метод десак, у ҳолда терминда маъно торайиши юз берган бўлади. Негаки бу хил маъно торайишига қадар тизимли таҳлил истилоҳи (гарчи қўлланишда сезиларли даражада пассив бўлса-да) тизимли ёндашув терминига синоним сифатида ишлатилган. Тизимли ёндашув эса, энг аввало, объект тадқиқига уни система сифатида тушунган ҳолда киришиш бўлиб, унинг доирасида тадқиқот мақсадидан келиб чиққан ҳолда хилма-хил методлар қўлланиши мумкин. Тизимли ёндашув тадқиқотчини объектнинг бутунлиги ва шу бутунликни таъминловчи механизмларни очиб беришга, бир томондан, бутуннинг қисмлари (системанинг компонентлари) орасидаги, иккинчи томондан, унинг атрофмуҳит билан хилма-хил ва мураккаб алоқаларини аниқлашга йўналтиради. Аён бўладики, тизимли ёндашув (ва унга синоним тарзида қўлланган тизимли таҳлил) дегани алоҳида метод эмас, балки назарий-методологик йўналиш, тамойилдир. Аксинча, ҳозирда оммалашган ва ЭҲМга таяниб мураккаб тизимларни тадқиқ этишда қўлланаётган тизимли таҳлилнинг метод саналгани тўғрироқ бўлади.
Кейинги вақтда ижтимоий ҳаёт, иқтисодиёт, ишлаб чиқариш жараёни, бошқарув соҳаси каби муҳим, ўта мураккаб тизимларни ўрганиш, уларни такомиллаштиришнинг энг оптимал йўлларини излаб топиш, ривожлантириш стратегиясини белгилаш каби долзарб масалаларни ҳал қилишда тизимли таҳлил методидан кенг ва самарали фойдаланилмоқда. Шундан бўлса керак, тизимли таҳлил методи муайян маънода урфга айланиб, уни гуманитар соҳага, хусусан, адабиёт илмига татбиқ этиш йўлида саъй-ҳаракатлар ҳам кузатилаётир. Мазкур ҳолат, назаримизда, «Ҳар қандай янгилик – обдан унутилган эскилик» деган ҳикматга монанддир. Зеро, адабиётшуносликда тизимли таҳлил эскидан бор, фақатгина уни ўзгача номлар билан – гоҳ тизимли ёндашув, гоҳ тизимли-бутун таҳлил («системно-целостный анализ»), гоҳида эса сийрак бўлса ҳам айнан тизимли таҳлил номлари билан юритилиб келади.
Эндиликда инсон фаолиятининг тизимли таҳлил қўлланмаётган бирон-бир соҳасини топиш мушкул, «гарчи турли соҳаларда ўзини турлича намоён қилса ҳам, барча соҳаларда қўлланади».1 Дарҳақиқат, ҳозирда бутун дунёда барча соҳаларда тизимли таҳлилга қизиқиш ҳам, эҳтиёж ҳам кучайиб бораётир. Аслини олганда, бу ҳолат кеча ё бугун юзага келгани йўқ: тизимли таҳлил илдизлари қадим замонларга бориб тақалади. Шунга қарамай, сўнгги икки аср давомида тизимли ёндашув, тизимли таҳлил масаласи муттасил долзарблашиб келаётгани ҳам айни ҳақиқат. Яна бир муҳим жиҳати, «тизим» тушунчасининг ўзи ҳар бир соҳанинг ўз хусусиятларидан келиб чиқиб тушунилади ва талқин этилади. Негаки бу тушунча «бошқа кўплаб базавий тушунчалар каби ғоят мураккабдир. Уни ҳар қайси инсон, замонавий менежер ва таҳлилчилар фаолиятида тўқнаш келиши мумкин бўлган барча бутунликларга татбиқ этса бўладиган тарзда аниқ қилиб таърифлаш имкондан ташқарида».2 Жумладан, «адабиёт»ни тизим сифатида тушуниш адабиётшунослик ҳали алоҳида фан ўлароқ шаклланмасидан аввал юзага келган. Антик даврлардаёқ поэтикада санъат турлари, шакл ва мазмун бирлиги, риторикада матн қисмларининг ички боғлиқлиги, «нотиқ – нутқ – тингловчи» силсиласи каби масалаларга эътибор қилингани тизимли ёндашувнинг илк куртаклари сифатида қаралиши мумкин. Адабиётни тизим ўлароқ тушунишнинг нисбатан тугал ҳолда илк бор немис файласуфи Гегель таълимотида акс этгани эътироф этилади. Бу ўринда файласуфнинг, умуман, санъат ҳақида айтган фикри назарда тутилади. Унингча, «санъат» тушунчаси: 1) одатий мавжудлик бўлмиш асар; 2) унинг яратувчиси бўлмиш субъект; 3) ўша асарни қабул қиладиган ва унинг қаршисида тиз чўкадиган субъектлардан таркиб топади.3 Шундан келиб чиқилса, санъатнинг бир тури ўлароқ адабиёт тизим сифатида «ёзувчи – адабий асар – ўқувчи» учлигидан таркиб топади. Гегелдан кейин бу силсилага «реаллик» ва «анъана» ҳалқалари ҳам қўшилдики, бу билан «адабиёт» номли тизим тугал ва бутун кўриниш олди.
Аввало, юқорида келтирганимиз «адабиёт» деган тизим таркибидаги ҳар бир компонент, ўз навбатида, «кичик тизим» (подсистема) бўлиб, улар ҳам систем ёндашувни тақозо этади. Тадқиқот мақсадидан келиб чиққан ҳолда бу «кичик тизим»лар ҳам алоҳида тизим сифатида, ҳам тизим элементи сифатида ўрганилиши мумкин. Масалан, ўз вақтида «адабиёт» тизимида марказий ўрин тутувчи «адабий асар»ни структуралистлар алоҳида олиб таҳлил этилишни мақсад қилганлар. Бироқ, мантиқан олиб қараганда, бу мақсад фақат асарнинг мазмун томонига мутлақо эътибор бермаган ҳолдагина рўёбга чиқиши мумкин. Шунинг учун ҳам структуралистлар фақат матннинг ўзинигина мавжуд нарса, фақат угина илмий тадқиқ этилиши мумкин деб билганлар. Ўз изланишлари давомида бу хил ёндашув асарни жонсизу жозибасиз, таҳлилни эса гўё кераксизга айлантириб (яъни «таҳлил таҳлил учун»гина амалга оширилгандек тасаввур уйғотиб) қўйиши мумкинлигини ҳис қилиб, мазмун томонга ҳам (элементларнинг функцияси билан боғлиқ) озроқ эътибор қила бошлайдилар. Айтиш мумкинки, айни шу нуқтадан том маънодаги структурализм тугайди. Бундай дейишимизга асос шуки, шакл ва мазмун бирлигини эътироф этиш билан улар асарга алоҳида система деб қарашдан «адабиёт тизими»нинг компоненти деб қарашга ўтадилар. Негаки улар юқорида келтирганимиз «адабиёт тизими»нинг «реаллик – ёзувчи – адабий асар» томонини ҳар қанча инкор қилишмасин, энди «адабий асар – ўқувчи» ҳалқасини эътиборга олмоқдалар, зеро, матнга ўзлари (яъни ўқувчи) англаётган мазмуннигина юклай оладилар. Қаранг, тадқиқотда шакл-мазмун бирлиги тамойилини тутиш биланоқ систем ёндашув юзага чиқмоқда, чунки шакл-мазмун бирлиги системанинг қадимдаёқ англанган жавҳарларидан биридир.
Замонавий талқиндаги систем таҳлил объектни ҳар томонлама ва тугал: компонент ва элементларининг тизимдаги ўрни ва функцияларини тўла тавсифлаган, уларнинг ўзаро муносабат ва алоқаларини муфассал очиб берган ҳолда ўрганишни кўзда тутади. Ҳолбуки, «адабиёт тизими»ни шу тарзда, яъни барча компонент ва элементларини тўла тавсифлаган, уларнинг барча турдаги алоқаларини очиб берган ҳолда ўрганиш, биринчидан, имкондан ташқарида, иккинчидан, бунга ҳеч бир зарурат йўқ. Ахир, дейлик, ҳалқалардан бири «реаллик» бўлса, уни тўла тавсифлаб бўладими? Ёки «анъана»ними? Йўқ, албатта. Булар фақат тизимнинг марказий компоненти – адабий асар нуқтаи назаридан ва унга узвий боғлиқ ҳолда ўрганилади. Зеро, масалан, реалликни социология, тарих, сиёсатшунослик каби ўнлаб соҳалар ўрганади, улар бу иш билан неча-неча замонлардан бери шуғулланиб келишади – бироқ изланишлари ҳануз давом этаётир ва давом этажак. Аён бўляптики, адабиётшуносликда систем таҳлилни тугал амалга ошириб бўлмайди. Шуни назарда тутиб «адабиётни систем ўрганиш соҳасидан умуман чиқариб олиш мақсадга мувофиқ»4 деган фикр ҳам ўртага ташланганки, бизнингча, унда маълум даражада жон борлигини, жилла қурса, шундай ўйлашга асос мавжудлигини тан олмаслик мумкин эмас.
Фикримизча, адабиётшунослик илмида систем таҳ лил терминидан кўра систем ёндашув терминини қўллаш мақсадга мувофиқдир. Чунки бу ҳолда, биринчидан, уни замонавий талқиндаги систем таҳлилдан фарқлаган бўламиз; иккинчидан, бу термин бажарилаётган амалнинг моҳиятига кўпроқ мос келади. Иккинчи даъвомизнинг асоси шуки: 1) систем таҳлилни тўла амалга ошириб бўлмайди; 2) бир тадқиқот давомида система, масалан, адабий асарни тўла ва муфассал тавсифлаш имкони ҳам, зарурати ҳам йўқ; 3) объектга система ўлароқ ёндашиб, мақсаддан келиб чиққан ҳолда уни турли методлар воситасида тадқиқ этилади, шунга кўра; 4) систем таҳлил номли алоҳида тадқиқот методи йўқ, тадқиқотнинг йўналишини белгиловчи илмий-назарий тамойил бор.
Ниҳоят, систем ёндашувнинг адабиётшунослигимизда янгилик эмаслиги ҳақида. «Чўлпон поэтикаси (насрий асарлари асосида)» номли докторлик ишим 1998 йилда ҳимоя қилинган бўлса-да, у 1996 йил сентябрда тайёр қилиниб, кафедрага топширилган эди. Яъни унинг устидаги иш, асосан, 1995 – 1996 йилнинг биринчи ярмида кечган. Ушбу тафсилотларни келтиришдан мурод мустақилликнинг илк йиллари совет давридаги кўп нарсалардан, жумладан, тадқиқот методларидан ҳам «кечиш», уларни тўла инкор қилишга мойил бўлинган ҳолатни ёдга солишдир. Хусусан, ўша йиллари 99 фоиз илмий ишлар билишнинг универсал методи диалектикага асосланган бўлса-да, айрим қисқа ўйлаган кишилар уни ҳам «шўро» қолдиғи деб билиб, илмий ишларда методология сифатида кўрсатилишига қарши бўлганлар. Шунга ўхшаш социологик метод ҳам тавқи лаънатга учраган эди. Айтмоқчи бўлганим, ҳимоя жараёнларининг силлиқ, бежанжал ўтиши учун ушбу методларни авторефератларда кўрсатмаслик маъқул кўрилар, «иш кўрган», яъни бу жараёнларни бошдан кечирганлар ҳам шуни маслаҳат берардилар. Хуллас, ишда (қайсарлик сабаб диалектикани урғулаган бўлсам-да) қўлланган методларнинг барини ҳам кўрсатиб ўтирмаганман.
Тадқиқотимнинг умумфалсафий асоси бўлмиш диалектика универсал метод сифатида, умуман, дунёни англашнинг асосий тамойилларини белгилади. Ишда қўйилган илмий муаммо эса ўтган асрнинг охирги чорагида шўро адабиётшунослигида оммалашган систем-бутун (систем но-целостный) ёндашув асосида тадқиқ этилганки, у моҳиятан систем ёндашувнинг ўзидир. Зеро, бунда ҳам, биринчидан, тадқиқот мақсадидан келиб чиқиб тизимнинг муайян элементлари таҳлилга тортилгани ҳолда ўша элементлар бутуннинг қисми эканлиги ҳар вақт назарда тутилади; иккинчидан, систем-бутун ёндашув доирасида қўйилган мақсаддан келиб чиққан ҳолда бошқа турли тадқиқот методларидан фойдаланиш мумкин. Шу ўринда систем-бутун ёндашув асосида тадқиқотимда фойдаланилган методлардан айримларини санаб ўтиш мақсадга мувофиқ.
Социологик метод (бу метод ҳам у пайтлар қарғишга учраган, адабиётни санъат сифатида ўрганиш керак, бошқа ҳаммаси бекор деган қараш устувор эди). Ушбу метод воситасида жадидчилик ҳаракати ва адабиётининг моҳияти, юзага келиш омиллари ва поэтик ўзига хослиги масалалари ёритилган. Шунингдек, социологик методга биографик методни тобелантирган ҳолда Чўлпоннинг илк насрий асарларидаги ғоявий-бадиий ўзига хослик очиб берилган.
Қиёсий-типологик таҳлил методи Европа маърифатчилик ҳаракати ва Туркистон жадидчилик ҳаракати ўртасидаги умумий типологик хусусиятларни ўрганиш, шу асосда Европа маърифатчилик адабиёти билан жадид адабиёти орасидаги ўхшаш ва фарқли томонларни аниқлашга ёрдам берди.
Биографик метод. Чўлпонни «Кеча ва кундуз» романини ёзишига олиб келган омилларни аниқлаш, унинг асар ёзилган пайтдаги маънавий-руҳий ҳолатини тасаввур (ҳис) қилиш, шу асосда асарнинг етакчи поэтик хусусияти – «ниқобланиш» усулининг моҳиятини очиб бериш ва асослашга имкон берди.
Семиотик таҳлил. Ушбу метод ўзига биографик, социологик ва қиёсий-типологик методларни тобелантирган ҳолда Чўлпоннинг «Йўл эсдалиги» сафарномасидаги белгилар (образлар) мазмунини очиб бериш ва асослаш мақсадида қўлланди.
Структурал таҳлил. Бу методдан Чўлпон ҳикояларининг бадиий мукаммаллигини кўрсатиб бериш, жумладан, «Қор қўйнида лола» ҳикоясидаги барча элементларнинг ўзаро горизонтал ва вертикал алоқага киришиши ва охир-оқибат юзаки қараганда англанмайдиган маъноларни юзага чиқаришини намойиш этиш учун фойдаланилди.
Психологик таҳлил методи Чўлпон яратган қаҳрамонлар руҳияти билан боғлиқ жиҳатларни, шунингдек, био график автор ҳаётининг у ёки бу босқичида қандай руҳий ҳолатда бўлганини тасаввур қилиш, «Кеча» романида акс этган субъектнинг ғоявий-эмоционал муносабатини ёритишга хизмат қилди.
Экстрополяция методи. Ушбу метод биографик, социологик ва қиёсий-типологик методлар кўмагига таянган ҳолда «Кеча ва кундуз» романининг йўқолган иккинчи қисми қандай бўлиши мумкинлигини илмий фараз қилиш, ушбу илмий фаразни ҳам назарда тутган ҳолда мавжуд қисм моҳиятини ўзгачароқ талқин қилиш имконини берди.
Синчиклаб қаралса, ишда булардан бошқа методлар ҳам қўлланганини кўриш мумкин, лекин ҳозир гап сонда эмас, ушбу методларнинг бари систем-бутун ёндашув доирасида қўлланганида. Зеро, Чўлпон насрий асарлари поэтикасини ўрганар экан, ҳар бирининг система, айни чоғда, ҳаммаси битта система экани; улар ижодкор шахси (система), яратилган давр шарт-шароитлари (система), миллий ва жаҳон адабиёти анъаналари (система) билан боғлиқ экани, ўқувчи (система)нинг қарашларига боғлиқ ҳолда турлича тушунилиши мумкинлиги назарда тутилди. Шулардан келиб чиқиб тадқиқотнинг илмий-назарий тамойили систем(-бутун) ёндашув бўлган деб ҳисоблайман. Муҳими, айни ёндашув асосидаги тадқиқотлар адабиётшунослигимизда бунга қадар ҳам, гарчи урғулаб айтилмаса-да, бўлган. Бас, ҳозирда айрим соҳаларда урф бўлган ва самарали қўлланаётган методни адабиётшуносликка гўё янгилик мисоли татбиқ этишга уриниш мутлақо ортиқча ва кераксиз бир ишдир.
2017 йил
Изоҳлар
Dilmurod Quronov