Milliy adabiyotimizni tarixiy poetika aspektida oʻrganish zaruratiga doir

Jahon hamjamiyatiga kiruvchi turli mamlakatlarning ijtimoiy taraqqiyot darajasi oʻzaro farqli boʻlib, bu milliy adabiyotlar taraqqiy darajasida ham oʻz aksini topadi. Eʼtiborli jihati shuki, umuman, kishilik jamiyati taraqqiyotining maʼlum bosqichlariga xos ijtimoiy-tarixiy sharoit alohida olingan har bir konkret jamiyat taraqqiyotining muayyan bosqichlarida mohiyatan oʻxshash tarzda takrorlanadi. Shunga bogʻliq holda milliy adabiyotlar taraqqiyotining muayyan bosqichlari ham mohiyatan oʻxshash boʻladiki, bu milliy adabiyotlar taraqqiyotidagi stadial umumiylik deb yuritiladi.

Jahon adabiy jarayoni benihoya rang-barang, zero, u bir vaqtning oʻzida yuzlab milliy adabiyotlar, turli yoʻnalish, oqim va maktablar, ularga mansub yo aslo aloqasi boʻlmagan ming-minglab individual uslubda qalam surayotgan ijodkorlarni oʻz ichiga oladi. Jahon adabiy jarayonini davrlashtirish bir qarashda imkonsizdek koʻrinishi shundan. Shunga qaramay, XIX asr oxiriga kelib tarixiy poetika asoschisi A.N.Veselovskiy jahon adabiy jarayonini bir butun deb tushunish anʼanasini boshlab berdi. Olim adabiy jarayonning «turli xalqlarda bir xil sharoit yuzaga kelganida takrorlanadigan»¹ katta stadiya (davr)larini aniqlash adabiyot tarixi fani oldidagi muhim vazifa deb koʻrsatdi. Shuningdek, u antik yunon adabiyoti taraqqiyotini «umuman, adabiyot taraqqiyotining ideal meʼyori» deb tushunish biryoqlamalik ekanini taʼkidlaydi. Yigirma yillar oʻtib nemis faylasufi O.Shpengler: «Antik dunyo bilan Gʻarbiy Yevropa hech qanaqasiga Hindiston, Bobil, Xitoy, Misr, arab dunyosi va mayya madaniyatiga qaraganda imtiyozli maqom tutmaydi; bular bari yagona hayotning turfa zuhuroti» ekani-yu ular «tarixning umumiy manzarasida teng qimmatga ega»ligini taʼkidlaydi.² Bular fanda adabiyot taraqqiyotining yevroposentrik konsepsiyasi darz ketib, «umumjahon adabiy jarayoni» tushunchasi bilan ish koʻrila boshlanganidan darak edi. Tarixiy poetika va qiyosiy adabiyotshunoslik yoʻnalishlarida olib borilgan tadqiqotlar ayni yondashuvning ilmiy jihatdan toʻgʻriligini tasdiqladi. Xullas, tarixiy poetika va qiyosiy adabiyotshunoslik yutuqlariga tayangan V.Jirmunskiyning keyinroq «bashariyat ijtimoiy-tarixiy taraqqiyotining birligi, oʻz navbatida, adabiyot taraqqiyotining birligiga zamin boʻladi»³ degan fikrni hukm tarzida aytishi uchun puxta zamin yaratilgan edi.

Hozirda adabiy jarayon javharida yotuvchi jihatlarni nazarda tutgan holda adabiyot taraqqiyotining uchta stadiyasi (bosqichi) ni ajratish, garchi ular turlicha nomlansa-da, tarixiy poetikada koʻpchilik tomonidan eʼtirof etilgan. Jumladan, sohaning yetakchi mutaxassislaridan iborat mualliflar guruhiga koʻra «badiiy tafakkurning eng umumiy va barqaror uchta: 1) arxaik yoki mifopoetik; 2) traditsionalistik yoki normativ; 3) individual-ijodiy yoki tarixiy (yaʼni tarixiylik tamoyiliga asoslanuvchi) tiplari»⁴ mavjud.

Arxaik bosqich tosh asridan boshlab antik Yunonistonda to mil. avv. VII – VI asrlar, Sharqda milodiy I asrgacha belgilanib, asosiy xususiyati sifatida sinkretiklik koʻrsatiladi. Istiloh yunoncha «farqlamaslik» soʻzidan olingan boʻlib, oʻzi anglatadigan tu­ shuncha mohiyatiga mos. Zero, bu oʻrinda eng avval tafakkurdagi sinkretiklik, yaʼni olamni yaxlit – tabiat bilan insonni, soʻz bilan u anglatgan narsani, «men» bilan «oʻzga»ni, hayotiy amal bilan sanʼatni farqlamasdan qabul qiladigan, hali abstrakt fikrlash va refleksiya (oʻzini anglash)ga qobil boʻlmagan ongga xos tafakkur nazarda tutiladi. Shu bilan bogʻliq tarzda sanʼatlar, adabiy turlar sinkretik (yaʼni hali bir-biridan ajralmagan, farqlanmagan) holda mavjud, asosiy shakl boʻlmish xorda muallif, qahramon va oʻquvchi qorishiq yashaydi – ular ham hali farqlanmagan. Shuningdek, badiiy tafakkur mexanizmlari shakllanmagan, ong hali oʻxshatish amaliga qobil emas, parallelizm asosida fikrlaydi. Xullas, arxaik davr sinkretizm bagʻrida badiiy tafakkurga xos asosiy xususiyat va mexanizmlar ibtidoiy koʻrinishida shakllangan, obrazli til, subyekt formalari, syujet arxetiplari, tur va janrlarning kurtaklari uzoq vaqt mobaynida asta-sekin yetilgan bosqichdir.

Traditsionalizm yoxud normativ poetika bosqichi Yevropada antik Yunonistondagi mil. avv. VI – V asrlardan XVIII asr oʻrtalarigacha, Sharqda esa milodiy I asrdan XIX asr oxiri – XX asr boshlariga qadar boʻlgan davrni, qariyb ikki yarim ming yilni oʻz ichiga oladi. Avvalo, bu bosqichda adabiyot (poeziya) alohida soha oʻlaroq ajraldi, uni anglashga intilish natijasida adabiyot nazariyasi vujudga keldi. Bu adabiyot nazariyasi anʼana, namuna va meʼyor tushunchalarini asos qilib oldi. Zero, traditsionalizmning mohiyati sara namunalarga ergashishda namoyon boʻladi, bu esa ijodkorning namunani yaratishda tayanilgan muayyan meʼyorlarga qatʼiy amal qilishini taqozo etadi.

Taʼkidlash kerakki, nechogʻlik muhim boʻlmasin, anʼanaviylik va meʼyoriylik tushunchalarining oʻzi adabiyot taraqqiyotining qariyb ikki yarim ming yillik davrini toʻla tavsiflash uchun kamlik qiladi. Shu bois ham uni boshqa xususiyatlariga tayanib tavsiflash harakati hanuz davom etib keladi. Jumladan, ayrim mutaxassislar buni kanoniklik, boshqalari reflektivlik, tagʻin birlari ritoriklik kabi xususiyatlar asosida amalga oshirishga harakat qilishgan. Hozirgi vaqtda esa ikkinchi bosqichni eydos tu­shunchasiga tayangan holda eydetik poetika davri⁵deb tavsiflash keng ommalashmoqda. Aytish kerakki, bu qarash universalligi bilan eʼtiborga loyiq, zero, eydos asosga olinsa, yuqorida mazkur – anʼanaviylik, meʼyoriylik, kanoniklik, ritoriklik, reflektivlik kabilar u bilan bogʻliq xususiyatlar sifatida talqin etilishi mumkin.

Shu oʻrinda yana bir muhim nuqtaga alohida toʻxtalib oʻtish­ ga zarurat seziladi. Gap shundaki, Yevropa adabiyotidagi ikkin­ chi bosqich oʻz ichida ikkita davrga ajratiladi: 1) qadimgi davr va oʻrta asrlar; 2) ilk yangi davr – Uygʻonish, barokko, klassitsizm. Sharq adabiyotidagi ikkinchi bosqichni esa oʻrta asrlardangina iborat deb bilish ommalashgan. Holbuki, masalan, N.I.Konrad mohiyat eʼtibori bilan Gʻarb adabiyotidagi kabi bosqichlar Sharq adabiyotida ham kechganini taʼkidlaydi.⁶ Darhaqiqat, agar Uygʻonish davri Yevropada yangi shakllanayotgan millatlarning oʻz tilida adabiyot (madaniyat) yaratishga harakati ekan, u holda X – XI asrlarda boshlangan turkiy tilda adabiyot yaratish harakatlari ham xuddi shunday Uygʻonish deb atalishi kerak emasmi?! Yoki adabiyotda islomiy gumanizm ruhining kuchayishi, tasavvuf taʼlimotiga koʻra borliqni Haqning tajallisi sifatida anglash va unga muhabbat qoʻyish – bular ham Uygʻonish gʻoyalariga hamohang emasmi?! Koʻrib turganimizdek, adabiyotimizning taraqqiyot yoʻlini ushbu masala nuqtayi nazaridan oʻrganib, oydinlashtirish zarur boʻlgan koʻplab masalalar mavjud.

Individual-ijodiy badiiy tafakkur bosqichi Yevropada XVIII asr oʻrtalaridan, Sharqda XIX asr oxiri – XX asr avvalidan boshlanib, hozirda ham davom etayotir. Avvalo, jamiyatdagi kabi shaxsning badiiy ijoddagi maqomi ham oʻzgardi: arxaik davrda muallif yoʻq edi, keyingi bosqichda mudom anʼana soyasida qolib keldi, uchinchi bosqichga kelib esa u markaziy oʻrinni egalladi. Endi muallif mavjud namunaga ergashish, belgilangan meʼyorlarga ogʻishmay rioya qilish majburiyatidan xalos boʻldi. Oʻzi va olamni anglash yoʻlida ijodkor soʻzdan erkin foydalanishi, unga shaxsiy sezimlari bilan bogʻliq xususiy maʼnolarni yuklashi mumkin boʻldi, natijada soʻz anʼana asosida anglanuvchi maʼnolariga qaraganda koʻlamliroq koʻpmaʼnolik kasb etdi: «ritorik soʻz» oʻrnini «muallif soʻzi» egalladi. Janr kanonlari yemirildi, ijod amaliyotida «har bir badiiy asar – oʻz holicha alohida janr» (F.Shlegel) tamoyili amal qiladigan boʻldiki, natijada adabiyot janriy-uslubiy jihatdan tubdan yangilandi. Adabiyot reallikka yaqinlashdi, nafaqat realistik, balki norealistik yoʻnalishdagi asarlarda ham reallik izlari yaqqol seziladigan boʻldi. Avvalgi bosqichdagidan farqli oʻlaroq, obraz oʻzi ifodalayotgan gʻoyaga nisbatan ham, aks ettirayotgan predmetiga nisbatan ham avtonomlik kasb etdi – tom maʼnodagi badiiyat hodisasiga aylandi. Shunga oʻxshash, «muallif – qahramon – oʻquvchi» uchligida ham har bir subyekt oʻz holicha avtonom boʻlib, ularning oʻzaro munosabatlari shu maqomdan turib qurila boshlandi. Ijod jarayoni individual-betakror hodisa sifatida tushunila boshladi. Endi bu jarayon oldindan belgilab qoʻyilgan qoidalar (kanon, meʼyor) asosida kechmaydi, aksincha, qoidalarning oʻzi ijod jarayonida yaratiladi. Zero, ijod jarayoni yakunlangan emas, balki mudom davom etayotgan hodisa sifatida tushuniladi va ayni xususiyati bilan u mudom oʻzgarishdagi olamga koʻproq mos keladi.

Nomiga mos tarzda uchinchi bosqich bilan individual ijodiy uslublar davri kirdi, adabiy jarayon endi ham ijodkor shaxsi, ham uni qurshagan voqelik bilan chambarchas bogʻliq kecha boshladi. Mazkur hol uchinchi bosqichda Yevropada kuzatilgan maʼrifatchilik, romantizm, realizm, modernizm, postmodernizm singari hodisalarni anglashda tabiiy qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. Sababi, Yevropaning har bir mamlakatidagi ijtimoiy-madaniy shart-sharoitlar ham, ularning milliy adabiyotlardagi zuhuroti ham oʻziga xos, chunki ular bevosita ijodkor shaxsiyati orqali akslanadi. Ikkinchi tomoni, bu bosqichda Yevropa adabiyoti boshqa mintaqalardagi milliy adabiyotlar uchun lokomotiv boʻlib qolganini ham eʼtiborda tutish kerak. Yaʼni Yevropa adabiyotida kechgan jarayonlar boshqa milliy adabiyotlarda ham u yoki bu darajada kuzatiladi. Jumladan, yuqorida nomi zikr qilingan jamoaviy maqolada aytilishicha, «Sharq adabiyotlarida traditsionalistik tafakkurning yemirilishi adabiyotdagi maʼrifatchilik, romantizm va realizmga xos tendensiyalarning chatishuvi asosida kechadi».⁷ Darhaqiqat, eʼtibor qilinsa, XX asrning 10 – 20-yillarida adabiyotimizda maʼrifatchilik realizmi, romantizm va realizmga xos xususiyatlar qorishiq holda mavjud boʻlganini koʻrish mumkin. Mazkur jarayonlarni kuzatganda, eng avval, Gʻarbda ikki asr davomida kechgan jarayonlar milliy adabiyotimizda atigi 15 – 20 yil ichidayoq amalga oshgani koʻzga tashlanadi.⁸ Albatta, bunda ijtimoiy hayotda kechgan oʻzgarishlarning shiddati ham muhim, biroq Yevropa adabiyoti tajribasini ham eʼtibordan soqit qilmaslik kerak. Yaʼni milliy adabiyotimiz tayyor tajribaga tayanish imkoniga ega edi. Yana bir muhim jihati, bu holda yangiliklarning sinovga dosh berib, badiiy tafakkurga singishib ketgan qismini olib, qolganidan voz kechish mumkin. Masalan, modernizmning har bir oqimi maydonga chiqqan vaqtida keskin bahslarga sabab boʻlgan boʻlsa, vaqt oʻtib unga xos nomaqbul jihatlar inkor etilib, maqbullari umumbashariy estetik bisotga qoʻshilib ketadi. Oʻzbek adabiyoti modernizmning ayni shu jihatlarini oʻziga oldi, shu bois ham bu boradagi bahslar bizda u qadar keskinlashgani yoʻq.

Eʼtibor qilinsa, adabiy jarayonni davrlashtirish uni ilmiy oʻrganish uchun zaruriy amal ekani, aniqrogʻi, ushbu amal u haqda yaxlit ilmiy tasavvur hosil qilishning yagona vositasi ekanini anglash qiyin emas. Shu tufayli ham davrlashtirish adabiyot­ shunoslikning fundamental muammolaridan biri sifatida umum eʼtirofiga molik. Yuqorida amin boʻldikki, bunda har bir davrning oʻziga xos umumiy jihatlari (topika) diqqat markaziga qoʻyiladi. Adabiyotshunoslikda bu masalada qarashlar turlichaligi kuzatilib, u ikkita asosiy koʻrinishga ega: birinchisi adabiyotni davrla­ shtirishda ijtimoiy-tarixiy sharoitga asoslanishni, ikkinchisi esa adabiyotni faqat adabiy hodisalar, badiiy-estetik tamoyillardan kelib chiqib davrlashtirishni koʻzda tutadi. Albatta, bu oʻrinda har ikki tomonni ham toʻla yoqlash yoki toʻla inkor qilish maqbul emas, aksincha, oraliq mavqeni egallash toʻgʻriroq boʻlur edi. Chunki, yuqorida ham koʻrdik, ijtimoiy-tarixiy sharoitning oʻzgarishi adabiyotda sezilarli darajada aks etmagan davrlar boʻlgani kabi, ular juda kuchli iz qoldirgan davrlar ham boʻladi. Deylik, insonning ijtimoiylashuv darajasi kuchli boʻlmagan davrlarda (Yevropada XVIII asrgacha, bizda XX asr boshlarigacha) ijtimoiy-tarixiy sharoitdagi oʻzgarishlar adabiyotda har vaqt ham yaqqol koʻzga tashlanmaydi, bundan keyingi davrlarda esa izsiz ketgan oʻzgarishning oʻzi yoʻqdek. Demak, bu bosqichni davrlashtiri­shda har bir konkret davriy oraliqdagi ijtimoiy-tarixiy sharoitni eʼtiborga olish va ayni sharoitning adabiyot (uning badiiy-estetik tomonlari)ga koʻrsatgan taʼsirini yaqqol koʻrsatish zarur boʻladi.

Xulosalab aytish mumkinki, adabiyotimizning taraqqiyot yoʻlini tarixiy poetika nuqtayi nazaridan oʻrganish bugungi adabiyotshunosligimiz oldida turgan dolzarb muammolardan biriga aylangan. Bu muammoning teran va atroflicha tadqiq etilishi esa fanimiz doirasidagi koʻplab ilmiy muammolarning yechilishiga yoʻl ochishi bilan birga adabiyotimizning azalan jahon adabiyotining muhim bir tarkibiy uzvi oʻlaroq rivojlanib kelganini asoslab koʻrsatish imkonini yaratadi.

Жаҳон ҳамжамиятига кирувчи турли мамлакатларнинг ижтимоий тараққиёт даражаси ўзаро фарқли бўлиб, бу миллий адабиётлар тараққий даражасида ҳам ўз аксини топади. Эътиборли жиҳати шуки, умуман, кишилик жамияти тараққиётининг маълум босқичларига хос ижтимоий-тарихий шароит алоҳида олинган ҳар бир конкрет жамият тараққиётининг муайян босқичларида моҳиятан ўхшаш тарзда такрорланади. Шунга боғлиқ ҳолда миллий адабиётлар тараққиётининг муайян босқичлари ҳам моҳиятан ўхшаш бўладики, бу миллий адабиётлар тараққиётидаги стадиал умумийлик деб юритилади.

Жаҳон адабий жараёни бениҳоя ранг-баранг, зеро, у бир вақтнинг ўзида юзлаб миллий адабиётлар, турли йўналиш, оқим ва мактаблар, уларга мансуб ё асло алоқаси бўлмаган минг-минглаб индивидуал услубда қалам сураётган ижодкорларни ўз ичига олади. Жаҳон адабий жараёнини даврлаштириш бир қарашда имконсиздек кўриниши шундан. Шунга қарамай, ХИХ аср охирига келиб тарихий поетика асосчиси А.Н.Веселовский жаҳон адабий жараёнини бир бутун деб тушуниш анъанасини бошлаб берди. Олим адабий жараённинг «турли халқларда бир хил шароит юзага келганида такрорланадиган»¹ катта стадия (давр)ларини аниқлаш адабиёт тарихи фани олдидаги муҳим вазифа деб кўрсатди. Шунингдек, у антик юнон адабиёти тараққиётини «умуман, адабиёт тараққиётининг идеал меъёри» деб тушуниш бирёқламалик эканини таъкидлайди. Йигирма йиллар ўтиб немис файласуфи О.Шпенглер: «Антик дунё билан Ғарбий Европа ҳеч қанақасига Ҳиндистон, Бобил, Хитой, Миср, араб дунёси ва майя маданиятига қараганда имтиёзли мақом тутмайди; булар бари ягона ҳаётнинг турфа зуҳуроти» экани-ю улар «тарихнинг умумий манзарасида тенг қимматга эга»лигини таъкидлайди.² Булар фанда адабиёт тараққиётининг европосентрик концепцияси дарз кетиб, «умумжаҳон адабий жараёни» тушунчаси билан иш кўрила бошланганидан дарак эди. Тарихий поетика ва қиёсий адабиётшунослик йўналишларида олиб борилган тадқиқотлар айни ёндашувнинг илмий жиҳатдан тўғрилигини тасдиқлади. Хуллас, тарихий поетика ва қиёсий адабиётшунослик ютуқларига таянган В.Жирмунскийнинг кейинроқ «башарият ижтимоий-тарихий тараққиётининг бирлиги, ўз навбатида, адабиёт тараққиётининг бирлигига замин бўлади»³ деган фикрни ҳукм тарзида айтиши учун пухта замин яратилган эди.

Ҳозирда адабий жараён жавҳарида ётувчи жиҳатларни назарда тутган ҳолда адабиёт тараққиётининг учта стадияси (босқичи) ни ажратиш, гарчи улар турлича номланса-да, тарихий поетикада кўпчилик томонидан эътироф этилган. Жумладан, соҳанинг етакчи мутахассисларидан иборат муаллифлар гуруҳига кўра «бадиий тафаккурнинг энг умумий ва барқарор учта: 1) архаик ёки мифопоетик; 2) традиционалистик ёки норматив; 3) индивидуал-ижодий ёки тарихий (яъни тарихийлик тамойилига асосланувчи) типлари»⁴ мавжуд.

Архаик босқич тош асридан бошлаб антик Юнонистонда то мил. авв. ВИИ – ВИ асрлар, Шарқда милодий И асргача белгиланиб, асосий хусусияти сифатида синкретиклик кўрсатилади. Истилоҳ юнонча «фарқламаслик» сўзидан олинган бўлиб, ўзи англатадиган ту­ шунча моҳиятига мос. Зеро, бу ўринда энг аввал тафаккурдаги синкретиклик, яъни оламни яхлит – табиат билан инсонни, сўз билан у англатган нарсани, «мен» билан «ўзга»ни, ҳаётий амал билан санъатни фарқламасдан қабул қиладиган, ҳали абстракт фикрлаш ва рефлексия (ўзини англаш)га қобил бўлмаган онгга хос тафаккур назарда тутилади. Шу билан боғлиқ тарзда санъатлар, адабий турлар синкретик (яъни ҳали бир-биридан ажралмаган, фарқланмаган) ҳолда мавжуд, асосий шакл бўлмиш хорда муаллиф, қаҳрамон ва ўқувчи қоришиқ яшайди – улар ҳам ҳали фарқланмаган. Шунингдек, бадиий тафаккур механизмлари шаклланмаган, онг ҳали ўхшатиш амалига қобил эмас, параллелизм асосида фикрлайди. Хуллас, архаик давр синкретизм бағрида бадиий тафаккурга хос асосий хусусият ва механизмлар ибтидоий кўринишида шаклланган, образли тил, субект формалари, сюжет архетиплари, тур ва жанрларнинг куртаклари узоқ вақт мобайнида аста-секин етилган босқичдир.

Традиционализм ёхуд норматив поетика босқичи Европада антик Юнонистондаги мил. авв. ВИ – В асрлардан ХВИИИ аср ўрталаригача, Шарқда эса милодий И асрдан ХИХ аср охири – ХХ аср бошларига қадар бўлган даврни, қарийб икки ярим минг йилни ўз ичига олади. Аввало, бу босқичда адабиёт (поезия) алоҳида соҳа ўлароқ ажралди, уни англашга интилиш натижасида адабиёт назарияси вужудга келди. Бу адабиёт назарияси анъана, намуна ва меъёр тушунчаларини асос қилиб олди. Зеро, традиционализмнинг моҳияти сара намуналарга эргашишда намоён бўлади, бу эса ижодкорнинг намунани яратишда таянилган муайян меъёрларга қатъий амал қилишини тақозо этади.

Таъкидлаш керакки, нечоғлик муҳим бўлмасин, анъанавийлик ва меъёрийлик тушунчаларининг ўзи адабиёт тараққиётининг қарийб икки ярим минг йиллик даврини тўла тавсифлаш учун камлик қилади. Шу боис ҳам уни бошқа хусусиятларига таяниб тавсифлаш ҳаракати ҳануз давом этиб келади. Жумладан, айрим мутахассислар буни канониклик, бошқалари рефлективлик, тағин бирлари риториклик каби хусусиятлар асосида амалга оширишга ҳаракат қилишган. Ҳозирги вақтда эса иккинчи босқични эйдос ту­шунчасига таянган ҳолда эйдетик поетика даври⁵деб тавсифлаш кенг оммалашмоқда. Айтиш керакки, бу қараш универсаллиги билан эътиборга лойиқ, зеро, эйдос асосга олинса, юқорида мазкур – анъанавийлик, меъёрийлик, канониклик, риториклик, рефлективлик кабилар у билан боғлиқ хусусиятлар сифатида талқин этилиши мумкин.

Шу ўринда яна бир муҳим нуқтага алоҳида тўхталиб ўтиш­ га зарурат сезилади. Гап шундаки, Европа адабиётидаги иккин­ чи босқич ўз ичида иккита даврга ажратилади: 1) қадимги давр ва ўрта асрлар; 2) илк янги давр – Уйғониш, барокко, классицизм. Шарқ адабиётидаги иккинчи босқични эса ўрта асрлардангина иборат деб билиш оммалашган. Ҳолбуки, масалан, Н.И.Конрад моҳият эътибори билан Ғарб адабиётидаги каби босқичлар Шарқ адабиётида ҳам кечганини таъкидлайди.⁶ Дарҳақиқат, агар Уйғониш даври Европада янги шаклланаётган миллатларнинг ўз тилида адабиёт (маданият) яратишга ҳаракати экан, у ҳолда Х – ХИ асрларда бошланган туркий тилда адабиёт яратиш ҳаракатлари ҳам худди шундай Уйғониш деб аталиши керак эмасми?! Ёки адабиётда исломий гуманизм руҳининг кучайиши, тасаввуф таълимотига кўра борлиқни Ҳақнинг тажаллиси сифатида англаш ва унга муҳаббат қўйиш – булар ҳам Уйғониш ғояларига ҳамоҳанг эмасми?! Кўриб турганимиздек, адабиётимизнинг тараққиёт йўлини ушбу масала нуқтайи назаридан ўрганиб, ойдинлаштириш зарур бўлган кўплаб масалалар мавжуд.

Индивидуал-ижодий бадиий тафаккур босқичи Европада ХВИИИ аср ўрталаридан, Шарқда ХИХ аср охири – ХХ аср аввалидан бошланиб, ҳозирда ҳам давом этаётир. Аввало, жамиятдаги каби шахснинг бадиий ижоддаги мақоми ҳам ўзгарди: архаик даврда муаллиф йўқ эди, кейинги босқичда мудом анъана соясида қолиб келди, учинчи босқичга келиб эса у марказий ўринни эгаллади. Энди муаллиф мавжуд намунага эргашиш, белгиланган меъёрларга оғишмай риоя қилиш мажбуриятидан халос бўлди. Ўзи ва оламни англаш йўлида ижодкор сўздан эркин фойдаланиши, унга шахсий сезимлари билан боғлиқ хусусий маъноларни юклаши мумкин бўлди, натижада сўз анъана асосида англанувчи маъноларига қараганда кўламлироқ кўпмаънолик касб этди: «риторик сўз» ўрнини «муаллиф сўзи» эгаллади. Жанр канонлари емирилди, ижод амалиётида «ҳар бир бадиий асар – ўз ҳолича алоҳида жанр» (Ф.Шлегел) тамойили амал қиладиган бўлдики, натижада адабиёт жанрий-услубий жиҳатдан тубдан янгиланди. Адабиёт реалликка яқинлашди, нафақат реалистик, балки нореалистик йўналишдаги асарларда ҳам реаллик излари яққол сезиладиган бўлди. Аввалги босқичдагидан фарқли ўлароқ, образ ўзи ифодалаётган ғояга нисбатан ҳам, акс эттираётган предметига нисбатан ҳам автономлик касб этди – том маънодаги бадиият ҳодисасига айланди. Шунга ўхшаш, «муаллиф – қаҳрамон – ўқувчи» учлигида ҳам ҳар бир субект ўз ҳолича автоном бўлиб, уларнинг ўзаро муносабатлари шу мақомдан туриб қурила бошланди. Ижод жараёни индивидуал-бетакрор ҳодиса сифатида тушунила бошлади. Энди бу жараён олдиндан белгилаб қўйилган қоидалар (канон, меъёр) асосида кечмайди, аксинча, қоидаларнинг ўзи ижод жараёнида яратилади. Зеро, ижод жараёни якунланган эмас, балки мудом давом этаётган ҳодиса сифатида тушунилади ва айни хусусияти билан у мудом ўзгаришдаги оламга кўпроқ мос келади.

Номига мос тарзда учинчи босқич билан индивидуал ижодий услублар даври кирди, адабий жараён энди ҳам ижодкор шахси, ҳам уни қуршаган воқелик билан чамбарчас боғлиқ кеча бошлади. Мазкур ҳол учинчи босқичда Европада кузатилган маърифатчилик, романтизм, реализм, модернизм, постмодернизм сингари ҳодисаларни англашда табиий қийинчиликларни келтириб чиқаради. Сабаби, Европанинг ҳар бир мамлакатидаги ижтимоий-маданий шарт-шароитлар ҳам, уларнинг миллий адабиётлардаги зуҳуроти ҳам ўзига хос, чунки улар бевосита ижодкор шахсияти орқали аксланади. Иккинчи томони, бу босқичда Европа адабиёти бошқа минтақалардаги миллий адабиётлар учун локомотив бўлиб қолганини ҳам эътиборда тутиш керак. Яъни Европа адабиётида кечган жараёнлар бошқа миллий адабиётларда ҳам у ёки бу даражада кузатилади. Жумладан, юқорида номи зикр қилинган жамоавий мақолада айтилишича, «Шарқ адабиётларида традиционалистик тафаккурнинг емирилиши адабиётдаги маърифатчилик, романтизм ва реализмга хос тенденсияларнинг чатишуви асосида кечади».⁷ Дарҳақиқат, эътибор қилинса, ХХ асрнинг 10 – 20-йилларида адабиётимизда маърифатчилик реализми, романтизм ва реализмга хос хусусиятлар қоришиқ ҳолда мавжуд бўлганини кўриш мумкин. Мазкур жараёнларни кузатганда, энг аввал, Ғарбда икки аср давомида кечган жараёнлар миллий адабиётимизда атиги 15 – 20 йил ичидаёқ амалга ошгани кўзга ташланади.⁸ Албатта, бунда ижтимоий ҳаётда кечган ўзгаришларнинг шиддати ҳам муҳим, бироқ Европа адабиёти тажрибасини ҳам эътибордан соқит қилмаслик керак. Яъни миллий адабиётимиз тайёр тажрибага таяниш имконига эга эди. Яна бир муҳим жиҳати, бу ҳолда янгиликларнинг синовга дош бериб, бадиий тафаккурга сингишиб кетган қисмини олиб, қолганидан воз кечиш мумкин. Масалан, модернизмнинг ҳар бир оқими майдонга чиққан вақтида кескин баҳсларга сабаб бўлган бўлса, вақт ўтиб унга хос номақбул жиҳатлар инкор этилиб, мақбуллари умумбашарий эстетик бисотга қўшилиб кетади. Ўзбек адабиёти модернизмнинг айни шу жиҳатларини ўзига олди, шу боис ҳам бу борадаги баҳслар бизда у қадар кескинлашгани йўқ.

Эътибор қилинса, адабий жараённи даврлаштириш уни илмий ўрганиш учун зарурий амал экани, аниқроғи, ушбу амал у ҳақда яхлит илмий тасаввур ҳосил қилишнинг ягона воситаси эканини англаш қийин эмас. Шу туфайли ҳам даврлаштириш адабиёт­ шуносликнинг фундаментал муаммоларидан бири сифатида умум эътирофига молик. Юқорида амин бўлдикки, бунда ҳар бир даврнинг ўзига хос умумий жиҳатлари (топика) диққат марказига қўйилади. Адабиётшуносликда бу масалада қарашлар турличалиги кузатилиб, у иккита асосий кўринишга эга: биринчиси адабиётни даврла­ штиришда ижтимоий-тарихий шароитга асосланишни, иккинчиси эса адабиётни фақат адабий ҳодисалар, бадиий-эстетик тамойиллардан келиб чиқиб даврлаштиришни кўзда тутади. Албатта, бу ўринда ҳар икки томонни ҳам тўла ёқлаш ёки тўла инкор қилиш мақбул эмас, аксинча, оралиқ мавқени эгаллаш тўғрироқ бўлур эди. Чунки, юқорида ҳам кўрдик, ижтимоий-тарихий шароитнинг ўзгариши адабиётда сезиларли даражада акс этмаган даврлар бўлгани каби, улар жуда кучли из қолдирган даврлар ҳам бўлади. Дейлик, инсоннинг ижтимоийлашув даражаси кучли бўлмаган даврларда (Европада ХВИИИ асргача, бизда ХХ аср бошларигача) ижтимоий-тарихий шароитдаги ўзгаришлар адабиётда ҳар вақт ҳам яққол кўзга ташланмайди, бундан кейинги даврларда эса изсиз кетган ўзгаришнинг ўзи йўқдек. Демак, бу босқични даврлаштири­шда ҳар бир конкрет даврий оралиқдаги ижтимоий-тарихий шароитни эътиборга олиш ва айни шароитнинг адабиёт (унинг бадиий-эстетик томонлари)га кўрсатган таъсирини яққол кўрсатиш зарур бўлади.

Хулосалаб айтиш мумкинки, адабиётимизнинг тараққиёт йўлини тарихий поетика нуқтайи назаридан ўрганиш бугунги адабиётшунослигимиз олдида турган долзарб муаммолардан бирига айланган. Бу муаммонинг теран ва атрофлича тадқиқ этилиши эса фанимиз доирасидаги кўплаб илмий муаммоларнинг ечилишига йўл очиши билан бирга адабиётимизнинг азалан жаҳон адабиётининг муҳим бир таркибий узви ўлароқ ривожланиб келганини асослаб кўрсатиш имконини яратади.