UZ|EN
Quronov.uz
Adabiyot va adabiyotshunoslik
← Dilmurod Quronov
|

Kulgi zimnidagi jiddiyat

Dilmurod Quronov

Maqola · 2003 · Oʻzbek filologiyasining dolzarb masalalari, Andijon, 2003 · «Mutolaa va idrok mashqlari» toʻplamidan

Sir emas, hozirda Gʻafur Gʻulom nomi tilga olinsayoq xayolimizga uning shoʻro yozuvchisi ekanligi, sheʼrlarida shoʻroni kuylagani keladi – xafsalamiz sovigandek boʻladi. Bugun, yubiley bahona adibning asarlarini qayta varaqlarkan, beixtiyor «keyingi yillarda qaror topgan bu xil munosabat adolatdan yiroqroq tushmaydimi» degan andisha tugʻiladi...

Gʻafur Gʻulomning keng ommaga maʼlum va suyuk qissasi – «Shum bola»ga hozirda koʻproq sarguzasht asar, kulgi asari deb qaraymiz. Ha, chindan ham Shum bolaning turfa hangomalarga boy sarguzashti, undagi ichakuzdi holatlar shunday oʻylashimizga asos berar. Biroq, eʼtibor qilinsa, adibning kulgisi, sarguzashtli syujet botinida uning zamonasi haqidagi anchagina jiddiy oʻy-fikrlari, tahliliy mulohazalari yotganini ham koʻrishimiz mumkin boʻladi.

Maʼlumki, Shum bola hikoyasini oʻzi oʻsgan muhit bilan tanishtirishdan boshlaydi (shu oʻrinda bir shartni qabul qilaylik: bu, aslida, oʻsmirlik paytidagi hayotning adib xotirasida tiklangan eng muhim nuqtalaridir). Uning aytishicha, oʻzi singari «bozorda sanqib yurgan daydi bolalar uchun quvonchli ermaklardan biri bozor, mahalla, koʻcha-koʻy jinnilari edi. Oʻsha yillari Toshkentda shunaqa ham jinni koʻp ediki, sanab sanogʻiga yetolmaysiz». Jinnilarning feʼl-atvoridagi kulgili holatlarni hikoya qilarkan, Shum bola ularning foje taqdiriga oid tafsilotlarga ham toʻxtaladi. Xususan, shulardan biri – Karim jinni «ilgari boʻzchi oʻtgan ekan, chit koʻpayib ketgandan keyin boʻz oʻtmay qolib, bozori kasodga uchrab, bola-chaqasini boqolmay, jinni boʻlib qolibdi». Yoki, shunga oʻxshash, el ichida «Mayramxon» deya erkalangan Mamatrayim «eskidan chilangar ekan <...> Temir-tersak asboblar zavoddan chiqa boshlagandan keyin Mayramxon sinib, jinni boʻlib qolgan ekan». Nazarimizda, shu oʻrinda oʻquvchi qissa voqeligiga ikkita nigoh orqali qarash imkoniga ega boʻladi: kulgili tafsilotlar oʻspirin hikoyachiga, shoʻrliklarning foje taqdiri haqidagi maʼlumotlar adibga tegishlidek taassurot tugʻiladi. Boshqacha aytsak, qahramoni nigohi bilan oʻsmirlik davrini kuzatarkan adib unga tahliliy nazar tashlaydi, fojealar ildizini ochib berishga intiladi.

Darhaqiqat, Turkiston Chor Rossiyasining bozoriga aylangach, mahalliy hunarmand-kosiblarning mahsulotlari zavod-fabrika mahsulotlari bilan raqobat qilolmay qoldi. Tabiiyki, mustamlaka sharoitida mahalliy ishlab chiqaruvchilar manfaatlarini himoya qilish imkoniyatlari mavjud emas, bu esa mazkur iqtisodiy-ijtimoiy tanglikni yanada kuchaytiradi. Natijada asrlar davomida shakllangan turmush maromi izdan chiqdiki, bu narsa davr kishilari ruhiyatida chuqur va ogʻriqli iz qoldirishi muqarrar edi. Gʻafur Gʻulom talqinida Karim jinni, Mayramxonlar shu xil ijtimoiy holatning alayno-oshkor qurbonlari sifatida boʻy koʻrsatadi.

Shunisi ham borki, adib talqinida mavjud sharoitning taʼsir doirasi anchayin keng boʻlib, u aslo bitta-ikkita jinni bilan cheklanmaydi. Jumladan, Shum bola oʻzi va oʻrtoqlari haqida aytadi: «ertadan kech koʻcha changitib, hammaning joniga tegib, kampirlardan qargʻish eshitib, oʻspirinlardan kaltak yeb, sandiroqlab yuradigan uvin-toʻda bekorchi bolalarmiz». Koʻramizki, hademay mustaqil hayotga qadam qoʻyishi va hozirdan shunga tayyorlanishi lozim boʻlgan 14 – 17 yoshli oʻsmirlar bekorchilikka mahkum. Sababi otalarining «koʻpchiligi mayda kosiblar <...> boʻlganliklari uchun ularning qoʻlidan hunarlarini olib yoki ularning yoniga koʻmakchi boʻlib tushish bizga toʻgʻri kelmas edi. Otalarimizning oʻziga ish topilmaganda, bizga ish qayoqda deysiz?» Yaʼni, Shum bola va uning teng-toʻshlariga ertangi istiqbol koʻrinmaydi. Eʼtiborli jihati shundaki, bu oʻsmirlar aslo dangasa emas. Aksincha, ularning bari biron ishning boshini tutish, halol mehnat bilan bir nima orttirish, oilasiga koʻmaklashish – xullas, hayotda oʻz oʻrnini topish orzusi bilan yashaydi. Biroq mavjud sharoit bunga imkon bermaydi.

Yaxshi bilasizki, ishsizlikning koʻpayishi – insonning qadrini tushiradi, uni eng arzon tovarga aylantiradi. Natijada ularning topish tutishlarida muqimlik yoʻq, topgan ishlari tasodifiy va yo muvaqqat, ishlab topganlari qorinlaridan ortmaydi. Qissadagi ayrim oʻrinlarni eslab koʻraylik: Shum bola Sariboyga oyiga «xom pishiq aralash ikki pud oʻn yetti qadoq olma» badaliga yollanadi. Bir oyu oʻn toʻqqiz kun ishlagani evaziga olingan olmani olti yarim tangaga pullaydi. Yoki Hojibobo takyasidagi xizmati uchun oyiga bir soʻmdan haq oladi. Omon Shum bola bilan ilk bora uchrashganida mardikorchilik bilan «mirikam ikki tanga» (oʻttiz besh tiyin) orttirgan boʻlsa, keyin «bir yilga ikki toʻqliyu bir echki» badaliga choʻponlikka yollanadiki, buni pulga aylantirsa taxminan oʻn besh soʻmlarni tashkil qiladi. Koʻramizki, quyuq-suyuq yovgʻonini chiqarib tashlansa, bir oylik ish haqi oʻrtacha bir soʻm-bir soʻm yigirma tiyinni (kuniga oʻrtacha 4-5 tiyin) tashkil qiladi. Darvoqe, qissaning qirqdan ortiq oʻrnida narx-navo haqida maʼlumot berilgani ham bejiz emasga oʻxshaydiki, ulardan ayrimlarini keltirib oʻtamiz:

«ikkita qovoq solgan zogʻora» – bir paqir (ikki tiyin)

«bitta obi non» – bir paqir

«bir xurmacha qatiq» – bir paqir

«bir gaz arzon chit» – sakkiz yarim paqir

«bir kecha tunash uchun» – yarim tanga (oʻn tiyin)

«yarim qadoq pashmak holva» – uch paqir

«bir tovoq uvrali osh» – toʻqqiz pul (uch tiyin)

«yarim qaymoqdon qaymoq» – besh tiyin

«bir qadoq sham» – bir miri (besh tiyin) va hokazo.

Albatta, bu maʼlumotlarni hujjatli aniqlikka ega deyolmaymiz, biroq yozuvchi ish haqi va narx-navo nisbatini keltirish orqali xalqning iqtisodiy jihatdan nechogʻli nochor ahvoldaligini koʻrsatmoqchi ekani shubhasizdir. Jumladan, Shum bola olti yarim tanga(qariyb bir oylik ish haqi!)ga doʻppi sotib olarkan: «bozordagi shoʻrlik xotin-qizlarga achingan edim. Haftalab mehnat, tag, ipak puli, bozor mashaqqati, inju qadaganday nozik sanʼat, bahosi esa olti yarim tanga. Nimayam bera qolardi?» – deydi. Doʻppidoʻz qiz esa haftada onasi bilan «kallai sahardan qora shomgacha qatim otib arang ikkita, uchta doʻppi tayyorlash»larini aytadi. Agar tag bilan ipak puli chiqarib tashlansa, bozor bu ogʻir mehnatni qanday baholayotgani koʻrinadi. Toʻgʻri, bu hol Shum bolaga borib turgan adolatsizlik boʻlib tuyuladi. Biroq, nachoraki, bu narx oʻzida doʻppidoʻz qizning bir haftalik mehnati bahosinigina emas, xaridorlarning ojiz imkoniyatlarini ham ifoda etadi. Zero, bozor – iqtisodiy hayot barometri, unda xalqning holati koʻzgudagidek aks etadi. Shu bois ham qissada bozor, undagi savdo-sotiq tasviriga qayta-qayta duch kelamiz (bizningcha, ayni shu nuqtalar tasvirida koʻproq adibning tahliliy nigohi seziladi). Shum bolaning fikricha, rastalar ichida «taʼrifi yetti iqlimga ketgani» – «Bit bozor» deb nom olgan eski-tuski bozori. Bu yerda istagan narsa topiladi: «saldoti shim deysizmi, poyma-poy sagʻri kavush deysizmi, biror yetti yilgina kiyilgan, asli matoi nima ekanligi maʼlum boʻlmagan guppi deysizmi, Mallaxon zamonidan qolgan mursak deysizmi...» Modomiki, eski-tuski bozori avjida ekan, bu – xalqning qashshoqlashayotganidan nishona: sababi tirikchilik vajhidan bu mataxlarni bozorga chiqarayotganlar ham, qoʻli qisqaligidan faqat shunda xarid qilishga qodir kishilar ham yetarli. Darvoqe, Shum bola bilan Omon ayni shu «bit bozor»da «ota kasbini oʻzgartirib, laxtakfurushlik qilib yurgan» oʻrtoqlari Husnibiyni uchratishadi. Husnibiyning oʻrtoqlari oldida biroz maqtanibroq aytishicha, ishlari yaxshi ketayotir, chunki «laxtaklarning xaridori koʻp». Sababi: «bir gaz arzon chit sakkiz yarim paqir boʻlgani uchun bosh-oyoq koʻylak-ishtonni nuqul chitdan qilish koʻp kambagʻallarga muyassar boʻlmas edi. Shuning uchun ular koʻylak-ishtonni boʻzdan qilib, koʻylakning yeng uchini, ishtonning pochalarini – koʻrinadigan joylarini chitdan qilishar edi». Keyinroq, bozorda uchrashib qolgan boshqa bir oʻrtogʻi Turobboy Shum bolaga «Husnibiyning laxtakfurushlikdan singani» xabarini yetkazadi. Eʼtibor bering: qissaning boshida «chit koʻpayib ketgandan keyin boʻz oʻtmay qolgani», keyinroq chit oʻrniga laxtakning bozori chaqqon boʻlgani, nihoyat, Husnibiyning «laxtakfurushlikdan singani» aytiladi. Yaʼni, endi koʻpchilikning laxtak sotib olishga-da holi kelmaydi, laxtak bozori-da kasodga uchradi. Bir laxtak bozori emas, «jahon urushi kundun-kunga kuchayib borganligi uchun mollarga xaridor kam: hamma bozor deyarli kasod». Bozorga kirgan Shum bolada «bu bozorda mendan boshqa jazman xaridor ham yoʻq, naqd pul ham yoʻq» degan taassurot hosil boʻlishi ham shundan. Isteʼmolchi ommada pul yoʻqligidan bozorlar kasod, «hamma bozor kasod»ligi esa iqtisodiy hayot toʻxtaganidan dalolat, buning bor ogʻirligi yana mehnatkash, kosib-hunarmand boshiga tushadi. Koʻramizki, adib talqinida xalqning iqtisodiy ahvoli tobora ogʻirlashib boradi, ortiq chidash qiyin boʻlgan, «yoʻgʻon choʻzilib, ingichka uziladigan» sharoit yuzaga keladi...

Hojibobo takyasidagi koʻknorilarning bir suhbati «zamonaning buzuqligidan, podsholarning notinchligidan, fuqaroning buzilib behayo boʻlib ketganligidan, or-nomus barbod boʻlib, xotinlar, yosh bolalar qoʻldan qoʻlga mol boʻlib sotilayotganidan, xullas kalom, shariati Mustafoning oyoq osti boʻlib nazardan qolayotganligidan...» nolish bilan yakunlanadi. Toʻgʻri, buni Shum bola biroz kinoya bilan hikoya qiladi, boz ustiga, bu gaplar koʻknorilar tilidan aytilayotir. Ehtimol shundandir, bu shikoyatlarni jiddiy qabul qilishga moyil emasmiz: ular sarxush koʻknorilarning navbatdagi alahsirashidek tuyuladi bizga. Holbuki, Gʻafur Gʻulom «Soʻzchi holin boqma, boq soʻz holini, Koʻrma kim der ani, koʻrgilkim ne der» (A.Navoiy) aqidasicha ish tutgan, qissada shu xil shikoyatlarga asos bergulik holatlarni tasvirlagan. Zero, mavjud sharoit nafaqat xalqning iqtisodiy ahvoliga, maʼnaviyatga-da salbiy taʼsir koʻrsatishi shubhasizdir.

Maʼlumki, qissada tasvirlangan davr Turkistonda kapitalistik iqtisodiy munosabatlar qaror topa boshlagan paytga toʻgʻri keladi. Bunaqa sharoitda esa, tarixdan yaxshi maʼlum, jamiyatda tabaqalanish kuchayadi: evini qilolganlar oʻta boyib, eplana olmaganlar qashshoqlashib boradi. Yangicha sharoitga tez moslashganlar «yangi boylar» qatlamini tashkil qiladiki, ularda zeb-hashamga, dabdabaga oʻchlik koʻriladi. Xalqimiz bu xil feʼl-atvorni oddiygina qilib «pul quturtirgan», «koʻrmaganning koʻrgani qursin» tarzida izohlasa-da, bu oddiy iboralar oʻzida hodisaning ijtimoiy-psixologik asoslarini mujassam etadi. Gap shundaki, «yangi boylar» qoʻlga kirgan katta davlatni xudoning bergani deb emas, avvalo, oʻzlarining oqilligiyu abjirligi mahsuli deb biladi. Bu esa ularda oʻzlarining oʻzgalardan ustunligi tuygʻusini paydo qiladiki, ular beixtiyor buni barchaga tan oldirish, namoyish etish payidan boʻladilar. Tabiiyki, shu tuygʻu iskanjasiga tushgan, boz ustiga davlati tufayli qoʻli har yerga yetib turgan odam jamiyatda mavjud anʼanalar, maʼnaviy-axloqiy meyorlar bilan har vaqt ham hisoblashib oʻtirmaydi. Xususan, gavjum bozor oʻrtasidagi choyxonada oʻtirgan «baʼzi boyvachchalarning dasturxonida qorniga qaldirgʻoch surati solingan, ustiga poxoldan toʻr toʻqilgan konyaklar» koʻrinishi buning yorqin dalilidir. Ravshanki, ichkilik harom hisoblangan yurtda boyvachchalarning bu tarz namoyishkorona oʻtirishlari muddao ichishning oʻzigina emasligini koʻrsatadi. Yoki ayni shu boyvachchalar kim oʻzarga baslashib Oysha satang singarilarga pishak beradilarki, ular: «peshonamu ikki betim, engagimga yopishtirilavergan oʻn soʻmlik tillolarga toʻlib ketadi» deya gʻururlanib, maqtanib yuradilar. Maʼnaviy tanazzul shunchalarki, bir paytlar gunohu or hisoblangan ishlar endi namoyishga, gʻurur manbaiga aylangan. Eh-he, boyvachchalar hashamu dabdaba, ichkilik, qimor, fahshga sovurgan pullar qancha?! Ularning atrofida yurgan na yeyar-ichari, na kiyarida maza yoʻq yurtdoshlari, dindoshlari qancha?!.. Darvoqe, xalq «qorni toʻqning qorni och bilan nima ishi bor» deya bilib aytadi. Buning yorqin misoli – Sariboy. Uning bogʻida «olmalar pishib toʻkilib ketayotibdi, xoʻjayindan ruxsatsiz terishga hech kim botina olmaydi. Otlarga yem-xashak yoʻq, xizmatkorlar och...» Boy ota esa bu vaqtda Yusuf kontordan qimorga yutib olgan bogʻida, «doʻndiqqina qirgʻiz xotin»ga uylanib olgan, bir ketganicha «oʻn-oʻn besh kunlab kelmaydi». Sariboyning qoʻliga qaram xizmatkorlar holiga befarqligi na islomiy va na bashariy nizomlarga toʻgʻri keladi. Zero, xizmatkorlargina uning oldida emas, u ham xizmatkorlar oldida burchli. Biroq Sariboy bu ayon haqiqatni anglashdan ojiz, pulning kuchi uni oʻzidan ketkazgan, oʻzi mansub toifa kishilari singari u ham oʻziga ep koʻrganki ishni qilishga haqliman deb biladi... Eng yomoni shuki, bularni haq yoʻlga boshlashi lozim boʻlgan, umuman, millat maʼnaviyati uchun masʼul toifaning oʻzi aynigan: kechagi kissavur boshiga sallani qoʻndirib «murid ovlaydi», eshon xazratlari oʻsmir Shum bolani oʻgʻrilikka undaydi, koʻsa eshon gavjum bozor oʻrtasida zulmni adl deb talqin qiladi, tarkidunyochilik daʼvosidagi qalandarlarning yolgʻiz ilinji – pul; islom farzlarini toʻla ado etganlarning biri Hojibobo – afyunfurush, Rahmat xoji – xotinini bozorga solib boyvachcha boʻlgan dayus... Albatta, bu oʻrinda «Gʻafur Gʻulom shoʻro adibi, shu bois boyu ruhoniylar tasvirida qora boʻyoqlarni quyuqlashtirgan» qabilidagi eʼtiroz tugʻilishi mumkin. Agar shunday boʻlsa, jadid nashrlarini varaqlab boqing: maʼrifatparvar bobolarimiz ham ayni shu illatlar haqida bong urganiga amin boʻlasiz. Eʼtiborli tomoni shuki, adib maʼnaviy tanazzulni faqat boyu ruhoniylardagina koʻrmaydi. Aksincha, boyvachchalardan gula koʻtargan kosib-hunarmandlar satanglar bazmida ham, Hojibobo takyasida ham goh-goh koʻrinish beradilar. Boz ustiga, qahramonimiz Shum bolaning «shumlik»lari zamirida kishining haqi yo omonatiga xiyonat, qalloblik, qoʻli egrilik kabi illatlar nish urib turganini ham inkor etib boʻlmaydi. Uning uzriga quloq tuting-a: «badanda bir sarkash aʼzo bor, u mening ixtiyorimdan tashqari, oʻzboshimcharoq. <...> u aʼzo kamdan-kam odamlarga vafo qilgan – qorin. U badan mulkining hokimligini baʼzan qoʻlimdan olib qoʻyadi. Boshqa aʼzolar ham uning isyonchi talablariga qoʻshila boshlaydi. Koʻzim nosharʼiy, harom luqmalarga tusha boshlaydi. Qoʻl qorin hukmi bilan baʼzida eng past kishilarga tama kapgiriday choʻziladi. Oyoq kutmagan joylarga olib boradi». Koʻramizki, adib talqinida maʼnaviy tanazzul boyu kambagʻal demay barchani komiga tortgan. Faqat shunisi borki, birining tanazzuli toʻqlikdan, ikkinchisiniki ochlikdan kelib chiqadi, bas, bu oʻrinda avvalgilarini koʻproq ayblash uchun shoʻro yozuvchisi boʻlish shart emas...

Yuqorida aytdikki, davrning jadidlar tanqid qilgan deyarli barcha illatlari «Shum bola» badiiy voqeligida u yoki bu darajada oʻz ifodasini topgan. Qissadagi hayot tasviridan «ortiq bu tarzda yashab boʻlmaydi, jamiyat isloh qilinishi kerak» degan xulosa kelib chiqadiki, bu ham jadidlar qarashlariga hamohang. Oʻrtadagi farq esa, bizningcha, tasvir rakursida xolos: jadidlardan farq qilaroq, Gʻafur Gʻulom mehnatkash xalq hayotini «ichdan» tasvirlaydi. Yaʼni, adib bu hayotni yashab oʻtgan, sirtdan kuzatib bilgan emas. Bas, inqilobdan soʻng mehnatkashlar hayotida ozmi-koʻpmi ijobiy oʻzgarishlar kuzatilgan ekan, ularga adibning munosabati ijobiy boʻlmasligi mumkinmi edi?! Hozirda bu nav munosabatga, aytaylik, jadidlar munosabatini yoki bugunda shakllangan munosabatni qarama-qarshi qoʻyish toʻgʻrimikan?! Oʻsha hayotni yashab koʻrmagan avlod bularning birini haq, ikkinchisini nohaq sanashga haqlimi?! Oʻtmish hayotini ham, oʻz vaqtidagi unga turlicha munosabatlarni ham ixtiyorimizdan tashqaridagi mavjudlik, amalga oshib boʻlgan fakt sifatida boricha, butunisicha qabul qilingani toʻgʻriroq boʻlmaydimi?!.. – yuqorida aytganimiz andisha shu kabi savollardan turtki oladi.

2003 yil

Dilmurod Quronov