UZ|EN
Quronov.uz
Adabiyot va adabiyotshunoslik
← Dilmurod Quronov
|

Kulgining yemiruvchi kuchi

Dilmurod Quronov

Maqola · 2018 · «Nazariy qaydlar» toʻplamidan

«Donishqishloq latifalari»ning oxiriga «1976 – 1991» sanalari qoʻyilganki, ular turkumning mazmun-mohiyati, gʻoyaviy-badiiy oʻziga xosligiga ishora etib turadi. Albatta, vaqt oʻtish barobari turkumga kirgan sheʼrlarning oʻzlari yozilgan davr bilan aloqasi susayib, oʻz holicha ham estetik qimmat kasb etib borishi tabiiy. Shu bilan birga, «shoir nima demoqchi boʻlganiyu nega shunday demoqchiligini» bilmoqqa qasd qilgan kishi ularga tarixiylik tamoyili asosida yondashsa, savollariga javob topishi ham shubhasiz. Negaki turkumga kirgan sheʼriy latifalarning aksariyati oʻz davri sharoiti, undagi ustuvor ijtimoiy kayfiyatu jamiyatning ilgʻor fikrli kishilariga xos gʻoyaviy-hissiy munosabat bilan chambarchas bogʻliq. Davrning ustuvor kayfiyati tugʻdirgan munosabatning oʻzagi esa, hech shubhasiz, kinoyadir.

Kinoya ruhiga yoʻgʻrilgan kulgi – beqiyos yemiruvchi kuch, u ne-ne zulm qoʻrgʻonlarini yiqmagan, turkumga kirgan latifalarda bu kuch «qizil imperiya»ni yemirishga qaratilgan. Zero, mamlakat keyincha «turgʻunlik davri» deb atalgan bosqichga kirgan palladan – 70-yillarning oʻrtalaridan yozila boshlagan bu latifalar mustabid tuzum inqirozini kuchaytirishga xizmat qilgan. Komil ishonch bilan aytish mumkinki, oʻsha davrni ongli yashab oʻtganlarning aksariyati bu fikrga qoʻshiladi. Biroq bugungi kunga kelib holat shundayki, «Donishqishloq latifalari» retsepsiyasida yakdillik yoʻq: oʻquvchi ommaning boʻlinishi, yaʼni retseptiv turlichalik kuzatiladi. Sirasini aytganda, bu tabiiy ham, chunki kinoyaviy munosabat faqat kontekstdagina reallashadi, yaʼni kontekstdan ayro holda sheʼrga muallif yuklagan mazmun oydinlashmaydi. Bugungi yosh boʻgʻin oʻquvchisi esa oʻsha kontekstdan bexabar: u davrni ongli yashab oʻtmagan, bas, davr kayfiyatini koʻngildan kechirmagan. Demak, latifagoʻy ishora qilayotgan ijtimoiy hodisalarni bilmagach, kinoya ham izsiz yoʻqoladiki, bu esa yosh boʻgʻin uchun yuqoridagi kabi, masalan, «mustabid tuzum inqirozini kuchaytirgan» qabilidagi baholarimiz shunchaki havoyi gapdan boshqa narsa emas deganidir. Shularni oʻylab, garchi oʻsha davrni ongli yashab oʻtganlarning aksariyatiga shundogʻam maʼlum va shu bois «ortiqcha chaynab berish»dek koʻrinsa ham, turkumga kirgan ayrim latifalarni davr kontekstida koʻrib oʻtish maqsadga muvofiq koʻrindi.

Katta avlod juda yaxshi eslaydi: shoʻroning belini tutib turgan ustunlardan biri targʻibot va tashviqot boʻlib, barcha darajalardagi firqa qoʻmitalarining alohida boʻlimlari shu yoʻnalishda faoliyat yuritgan. Shoʻro targʻibotchilarining ommaga ibrat boʻlarlik «qahramon»lar yaratishga zoʻr bergani koʻpchilikning yodida. Jumladan, kimoʻzarga berilib ketib, hash-pash deguncha mubolagʻaning haddi aʼlosiga chiqib olganlari ham. Yoʻqsa, salkam bir yarim ming tonna paxta tergan «zangori kema kapitanlari», bir oʻzi ellik boshlab sigirning uhdasidan chiqib kelayotgan «deputat sogʻuvchi», har kuni ikki-ikki yarim kunlik normani qoyil qilib bajarib qoʻyayotgan «zarbdor brigada» deganlari mubolagʻa boʻlmay nima?! Albatta, bular bari shunchaki xoʻjakoʻrsinga koʻzboʻyamachilik ekani, deylik, haqiqatda «mashinada bir yarim ming tonna» terish qip-qizil lofligiyu buni rostga doʻndirish «tadbiri» qanday amallanayotgani, har kun saharmardondan shomgacha kolxoz fermasida kuymalanadigan besh-olti qiz-juvon «deputat sogʻuvchi» hisobiga ishlashi, «zarbdor brigada» boshligʻining esa «uchchiga chiqqan pripiskachi» ekanligi... yon-atrofdagilarning bariga kundek ravshan edi. Shundaylikka shundayku-ya, biroq propaganda deganlari ham benihoya qudratli kuch-da, axir! Har kun radioyu televizordan navbatdagi «gʻalaba»lari bilan qutlansayu shaʼnlariga qoʻshiqlar yangrasa, gazeta-jurnallarda mehnat qoʻynidagi suratlari ilova etilgan quloch-quloch maqolalar chop qilinsa, katta majlislarning toʻridagi qizil matoli stolda «falon... falon»lar yonidan joy olishsa – ishonmay boʻladimi, axir?! Toʻgʻri, oʻquvchilik paytimiz «Mehnat insonni ulugʻlaydi» qabilidagi erkin mavzularda insholar yozib, ularni maqtaganlarimizu shularga oʻxshagim keladi deya havaslanganlarimiz goʻlligimizdan, ammo hislarimiz toza, ishonchimiz samimiy edi, bizni loaqal shu uchun tushunib va kechirib qoʻysa boʻladigandek tuyuladi. Axir, gazeta-jurnalda yozilganni ayni haqiqat («Pravda» – oʻsha markazdagi mutlaq haqiqatdan boshlab deyarli har bir viloyat, tumanda mahalliy «haqiqat» bor edi-da: «Andijanskaya pravda», «Fargʻona haqiqati»...) deb bilardik-da!

Yaxshi bilasiz, shov-shuvli, tasavvurlarni oʻzgartirib yuborishga qodir materiallarni «bomba» deyish urf boʻlgan. Yuqorida taʼriflagani vaziyatda chop etilgan «Matmusaning uylanishi» latifasini «bomba» deb boʻlmas-ku, lekin oʻz vaqtida samarasi naq «sekinlashtirilgan mina»dan kam boʻlmagani shubhasiz. Zero, birinchidan, u chop etilgan, yaʼni bosma soʻzga beshak ishonib oʻrgangan omma nazdida eʼtiborli; ikkinchidan, oʻxshatish uchun tanlangan voqea bahoda turlichalikni mutlaqo istisno qiladi, yaʼni moʻljalga bexato uradi. Sababi, latifa voqeasiga singdirilgan kinoya shoʻro hali tamom barbod qilib ulgurmagan milliy qadriyatlarga, xususan, hamiyat tuygʻusiga qaratilgan. Shu jihatdan qaralsa, roviy tilidan «Hech gap emas baxt kelsa, Aytar omad deb buni» deyilgani aslo muallif munosabati emas, kinoyaning oʻzginasi. Negaki nikohdan «uch oy oʻtmay» oy-kuni yaqinlashgan kelinchakka bunday munosabatda boʻlish milliylikka zid, bas, oʻquvchi ham buni kinoya oʻlaroq qabul qiladi, uning uchun bundayin «baxt» – «sharmandalik», «omad» esa falokatdan oʻzga emas. Shuning uchun ham:

Hamma hayron, hamma lol:

«Biz bir yilcha kutardik,

Matmusaning xotini

Chiqib qoldi udarnik».

Koʻrib turganimizdek, endi kinoya subyekti roviy emas – «hamma», yaʼni Donishqishloq ahlining bari holatni risolaga zid deb biladi. Bu oʻrinda holatning oʻxshashi deb «udarnik»lik – zarbdorlikning urgʻulanayotganiga alohida diqqat qilish lozim. Gap shundaki, donishqishloqliklar tilidan aytilgan «udarnik» soʻzi Matmusaning xotini bilan yuqorida tavsiflangan soxta mehnat qahramonlarini bir qatorga qoʻyadi. Qizigʻi shundaki, bu oʻrinda «zarbdor kelin» kinoya obyekti emas, aslo, u oʻxshatish unsuri, yaʼni u (oʻxshatilayotgan narsa) «besh yillikni uch yilda» bajaradigan zarbdorlar (oʻxshagan narsa) ga mengzalyapti, xolos. Aksincha, bunga ters yoʻnalishdagi oʻxshatish kinoyani yuzaga keltiradi, yaʼni «besh yillikni uch yilda» bajaruvchi zarbdorlar (oʻxshatilayotgan narsa) nikohdan «uch oy oʻtmay» oy-kuni yaqinlashgan sharmanda kelin (oʻxshagan narsa)ga oʻxshatiladi-da, shu asosda hodisaga kinoyaviy munosabat ifodalanadi. Aytish kerakki, latifa yozilgan davr nuqtai nazaridan qaralsa, bu gʻoyat keskin va qaltis baho: mafkurachilar zoʻr hafsala bilan yaratayotgan ibrat obyektini suyuqoyoq ayolga oʻxshatish, yaʼni nafrat obyektiga aylantirib qoʻyish hazilakam ish emas, ehtiyot yaxshimidi?! Yoʻq, muallif «Gap kelsa...» naqliga amal qiladi, gap boʻlsa paydarpay kelaveradi, kelaveradi. Shoir soxtakorlik mexanizmini ulgurjisiga beayov kulgi ostiga oladi: «zarbdorlikning siri»ni bilishga shoshgan hovliqma gazetchilaru «biz ham sherik mehnatga» deya tirjayib suratga tushaveradigan benomuslar; davr hayotida ommalashgan duch kelgan joyga alvon shior osishlar, «Besh yillikni – uch yilda!» qabilidagi haybatli chaqiriqlar, «Tashabbusni qoʻllaymiz!» ruhidagi qarsakbozlik yigʻinlari, guras-guras boʻlib tajriba almashishga borishlar... Darvoqe, latifaning qissadan hissa tarzida tugallanishi ham masalnamo, yaʼni majoziy ekaniga – ezop tilida soʻzlanayotganiga oshkor ishoradir:

Alqissa shu – baʼzida

Shunday boʻlib qoladi –

Birov qilib mehnatni,

Birov obroʻ oladi.

Avvalo, yakunda «birovning tahoratiga namoz oʻqish»ni odat qilganlar (yaʼni oʻzi hech narsa yaratmagani holda mehnatkash qoʻllar yaratgan moddiy boyliklar egasi boʻlib olgan partiya nomenklaturasi) ustidan kulish, masxaralash yana bir bahya koʻtariladi. Ikkinchidan, ushbu satrlar tuzumning asosi mohiyatan darz ketgani, endilikda u oʻzining daʼvolariga tamoman teskari yoʻldan borayotganini koʻrsatadi. Zero, sotsializm daʼvosidagi «ishlagan tishlaydi» tamoyilining «ishlamagan tishlaydi»ga doʻnib borayotgani shoʻro tuzumining inqirozidan, yemirilib bitayotganidan nishona boʻlib, muallifga yurtining ertangi istiqbolidan xayrli fol koʻringan boʻlsa, ehtimol.

«Matmusaning qoʻshigʻi» latifasi ham kinoyaviy kulgiga yoʻgʻrilgan boʻlib, u ham shoʻro tuzumi asoslari mohiyatan chirib bitgani, endilikda taraqqiyotga tushov boʻlib qolganini koʻrsatib beradi. Latifa asosiga qoʻyilgan voqea majoziy xarakterga ega: beish qolgan Matmusa vajhi tirikchilik deb «qoʻshiq ayta boshlaydi». Sababi, mundoq atrofiga sarsop solib qarasa, «Oinai jahonda kuylamagan ogʻiz yoʻq» emish, Matmusaning esa ulardan aslo kami yoʻq, asli, atrofida undan «oʻtadigan hofiz ham yoʻq»... – tirikchilik, aybi yoʻq. Xullas, Matmusa toʻrtta odam yigʻilsayoq birov eshitsa-eshitmasa qoʻshiq aytadigan, taklif qilsa-qilmasa toʻy-toʻrqunga boraveradigan odat chiqardi – hammani jonidan bezdirdi. Jondan xoʻb toʻydirgach, oqsoqollar Matmusani katta amaldor qilib koʻtarsak, ishi koʻpayganidankoʻpayib, qoʻshiq aytishini tashlasa – shoyad, qutulsak deb kengash berdilar. Syujetning ayni shu nuqtasidan oʻquvchi muallif kinoyasi mavjud ijtimoiy-siyosiy tuzumga qaratilganini ilgʻay boshlaydi. Matmusa katta amalga oʻtirgach ham qoʻshiq aytishini tashlamaydi, oqibat: «Yana ham qiyin boʻldi Donishqishloq eliga». Bundan keyingi tafsilotlarning bari jamiyat hayotidagi muayyan bir holatga ishora qiladiki, asosiylarini sanab oʻtgan maʼqul koʻrinadi:

1. Kishi huzuriga arz bilan kirsa, «Matmusa arz eshit­mas, Qoʻshiq aytib beradi». – Bu oʻrinda kishilarning real holat haqidagi arz-dodlarni eshitish oʻrniga hamon «yetib kelganimiz rivojlangan sotsializm» yoxud istiqboldagi «kommunizm» haqidagi eski qoʻshigʻini aytuvchi mamlakat rahbariyatiga kinoya bor.

2. Qoʻshiqqa «chidab sukut saqlagan» marhamat koʻrdi, maqtaganning-ku «ishi besh boʻldi». – Shoʻroning insonni, xususan, ijodkorni mafkuraga qanday munosabatdaligiga qarab qadrlaganiga ishora.

3. Bir toifaning «chidab sukut qilgani», ikkinchisining «maqtagan»i bois Matmusa endi «Sahar boshlab ashula Kechgacha» aytadigan, hatto «eshitmasang uradigan» boʻldi. – Shu ahvolning yuzaga kelishiga yoʻl qoʻyib bergan har ikki toifa kishilarga, jumladan, muallifning oʻzoʻziga kinoyasi.

4. «Toʻra boʻlgach, boshqa xil Ovozlarni yoʻqotdi», endi Donishqishloqda faqat bitta qoʻshiq bor, faqat unga toʻsiq yoʻq. – Mafkura yakkahokimligiga kinoya.

5. Odamlar Matmusaning qoʻshigʻini avvaliga «ijirgʻanib, qargʻab» eshitsa, «oxiri oʻrganib ham qoldilar»; bora-bora hamma Matmusaga oʻxshab kuylaydigan, qoʻshigʻini maqtab, basma-basiga qarsak urib olqishlaydigan boʻldi. Nihoyat, xalq endi boshqa qoʻshiqni tan olmaydigan, oʻsha qoʻshiqni aytib yashash va aytib oʻlishga hozir. – Shoʻro mafkurasi tomonidan millionlar ongi qay yoʻsin zabt etilgani, omma ongining qay darajada zaharlangani, odamlarning partiya yoʻlboshchiligisiz ham yashash mumkinligiga koʻzi yetmaydigan qilib qoʻyilganiga ishora.

6. Yakunda «bulbuli yoʻq, Xoʻrozi yoʻq ul maʼvo – Donishqishloqda hamon Yangrar yolgʻiz bir navo» deyiladiki, bu chin isteʼdod (bulbul)lari va haq gapni aytishga qodir yuragida yoli bor mard (xoʻroz)lari jisman mahv etilgan yoki quvib solingan va hamon oʻsha birgina qoʻshiq (mafkura yakkahokimligi) aytilayotgan yurtga ishoradir.

Shu oʻrinda latifaning oʻz davridagi retsepsiyasi – qabul qilinishi qanday boʻlganini eslab oʻtishga zarurat bor. Yuqorida erinmay keltirilgan latifadagi davr ijtimoiy kontekstiga ishoralar sanogʻi – sovuqqon ong faoliyatining mahsuli. Tabiiyki, oʻz vaqtida «Matmusaning qoʻshigʻini» bu kabi sovuqqonlik bilan qabul qilgan emasmiz, aksincha, topib aytilgan va moʻljalga bexato urilgan oʻrinlarda ich-ichimizda «Voh!.. Boplapti!.. Juda toʻgʻri!..» qabilidagi hissiy munosabat qoʻzgʻalgani shubhasiz. Xuddi shu hissiy faollik oʻshanda ruhiyatimizda kinoyaviy katarsis hodisasi sodir boʻlib oʻtgani, ruhiy tozarish natijasida «Bunday yashab boʻlmaydi!» degan xulosada muqimlashganimizdan dalolatdir. Ruhida shu holni kechirib oʻtgan oʻquvchi boʻlsa endi oʻzgargan odam – endi u atrofiga oʻzgacharoq qaraydi, beixtiyor olamda ham qarashlariga muvofiq oʻzgarishlar boʻlishini tilay boshlaganini oʻzi ham sezmay qoladi... Xullas, yuqorida «yemiruvchi kuch» deb aytganim shunchaki lutf va yo mubolagʻa emas, ayni haqiqatdir.

«Matmusaning Amerika ochishi» latifasi, bir qarashda, kontekst bilan u qadar mustahkam bogʻliq emasdek koʻrinishi mumkin. Biroq bu aldamchi tasavvur. Diqqat qilinsa, latifadagi voqea «sotsializm» gʻoyasi, shu gʻoyaga koʻr-koʻrona ishongan hovliqmalarning saʼy-harakati tufayli boshi berk koʻchaga kirib qolgan mamlakat tarixi bilan analogiya hosil qilishini sezib olish qiyin emas. Matmusa «gazeta oʻqib... oʻy oʻylab yotib» topib olgan xayoli – «Amerika ochmoqqa yangi yoʻl yaratish» gʻoyasini donishqishloq ahliga singdirmoq maqsadida ertalab elni yigʻib, «Sizga aytay Oʻylagan bir xayolim» deya boshlanuvchi nutqini irod etadi. Koʻrib turganimizdek, rivoyada ham, Matmusaning nutqida ham urgʻulanayotgan jihat – gʻoyaning «oʻy oʻylab yotib», yoʻq yerdan olingani, yaʼni xayol ekani. Fikrimizcha, ushbu detallar roviy latifani sotsializm gʻoyasi utopiyadan – xayolotdan oʻsib chiqqanini biladigan, yaʼni istasa-istamasa marksizm-leninizmni hijjalab oʻrgangan davr ziyolisiga moʻljallab aytayotganini koʻrsatadi. Zero, ishonchi komilki, bu oʻquvchi «Kirishsak Xitoyni ham, Kolumbni ham yiqamiz» misralarida oʻz gʻoyalarining dunyoda eng ilgʻor ekaniga koʻr-koʻrona ishonib qolganlikdan «nima bizga Amerika?!» deya xomtama boʻlingan, hali oʻzlari ham durust anglab yetmagan gʻoyani bayroq qilib olganlarga dajjolga misoli ergashilgan davrga kinoya ekanini fahmlay biladi.

Matmusaning gʻoyasi gʻoyat sodda va tushunarli: qishloq etagidan lahm kovlanadi va «Naq Oq uyning tagidan» teshib chiqiladi-da, «Prezidentini shartta Qopga solib qaytiladi» – vassalom. Tabiiyki, bu detallarni ham oʻquvchi yuqoridagi talqinning davomi oʻlaroq tushunadi, shu bois kinoya obyektini tezgina aniqlaydi. Zero, yaqin tarixni – shoʻro davri tarixini yodlatgudek oʻqitilgan odamga oktyabr toʻntarishi arafasida bolsheviklar tomonidan oʻrtaga tashlanganida urush va u keltirgan ofatlar jonidan toʻydirgan ommani junbishga solgan «Xalqlarga – tinchlik!», «Zavod va fabrikalar – ishchilarga!», «Yer – dehqonlarga!» kabi sodda va tushunarli shiorlarni eslash va Matmusaning shiorlari bilan bogʻlash qiyin ham emas. Matmusaning nutqini yakunlovchi mana bu koʻtarinki misralar esa «jahon inqilobi» gʻoyasi ruhini xastalantirib, «vos-vos» kasaliga yoʻliqtirgan mutaassib inqilobchilarni yodga soladi:

Jahonshumul inqilob

Bundan oson hal boʻlmas.

Yer yuzida shundan soʻng

Boyu kambagʻal boʻlmas.

Matmusa soʻzlagan nutqning qizgʻin qarsagu olqishlar bilan kutib olinishi mutolaa jarayonida tarixiy kontekst bilan jonli muloqotdagi oʻquvchiga koʻplab shoʻro filmlarida koʻrgani – «inqilob dohiylari»ning mitinglardagi chiqishlarini eslatishi shubhasiz. Shuningdek, Matmusaning rejasiga shubha bilan qaragan ayrim «mujmal»lar ham topilgani, lekin koʻpchilikning «Matmusani yoqlab... vahima qilganlarni boplab ketgan»i ham tarixni – qurolli qoʻzgʻolon koʻtarish yo koʻtarmaslik masalasidagi bahslarni yodga soladi. Eʼtibor berilsa, yuqorida koʻrib oʻtilgan latifalardan farqli oʻlaroq, «Matmusaning Amerika ochishi» latifasidagi matndan tashqariga yoʻnaltiruvchi ishoralarni ilgʻab olish uchun oʻquvchining endi tarixiy kontekstdan ham xabardor boʻlishi taqozo etiladi. Shu bilan birga, tarixiy kontekstga latifa yozilgan davr – oʻtgan asrning 80-yillari adogʻidagi ustuvor ijtimoiy kayfiyatdan kelib chiqib baho berilganini ham yodda tutmoq lozim. Yaʼni yosh boʻgʻin oʻquvchisidan ham oʻsha kayfiyatni his qilish, ham tarixiy kontekstni bilish talab etiladiki, latifani qabul qilish unga katta avlod vakillaridan koʻra ancha qiyin deganidir.

«Matmusaning Amerika ochishi» latifasida shaklan «oʻtmish-hozir» qolipidagi rivoya «sabab-oqibat» munosabatini ifodalaydi. Matmusaning xayolida tugʻilgan gʻoyaga ergashgan Donishqishloq ahli «boshqa ishni tashladi» va u «aytgan joydan xandaq kovlay boshladi». Biroq bir joydan suv chiqib qoldi, ikkinchi joydan boshqa bir moneʼ, xullas, qishloq ahli to hanuz (yaʼni latifa yozilgan vaqtda ham) yangi-yangi joydan jonini jabborga berib xandaq qaziydi – teshib chiqishdan darak yoʻgʻ-u, ayanchli oqibat bor: «yarim qishloq tuproqqa koʻmilgan», «qolgan yarmi qurbaqazor botqoqqa aylangan». Aslida, bu detallar 80-yillar oxirlarida sobiq Ittifoqda yuzaga kelgan iqtisodiy tanglik, xoʻjasizlik, boshboshdoqlik holatlariga ishoradan boshqa narsa emas. Zotan, qishloq kattasi Matmusaning el ichida «Mirquruq» laqabini olgani ham kechagina oʻzining jon dushmani deb bilgani Gʻarbdan insonparvarlik yordami ola boshlagan sobiq Ittifoqning oʻsha vaqtdagi tojdor rahbariga kinoyadir. Lekin shunchalikda-da Matmusa «bu yoʻl haq yoʻlidir» degan fikrda sobit, «Suv kelsa simiramiz, Tosh kelsa kemiramiz» deya hamon hamqishloqlarini yana oʻsha yoʻldan boshlamoqchi boʻladi. Holbuki, yoʻl boshida deb bilinayotgan maqsadning oʻzi puch va mantiqsiz: «Ochamiz Amerika, Soʻng uni yemiramiz». Koʻryapmizki, latifa hali sotsializm gʻoyasiga ishonch butkul yoʻqolmagan davr mahsuli boʻlib, jamiyat ilgʻorida ekani bois gʻoyaning puchligiga avvalroq amin boʻlib ulgurgan roviyning ishonchda hamon sobit Donishqishloq ahliga kinoyasini aks ettirgan.

«Matmusaning haykali» latifasidagi kinoya oʻz vaqtida koʻpchilikning koʻnglida jamiyatning tozarishi, oʻnglanishiga umid uygʻotgan «qayta qurish» davriga qaratilganki, matnda bevosita «qayta qurish» kalimasi qoʻllangani bunga shubha qoldirmaydi ham. Biroq, nazarimizda, latifa ifodalayotgan mazmun koʻlami bundan ancha keng. Zero, boshqa latifalardagidan farqli oʻlaroq, bundagi kinoya shoʻro davri tarixidagi biron-bir bosqich yo aniq bir hodisaga emas, balki tuzumning zotiy bir xususiyatiga qaratilgan boʻlib, muallifiga xos falsafiy mushohada kengligi va badiiy umumlashtirish quvvatidan xabar berib turadi. Roviy haykalga berayotgan taʼrif shundayki, goʻyo hammasi aʼlo darajada, faqat «arzimagan bir kamchiligi» bor. Biroq ayni shu «arzimagan kamchilik»-ni tugatish, qayta qurish yoʻlidagi harakat boshqa bir kamchilikni yuzaga chiqaraveradi. Yaʼni roviy endi «qayta qurish» (haqiqatda esa shunchaki restavratsiya qilish) gʻoyasini oldinga surganlarga qoʻshila olmaydi, jamiyatni tubdan isloh qilish kerak deb biladi.

Donishqishloq turkumiga kiruvchi «Tandir kiygan Matmusa», «Matmusa va oʻgʻrilar», «Matmusaning bogʻi» kabi latifalar ham bevosita shoʻro davri ijtimoiy-siyosiy sharoitiga ishora qiladiki, bunga amin boʻlmoq uchun ularni yuqoridagi yoʻsinda bir qur koʻzdan kechirish kifoya. Shunda, masalan, tandir kiygan Matmusaning hangomasini aytib berib oʻquvchisini obdan kuldirgan roviyning pirovardida «Matmusadek oʻzimiz Tandir kiygan boʻlmaylik!» deya ogohlantirishi oʻz vaqtida koʻpchilikni ajib sergak torttirganiga, «Donishqishloq latifalari»dagi kulgi «qizil imperiya»ni yemirishga qaratilganiyu bu ishda uning sezilarli hissasi borligiga amin boʻlinishi shubhasiz.

2016 yil

Dilmurod Quronov