Maqolada Murod Muhammad Doʻstning “Lolazor” romani inson konsepsiyasi kategoriyasi nuqtayi nazaridan tahlil qilinadi. Yozuvchining shoʻro ijtimoiy-siyosiy sharoitida shakllangan siyosiy tafakkurni taftish etish orqali hukmron elitani anglashga uringani, aldangan shaxs konsepsiyasi vositasida millat fojiasining tub mohiyatini ochib bergani asoslangan. “Lolazor” romani A.Soljenitsinning “Yolgʻonda yashamaslik”, V.Havelning “Kuchsizlar kuchi” asarlari bilan qiyosan oʻrganilib, ulardagi gʻoyalar mushtarakligi koʻrsatilgan.
Kalit soʻzlar: inson konsepsiyasi, badiiy konsepsiya, mafkura, siyosiy tafakkur, oʻzbek romanlari, romaniy tafakkur, sotsialistik realizm.
Oʻtgan asrning 80-yillari nafaqat sobiq Ittifoq xalqlari hayotida, balki umuman dunyo tarixida muhim siyosiy jarayonlarni qamrab olgan davr hisoblanadi. Ikkinchi jahon urushidan keyin boshlangan Sovuq urush nihoyalab, sekin-asta Gʻarbning qoʻli baland kela boshlagan, SSSRda ichki ziddiyatlar ortib, siyosiy elita tuzumning muqarrar halokatini his etib ulgurgan, bunga qarshi turli chora va tadbirlarga zoʻr bergan davrlar edi.
80-yillar oʻzbek romanchiligi ham shu davrning shiddati, siyosiy shart-sharoitning keskin oʻzgarishi, avlodlar almashinuvi, “qayta qurish” davridagi nisbiy erkinlik va turfa xil qarashlarga mos ravishda rivojlandi, romannavislar yangi zamon uchun yangi inson konsepsiyasini taqdim eta boshladi.
Kommunistik mafkura va uning adabiy “quroli” boʻlgan sotsialistik realizm metodi nuqtayi nazaridan qaralsa, Shoʻro davri romanlaridagi inson konsepsiyasini anglash u qadar murakkab ish emas. Sababi shuki, bu davr ada biyoti badiiy-gʻoyaviy jihatdan hukmron mafkuraga boʻysundirilgan, sotsrealizmning gʻoyaviy chegaralari aniq va qatʼiy belgilangan “estetik qolip”ga solingan. Mazkur adabiy metodga koʻra “asarning inqilobiy faol gumanizm bilan yoʻgʻrilgan boʻlishi, uning markazida kommunistik gʻoyalar gʻalabasiga ishongan va shu yoʻlda tolmay kurashayotgan ijobiy qahramonning turishi, davr ziddiyatlarini marksistik sinfiylik nuqtayi nazaridan tushunish hamda baholash” [1. B. 280] talab etilgan. Shunday ekan, aksar romanlarni shu tayyor qolip va mezonlar asosida baholash, davr adabiyoti uchun tipik boʻlgan inson konsepsiyasini uchratish mumkin. Biroq 70-yillarga kelib sotsrealizmning hayotni haqqoniy tasvirlash va chinakam sanʼat asarlarini yaratish yoʻlidagi ojiz taraflari yaqqol koʻrina boshladi. Bunga ijodkorning Shoʻro mafkurasi va real voqelik oʻrtasidagi nomutanosiblikka koʻproq duch kela boshlagani sabab boʻldi. Oshkora boʻlmasa-da, sekin-asta sotsrealizm qoliplaridan chekinish, insonning hukmron mafkuraga u qadar mos boʻlmagan badiiy konsepsiyalarini yaratishga urinishlar kuzatildi. Ayniqsa, hokimiyat tepasida L.I.Brejnev boʻlgan “turgʻunlik davri” adabiyotida ana shu “qolipdan ogʻish” holati koʻproq uchradi. A.Muxtorning “Chinor”, Mirmuhsinning “Degrez oʻgʻli”, O.Yoqubovning “Diyonat”, P.Qodirovning “Qora koʻzlar”, Oʻ.Hoshimovning “Nur borki, soya bor” romanlarida Shoʻro jamiyatining ichki muammolari: mansabparastlik, poraxoʻrlik, zoʻravonlik kabi illatlar atroflicha ochib berildi. Ammo “bu asarlarda hali butun boshli ijtimoiy tuzumning, shu tuzum uchun hayotini tikkan shaxs faoliyatining fojiali ildizlarini tag-tugi bilan ochib berish yetishmaydi” [2. B. 393]. Yaʼni ijodkor qaysidir maʼnoda sotsrealizm mezonlaridan chekingan (jamiyatda keng tomir yoygan illatlarni roʻy-rost koʻrsatishining oʻziyoq muallifning mavjud tuzum bilan ziddiyatini anglatadi) boʻlsa-da, sanalgan mualliflar sotsrealizmning ustuvor maqsadlaridan biri – “kommunistik gʻoyalar gʻalabasiga ishongan”, bu yoʻlda “tolmay kurashayotgan ijobiy qahramon” yaratish tamoyilidan chekinishga jurʼat eta olmaydilar. Ha, buni aynan “jurʼatsizlik” deyish mumkin. Zotan, ular inson konsepsiyasini oʻz estetik ideallaridan emas, balki grajdanlik majburiyatidan kelib chiqib yaratadilar. Tuzum boshqachasiga imkon bermagan ekan, demak, ularning maqsadlarini ichki istak sifatida talqin qilish adolatsizlik boʻlar edi. Muxtasar qilib aytganda, “Brejnev turgʻunligi” davri romannavislari ijtimoiy muammolarni tanqidiy baholashga qodir inson konsepsiyasini yaratdilar va “anʼanaviy” roman tafakkurida ilk “ogʻish”ni qayd etdilar.
1985-yilga kelib sobiq Ittifoqda siyosiy-ijtimoiy shart-sharoit oʻzgardi, tarixda “qayta qurish” nomi bilan mashhur boʻlgan siyosiy bosqich boshlandi. Shunga mos ravishda adabiy-estetik qarashlar tublik oʻzgarishga yuz tutdi, adabiyotimizga 70-yillarda kirib kelgan avlodning ijodiy salohiyati yuksaldi, ularda voqelikni katta epik koʻlamda tasvirlash layoqati shakllandi. Boshqa tarafdan Gʻarb adabiyoti va sanʼati uchun “yopiq eshiklari” ochildi. Lekin eng muhimi, yangi inson konsepsiyasini yaratish uchun ulkan ijtimoiy ehtiyoj – DARD pishib yetildi.
Murod Muhammad Doʻstning “Lolazor”ini shu davrdagi boshqa romanlardan farqlab turuvchi muhim jihati mavjud, unda barcha ijtimoiy muammolarning sababiyati mavjud siyosiy tafakkurga bogʻlanishi asoslab beriladi. Ayni vaqtda, yozuvchi shu muammolar uchun aniq echim taklif qila olmaydi. Lekin, har holda, paradoksal jamiyatga nisbatan ziyoli odam qanday pozitsiyada turishi kerak ekanini anglab yetadi.
Bu “yolgʻonda yashamaslik” [3] pozitsiyasi edi.
Yaʼni yolgʻonga asoslangan tuzum va manipulyativ hukmron elita taʼsiridan maʼnan xalos boʻlish, mavjud siyosiy-ijtimoiy jarayonlarning yolgʻon ekanini anglash, shu yolgʻonga hissa qoʻshmaslik – ziyoli insonning burchi. Bu burch mohiyatida nafaqat obyektiv voqelikni haqqoniy baholash, balki oʻzlikni anglash masalasi ham turadi. Boshqacha aytganda, yozuvchi yolgʻon jamiyatda yashayotganini anglagan shaxsni oʻzligini anglagan shaxsga tenglashtiradi. Shu sababli u “Lolazor” romanini toʻlaligicha kinoya asosiga quradi. “Boshqalar koʻra olmaganini koʻra olish M.Muhammad Doʻstning ularga kinoyaviy pozitsiyadan turib munosabat bildirishiga obyektiv asos yaratdi” [4. B. 156]. Yoki adib uchun kinoya shunchaki badiiy vosita emas, balki inson konsepsiyasi – oʻzligini anglagan shaxsning muhim asosi. Binobarin, shaxsning yolgʻonlardan yuqorida ekaniga yagona dalil uning shu voqelikka nisbatan kinoyaviy pozitsiyada turishidir. Yaʼni faqat aldanmagan odamgina kinoya qila oladi.
Yuqorida M.Muhammad Doʻstning inson konsepsiyasi haqida yaxlit fikr aytish, oʻziga xos “keys”lar yaratishga urindik. Quyida esa ana shularning batafsil bayoniga kirishamiz.
Ustoz U.Normatov XX asr romanchiligi haqida fikr yuritarkan, “80-yillar oxirlariga kelib asr odamlari umri va faoliyatining bemaʼniligini oʻziga xos tarzda dadil va yaqqol aks ettiruvchi bir roman dunyo yuzini koʻrdi. Bu Murod Muhammad Doʻstning “Lolazor”idir” [5. B. 393], deb aytadi. Albatta, bu oʻrinda olimning fikri biroz mubolagʻali, katta bir davr odamlari umri va faoliyatini bemaʼniga chiqarish esa oʻrinsiz qiyosdek koʻrinishi mumkin. Biroq M.Muhammad Doʻstning badiiy niyatidan, “Lolazor”da namoyon boʻlgan inson konsepsiyasi mohiyatidan kelib chiqsak, yuqoridagi qiyos aslo oʻrinsiz emas. Zotan, yozuvchi “Lolazor” romani orqali yolgʻon asosiga qurilgan davlat va jamiyatning yolgʻon turmush tarzi: fuqaroning taqdiri, faoliyati, orzu-istaklarini bor murakkabligi hamda fojiasi bilan koʻrsatishni maqsad qilgan.
“Lolazor” romanida koʻtarilgan muammo va inson konsepsiyasini toʻlaqonli anglash uchun kishida avvalo sobiq Ittifoq tuzumiga xos boʻlgan siyosiy madaniyat va siyosiy tafakkur haqida tasavvur boʻlishi lozim. Shu maʼnoda chexiyalik yirik siyosatchi Vatslav Havelning Shoʻrolar tuzumining butun mohiyatini ochib bergan “Kuchsizlar kuchi” asari “Lolazor” romanidagi inson konsepsiyasini tushunishda qoʻl keladi.
Vatslav Havel SSSR tuzumi “siyosiy byurokratiyaning nivelirlangan 1* jamiyat ustidan diktaturasi” sifatida xarakterlanishini aytadi va “diktatura” istilohida ijtimoiy maʼno – “maʼlum bir toʻda manfaatlari yoʻlida jamiyat aʼzolarini osonlik bilan manqurtlashtirish” [6. B. 8] nazarda tutilishini qayd etadi.
Maʼlumki, sobiq Ittifoq tipidagi siyosiy madaniyatlar jamiyatni uzoq yillar davomida mafkuralashtirish evaziga shakllanadi. Ayni damda, bu tipidagi siyosiy madaniyatlarda mafkura barqaror siyosatning poydevori hisoblanadi. Albatta, hududi jihatdan dunyoda birinchi oʻrinda turuvchi ulkan “imperiya” aholisini uzoq yillar davomida faqat zulm va total nazoratda boshqarib turish imkonsiz edi. Shu bois sovet hukmron elitasi siyosatning muhim quroli boʻlmish yolgʻondan samarali foydalanadi. Zero, “ijtimoiy va siyosiy kontekstda axborotni ongli ravishda buzish (yolgʻon) odamlarga taʼsir oʻtkazishning muhim omili, fenomenal muloqot shakli sanaladi” [7. B. 105]. Shu sababli ham yolgʻon hokimiyatni mustahkam tutib turish va siyosiy maqsadlarga erishish yoʻlida muhim qurolga aylantirilishi mumkin. Shoʻrolarning buyuk yolgʻoni esa ularning mafkurasi edi:
“Mafkura bu – tizim tashqi barqarorligining ustunlaridan biridir. Ayni paytda, bu ustun beqaror poydevor, yaʼni yolgʻonlar uzradir. Shuning uchun, mafkura – yolgʻonga rozi boʻlsangizgina sizni koʻtarib turadi” [6. B. 33].
Eʼtiborli jihati shuki, siyosiy mafkuralar har doim mohiyatan yolgʻon asosiga quriladi.
Shoʻrolar davridagi real hayot va “targʻibot”ning oʻzaro paradoksal munosabati ham shundan. Yaʼni “tizimdagi hayot ikkiyuzlamachilik va yolgʻon bilan qorishib ketgan boʻlib, bunda byurokratik hokimiyat – xalq hokimiyati deyiladi;
1 * nivelirlangan – “jamiyatdagi insonlarning oʻziga xos va farqli jihatlari yoʻq qilingan, qolipga solingan” – maʼnosida qoʻllanilgan.
ishchilar sinfi nomi bilan – ishchilar qul qilinadi; insonni total tahqirlash – inson erkinligi deb qaraladi” [6. B. 22].
“Lolazor” romanidagi ijtimoiy dardni his qilishimizda rus yozuvchisi, Nobel mukofoti sohibi Aleksandr Soljenitsinning 1974 yilda yozilgan “Yolgʻonda yashamaslik” (“Жить не по лжи”) nomli essesi ham muhim ahamiyatga ega. Essening oʻziga xosligi shuki, u sobiq Ittifoqning yolgʻon siyosati bilan birga, davr ziyolilarining iztiroblarini ham butun mohiyati bilan ochib beradi: “...zoʻravonlik tez qariydi, bir necha yil oʻtadi – endi u oʻziga ishonmaydi, tutib turish, munosib koʻrinish uchun, albatta, ittifoqchilikka yolgʻonni chaqiradi. Zotan, zoʻravonlikni yolgʻondan boshqa hech vaqo yashira olmaydi, ayni damda, yolgʻonni faqat zoʻravonlikkina tutib tura olishi mumkin. Zoʻravonlik har kuni, har bir odamning yelkasiga ogʻir panjasini qoʻyavermaydi. Biroq u bizdan yolgʻonga boʻysunishni va har kuni unda ishtirok etishni talab qiladi. Sadoqatning mohiyati ayni shudir” [3]. Soljenitsin sobiq Ittifoqning ibtidoiy siyosati zoʻravonlikka, keyingi bosqichlarda esa zoʻravonlik va yolgʻon tandemiga asoslanganini aytmoqda.
Eʼtiborli jihati, bu yolgʻon siyosat shaxsdan nafaqat boʻysunishni, balki jarayonda “yolgʻonchi ishtirokchi” boʻlishni talab qiladi. Bizningcha, ayni shu omil Murod Muhammad Doʻstning inson konsepsiyasini tushunishda muhim ochqich vazifasini oʻtaydi.
Oʻtgan asrning 70–80-yillar adabiyoti xususida soʻz yuritarkan, Mashhura Sheraliyeva shunday yozadi: “oʻzbek nasrining 70-yillar avlodi vakillari asarlaridagi eng muhim muammo insonning oʻz-oʻzini anglashi va oʻzligini namoyon etishi masalasi boʻlib qoldi” [4. B. 31].
Shu maʼnoda, M.Muhammad Doʻstning inson konsepsiyasiga ham shaxsning oʻz-oʻzini anglash va oʻzini namoyon etish ehtiyoji nuqtai nazaridan qarash toʻgʻri boʻladi. Lekin total siyosat va yolgʻonlar asosiga qurilgan jamiyatda oʻzlikni anglash nimani bildiradi? Uning mazmun-mohiyati asli nimada? Va ayni sharoitda oʻzlikni namoyon etish imkonlimi? Biz mazkur savollarga ham javobni Soljenitsinning essesidan topamiz: “Shu vaziyatda bizning erkimizni taʼminlashi mumkin boʻlgan eng oddiy, eng kamtarona va imkonli vosita: yolgʻonda shaxsan ishtirok etmaslik! Mayli, yolgʻon hamma narsani qamrab olsin, mayli, yolgʻon barcha narsani egallab olsin, lekin siz eng kichik imkon bilan ayting: mayli egallab olsin, faqat men orqali emas!” [3] “Yolgʻonda yashamaslik” essesini oʻqib xulosa qilish mumkinki, Soljenitsin uchun sobiq Ittifoq muhitida oʻzlikni anglash, shu tuzumning yolgʻon ekanini anglash bilan yuzaga chiqadi. Bu kabi oʻzlikni anglash mavjud sharoitda shaxs imkoni doirasidagi juda joʻn, ayni damda kurashning samarali, yolgʻon tuzum uchun eng halokatli quroldir. Yaʼni jamiyatda yolgʻonda yashamaslikni ixtiyor etgan kishilar soni ortib borsa, yolgʻon tuzum oʻz-oʻzidan yemirila boshlaydi.
Endi, oʻzlikni namoyon etish masalasiga kelsak, bu qadam biroz murakkab va xatarli ekanini qayd etmoq zarur. Zotan, oʻzlikni namoyon etish zamirida yolgʻonda ishtirok etmaslikni baralla oshkor etish, isyon gʻoyasi turadi. Bu sobiq Ittifoq muhiti uchun nodir hol. Bunga jurʼat etganlar eng kamida ishdan olingan yoki qamalgan (Soljenitsin taqdiri yorqin misol).
“Lolazor” romanining markazida uch qahramon turadi. Bu uchovlonning roman mazmunida tutgan oʻrni va vazifasi, yozuvchining inson konsepsiyasidagi ahamiyatini tushunishda Saidqul Mardonning quyidagi tasnifi muhim rol oʻynaydi: “Oshno – Iskandari Zulqarnayn, Yaxshiboyev Iskandarning shoxini koʻrib ichiga singdirolmagan sartarosh, men esam – quduq, chuqur va zimiston quduq” [5. B. 329]. Oshno, Nazar Yaxshiboyev va Saidqul Mardonlarning taqdiri, amoli, feʼli-huyidan kelib chiqsak, ularning birortasi ham bir vaqtda oʻzligini anglagan va oʻzligini namoyon etgan shaxslar emas. Aytmoqchi boʻlgan fikrimizni urgʻulash maqsadida quyida mazkur qahramonlar taqdirini teskari tartibda sharhlaymiz.
Saidqul Mardon yolgʻon jamiyatda ziyoli odam imkonidagi eng kichik maqom – “yolgʻonda yashamaslik”ni tanlaydi. Yaʼni isteʼdodli boʻla turib pana-pastqam joylarda yashashni va yolgʻonda ishtirok etmaslikni afzal biladi. Ayni damda, u oʻz taʼbiri bilan aytganda, “chuqur va zimiston quduq”. Jamiyat muammolarini anglasa-da oʻziga yutadi, tashqariga chiqarmaydi.
Borligi ham, yoʻqligi ham ahamiyatsiz. Boshqacha aytganda, oʻzligini anglaydi, biroq oʻzligini namoyon qilmaydi. Bu uning jurʼatsizligi, qoʻrquvidan. Shu oʻrinda adib Saidqul Mardon obrazi orqali mustabid tuzumning bosh quroli – qoʻrquvning odamlar shuurida naqadar chuqur tomir otganini koʻrsatib berganini ham qayd etish lozim. Uning fojiasi “quduq”ligi va shu sabab isteʼdodi hamda mavjudligini toʻla namoyon qila olmaganidir.
Yaxshiboyev kechroq boʻlsa-da oʻziligini anglagan odam. “Iskandarning shoxini koʻrib” qolishi – yolgʻonni anglashidan darak. Biroq oʻtmishdagi nopok ishlari, hatto qarigan vaqtida ham baʼzan ongli ravishda yolgʻonning faol ishtirokchisi boʻlib kelayotgani sabab maʼnan oʻzligini namoyon etishdan mahrum “sartarosh”.
Buni Yaxshiboyevning oʻzi ham yaxshi biladi va shu mahrumlik uning fojiasidir.
Oshno oʻzligini anglamaydi, turgan gapki, oʻzligini namoyon ham etmaydi. Bu borada uning jamiyatdagi boshqa odamlardan farqli, oʻziga xos maqomi ham bor. U nafaqat yolgʻonning faol ishtirokchisi, balki yaratuvchisi hamdir.
Eʼtiborlisi, u “yaratuvchi”likka shu qadar berilib ketganidan oʻzi toʻqigan yolgʻonga ongli ravishda oʻzi ishonadi. Romanda hukmron elitaga xos ayni shu jihat chuqur ruhiy-falsafiy koʻlamda ochib beriladiki, quyiroqda buni misollar bilan koʻrib chiqamiz.
Yuqoridagi uch qahramondan tashqari, yana bir muhim “qahramon” borki, usiz “Lolazor”dagi inson konsepsiyasini anglashning imkoni yoʻq. U barini zimdan kuzatib turgan, asarda na roviy, na muallif sifatida bevosita ishtirok etgan va voqelikka nisbatan kinoyaviy pozitsiyada turgan yozuvchi obrazidir. Yozuvchi oʻz romanidagi voqealarni aynan kinoyaviy uslubda tasvirlagani uchun ham badiiy voqelikning bilvosita ishtirokchisiga aylanadi. Yaʼni u yolgʻon jamiyatni yuqoridan turib kinoyaga olarkan, bu bilan yolgʻonda yashamayotganini, oʻzligini anglagani va shu asar misolida oʻzligini namoyon etayotganini “taʼkidlovchi” jamiyat aʼzosi. Va ayni shu “taʼkid” bilan Murod Muhammad Doʻstning inson konsepsiyasi toʻlaqonli shakllanadi.
M.Sheraliyeva yozadi: “Nazar Yaxshiboyev ham M.Muhammad Doʻstni olamga nisbatan alohida nuqtayi nazar egasi sifatida qiziqtiradi, uning oʻz-oʻziga va atrofdagilarga nisbatan “maʼno beruvchi va baholovchi pozitsiyasi” romanda eng muhim badiiy funksiyani bajaradi”
[4. B. 168]. Darhaqiqat, Yaxshiboyev yozuvchi uchun olamni koʻrish va baholash vositasi, lekin, bizningcha, bosh maqsad emas. Yaʼni adib oʻzining inson konsepsiyasida tuzumning “yaratuvchilari” – hukmron elita, hokimiyatga xos tafakkurni anglashni pirovard maqsad qilib oladi. Yaxshiboyev esa bu jarayonda muhim qurol, qahramonning oʻz taʼbiri bilan aytganda Oshno uchun “ilova” xolos.
Nazar Yaxshiboyevning yoshlik davrlarini eslaylik. U kelishgan, aqli-xushi joyida, binoyidek qalami bor, qolaversa, urushdan koʻksi medallarga toʻlib qaytgan yigit. Ammo shuncha imkoniyati boʻla turib oʻzi istaganidek, vijdon amri bilan yashamadi, yashay olmadi. Bir umr Oshnoning soyasi boʻlib yurishga mahkum etildi. Yaxshiboyevning tanlagani “daxldorlik” boʻldi. U bu soʻzni GES quruvchisi nutqidan olgan edi: “Men, – deb soʻzladi oʻsha quruvchi kattakon yigʻinda, – asrimizning buyuk qurilishiga daxldor ekanimdan baxtiyorman” [8. B. 7].
Yaxshiboyev “daxldorlik”ni oʻzi ixtiyor qilmadi.
Oshno hali yurtning “kattasi” boʻlib ulgurmay, Yaxshiboyev uning izmidan chiqishga urindi.
Biroq Oshno bunga yoʻl qoʻymadi. Oliyani qamatdi, Sharifni ishga soldi, xullas, amalladi.
Yuqorida qayd etganimizdek, Shoʻro siyosiy tafakkuriga koʻra boshqaruv ierarxiya, byurokratiyaga asoslangan. Bunday vertikal tizimda unib-oʻsish, muayyan martabaga erishish uchun xodim oʻzidan yuqorida turuvchi rahbarga soʻzsiz itoat etishi lozim. Tabiiyki, tizim xodimdan nafaqat itoatni, balki qoʻrquv aralash sadoqatni ham talab qilgan. Bu “siyosat va qoʻrquv aralashgan nikoh”dan [8.
B. 428] oʻzga narsa emas. Xodim uchun esa “oʻsish”ning shu tizimdan oʻzga muqobili (deylik, xususiy sektorlar) boʻlmagan. Shunday ekan, “yuqori”ga intilgan va toʻkis hayot istagan har kim “daxldorlik”ni tanlashga majbur. Oʻz vaqtida Yaxshiboyev qarshisida ham shu ikki yoʻl: “daxldorlik”ni tanlab toʻkis yashash yoki isyon qilib gʻarib hayot kechirish tanlovi turardi. Tabiiyki, u birinchi yoʻlni tanlaydi va “oqimga tushib”, oʻzligini yoʻqotadi. Adabiyotshunos H.Karimov Yaxshiboyevning holatini “Oʻzining vijdoni buyurgan ishni bajara olmaydigan holatga tushib qolganidan nihoyatda alamzada. Bu alamzadalik Yaxshiboyevninggina emas, balki jamiyatning fojiasidir” [9. B. 294] deya taʼriflaydi.
Yaxshiboyev kech boʻlsa-da oʻzligini anglaydi. Bir umr yolgʻon siyosatning quli, yolgʻonning faol yaratuvchisi boʻlib kelganini tushunib yetadi.
Oshno kabi respublika, viloyat, tuman miqyosidagi rahbarlar, Qurbonoy, Toʻpori kabi “yulduzli” qahramonlar, Hotam Shoʻro, Muhsina xonim, Sharif, Chorshanbiyev kabi tipik obrazlar misolida millat fojiasining miqyosini koʻrsatib beradi.
Qayd etish lozimki, romanda hech bir qahramon Nazar Yaxshiboyevga oʻzlikni anglash darajasida teng kela olmaydi. U yolgʻon siyosatning koʻlamini hammadan koʻra kengroq his qiladi, eng katta rahbardan tortib, oddiy choʻpon taqdirigacha kirib boradi, ruhiy evrilishlarni kuzatadi, baholaydi, davr fojiasini butun murakkabliklari bilan koʻradi. Aslida, Murod Muhammad Doʻstni qiynagan muammo ham shu – davr ziyolisi, agar u juda ildamlab ketsa, fojiani faqat koʻra oladi, xolos, undan ortiq emas. Yaʼni yaxshiboyevlar oʻzligini toʻla anglasalar ham, oʻzligini namoyon (isyon) qila olmaydi. Zero, yolgʻon tizimli tuproqqa tomir otgan, har sohani total nazoratga olgan “qoʻrquv saltanati” bunga yoʻl qoʻymaydi. Sababi, undagi siyosiy tafakkur “oʻzaro siyosiy munosabatlarda keskin oʻzgarishlar boʻlmaydigan bir xil va siyqa siyosiy faoliyatni nazarda tutadi” [10. B. 69].
Demak, Nazar Yaxshiboyevning qismati maʼlum. Uni bir soʻz bilan “ilojsizlik” deb atash mumkin. U hayoti oxirlab, oʻtgan umrini sarhisob qilarkan, faqat roʻyoni koʻradi. Na turmushda, na ijodda va na mansabda yuk bosadigan biror xayrli ish qilganini bilmaydi. “Bulduruqda bogʻ qilolmadim. Armonki, qolgan hammasini bir tiyin qiladi: obroʻyimni ham, unvonimni ham, boringki, butun xonumonimni!” [8. B. 327] deydi u. Shu sababli u dunyoga kelib zigʻircha boʻlsa ham yolgʻon aralashmagan, qoʻl bilan ushlash mumkin boʻlgan rost ish qilishni koʻngliga tugadi. Oʻz qishlogʻida bogʻ yaratadi. Bu bogʻ Nazar Yaxshiboyev dunyoga kelib topgan yagona haqiqati, birdan bir yupanchi edi.
Adabiyotshunos R.Qoʻchqor “Lolazor” romani haqida “Bunda biror ijtimoiy tip nigohi orqali uning oʻzi yaratishda qatnashgan va oxir-oqibat oʻzi qul boʻlgan muhitning mohiyati tahlil qilinadi”
[5. B. 69] deya asarning muhim gʻoyasiga eʼtibor qaratadi. Chindan ham romanda tasvirlangan paradoksal ijtimoiy muhit uning faol aʼzolari – hokimiyat vakillari tomonidan yaratiladi. Unda yolgʻon – siyosiy madaniyatning ajralmas uzvi, aytish mumkinki, davlatchilikning asoslaridan biri. Yaʼni davlatchilik aholini mafkuralashtirish evaziga qurilarkan, shu mafkura propagandasining oʻzi yolgʻonga asoslanadi.
Yolgʻon ijtimoiy-siyosiy muhitda shu qadar keng quloch yozganki, kishilar uning mavjudligiga tabiiy holdek qarashga oʻrgangan. Matbuot, televidenie yoki radio “musaffo osmon”, “farovon hayot”, “yorqin kelajak” haqida bong urishi va bularning birortasi real ijtimoiy vaziyatga mos kelmasligi mumkin. Lekin ish berishi aniq. Zotan, propaganda shunday qurolki, u sekin-asta “farovon hayot” haqida illyuziya yaratishi va odamlarni osongina manipulyatsiya qilishi mumkin.
Shoʻro hukumati propagandaning ayni shu qudratidan samarali foydalanadi. Qizigʻi shundaki, bu yolgʻonga avvalo uning yaratuvchilari ishonadi. M.Muhammad Doʻst mazkur fenomenal hodisaga alohida eʼtibor qaratadi va uni anglashga intiladi. Shu sababli Oshnoning hali begʻubor, sofdil yigitlik chogʻlaridan tortib, mansab zinalaridan birma-bir koʻtarilishi, unda siyosiy madaniyatning shakllanishi hamda ruhiyatidagi evrilishlarni muayyan tadrijiylikda tasvirlaydi. “Agar taʼrif joiz boʻlsa, – yozadi Shuhrat Rizayev, – men romanni shaxsning yemirilishi haqidagi muayyan bir davr voqealari bilan bezalgan badiiy tadqiqot deb taʼriflagan boʻlardim”
[5. B. 70]. Olimning fikrlariga qoʻshimcha qilib aytish mumkinki, bu “badiiy tadqiqot”ning bosh obyekti Oshnodir.
Adib shaxsga sigʻinish, bir kishi irodasini mutlaqlashtirish, maddohlik, mansabparastlik, unvonparastlik, poraxoʻrlik, qoʻrqoqlik kabi illatlarning siyosiy elita ruhiyatida evolyutsion shakllanishi va bu jarayonga taʼsir etuvchi ruhiy-ijtimoiy omillarni birma-bir koʻrsatishni niyat qiladi. Oshnodek aqli, zukko, begona joyda “boshqa mazhab-ku” deya goʻsht yeyishdan tiyiladigan, haromdan qattiq hazar qiladigan odamning butunlay boshqa, yigʻlasa ham “jilmayibroq yigʻlaydigan” yuzsiz kimsaga aylanish jarayonini tasvirlaydi. Eng muhimi, yozuvchi sanalgan illatlarning siyosiy qarorlarga qanday taʼsir etishini ikir-chikirlari bilan, ishonarli tarzda tasvirlab beradi.
Yaxshiboyev doʻstining “siyosiy hushyor” boʻlib qolganini hali u Kattaqoʻrgʻon miqyosidagi yuqori lavozimlarga oʻtirgan vaqtda payqaydi. Oʻshanda Oshno hatto yolgʻiz chogʻlarida ham doʻstiga “Nazar”, “joʻra” deb emas, “Nazar Yaxshiboyevich” deb murojaat qiladigan, sizlab gapiradigan boʻlib qolgandi. Keyinchalik, Oshno yanada kattaroq lavozimlarga koʻtarilganda Yaxshiboyev ilk bor “tilini tishlagan”, “siyosiy hushyorlik”ni yoʻqotgan voqea sodir boʻldi. U bilmasdan Oshnoga haqiqatni aytib qoʻyadi. Chunki u hali Oshnoning haqiqatdan koʻra yolgʻonga moyil boʻlib qolganini bilmasdi. Oʻshanda Yaxshiboyev doʻstiga Hotam Shoʻroning halolligi, fidoyiligi haqida soʻzlab, “Men kolxozchidan bir chaqa pora olmadim” degan gaplarini aytib beradi va oʻzidan ilova qiladiki “kolxoz rayonga pora bermasa, rayon oblastga pora bermasa, oblast respublikaga pora bermasa, respublika Maskovga pora bermasa... qanday soz boʻlardi-ya!” [8. B. 345] Yaxshiboyev bularni samimiyatdan, azbaroyi xayr istab aytgani rost.
Biroq shu rostlik Oshnoga yoqmaydi, “Xoʻsh, oʻrtoq Yaxshiboyev, deb soʻraydi salmoq bilan, siz qayerda bizning sistemadan yaxshiroq sistemani koʻrdingiz; hamma teng huquqli; hamma barobar mehnat qiladi; mehnatiga yarasha haq oladi; oʻqish bepul; meditsina bepul; dam olgani borsangiz profsoyuz yoʻllanma beradi; bu gaplar esa – gʻirt koʻcha gaplar, xoʻsh, ayting-chi, qaysi kolxoz rayonga pora beribdi, qaysi rayon oblastga pora beribdi, oblast-chi?
<...> Moskvaga tuhmat qilishga qanday haddingiz sigʻdi?” [8. B. 345] Gap shundaki, totalitar tuzum uchun yolgʻonga “moyillik” ayni tabiiy va qonuniy jarayon. “Hokimiyat, – yozadi V.Havel, – oʻz yolgʻonlari asiri boʻlganligi uchun soxtakorlikka ehtiyoj sezadi. Oʻtmishni, bugunni, kelajakni va statistikani qalbakilashtiradi” [6. B. 23].
Romanda Oshnoning haqiqatdan koʻra yolgʻon siyosatga moyilligi Xotam Shoʻro va Qurbonoy obrazlarining oʻzaro qiyosida chiroyli ochib beriladi. Yozuvchi Hotam Shoʻro misolida halollik, rostgoʻylik, fidokorlik timsolini yaratishga, oʻz davrining haqiqiy qahramonini koʻrsatishga urinadi. Ayni damda, undaylar haqiqat tarafida turgani uchun ham hayotda roʻshnolik koʻrmasligini urgʻulaydi. Hotam Shoʻro oʻzi vasiylik qilgan hamqishloqlari yurtning katta rahbari boʻlsa-da, qishlogʻiga bir tegirmon suv olib kela olmasligidan kuyinadi. Qurbonoy esa mohiyati bilan soxta qahramon. Bir nafasda “men bir oddiy dehqonning qizi” deyishga oʻrgatilgan, asli holvafurushning qizi. “Qurbonoy qizingizning tarjimai holida ayrim nuqsonlar bor, masalan, uning yaqin oʻtmishda pistafurush-savdogar boʻlgani – borib turgan qusur, lekin biz uchun uning tuzalgani muhim emasmi, oʻrtoq Yaxshiboyev” [8. B. 347] deydi Oshno.
Eʼtibor qilinsa, Oshno “yolgʻon joyi” demayapti, balki “tuzatilgani” deyapti. Zero, Oshno uchun bu yolgʻon emas, aksincha, mafkuraga xizmat qiluvchi oliy haqiqat.
Vaqti kelib Oshno yolgʻonni yaratishga shu qadar berilib ketadiki, endi u oʻzi toʻqigan yolgʻonlarga sidqidildan ishona boshlaydi. Hatto shu darajaga boradiki, burnining ostini koʻrmay qoladi. Romanda bu holat oʻtkir kinoyaga olinadi: “... minbarda Oshno, hayʼatda – Yaxshiboyev, doxillik mayidan mast boʻlgan mahalliy faollar <...> Yigʻilganlarning ayrimlari istehzo bilan kulganini Oshno koʻrmaydi. Yaxshiboyev koʻradi, lekin sirtiga chiqarmaydi” [8. B. 324].
Oshno obod maskanda, anvoyi gullar, yashil daraxtlar qurshovida joʻshib nutq soʻzlarkan, bu uning kelishi oldidan tayyorlangan “vaqtinchalik dekoratsiya” ekanini bilmaydi. Yerdagi yorqin lolalar aslida tuvakdagi gul ekanini, u ketgandan soʻng yigʻib olinishini va yana keyingi manzilga ekilishini, minbar ortida yashnab turgan teraklar esa qayerdandir kesib kelib shunchaki qadab qoʻyilganini sezmaydi, chippa-chin ishonadi.
Shu sababli ham Yaxshiboyev bu qishloqqa suv kerak deganda, “Bulduruqning suvi oʻziga yetarli, nahotki yashnab turgan teraklarni koʻrmagan boʻlsangiz!?” [8. B. 452] deya jahl qiladi.
Oshnoning yolgʻonda yashashi yurtga juda qimmatga tushdi. U gʻoʻzashunos Aleksandr Shoymardonov bilan til biriktirib yurtni “obod” qilmoqni, hamma joyni paxtazorga aylantirmoqni niyat qiladi. Natijada, yurtda ekologik, epidemiologik talafotlar boshlanadi. Yaxshiboyev joʻrasining bu holiga shunday taʼrif beradi: “... ikki koʻzing ham ochigʻ-u, hech baloni koʻrmaysan. Soʻqirlik yomon, loaqal oʻzingni sal chekkaroqdan turib kurolmasang yomon!” [8. B. 452] Yozuvchi tobora “kolxoz”lashib borayotgan yurt kelajagidan qaygʻuradi. U xalqi boshiga kelgan qullik qismati, bogʻlari buzilib, oʻrniga paxta ekilishi, daryolarning boʻgʻilishi, dengizning qurishi, odamlarning ham maʼnan, ham jismonan mayib-majruh boʻlishi – bari-bariga yurtning kattalari, ularning ish tutumini belgilovchi siyosiy madaniyat sababchi demoqchi boʻladi. Zotan, yurtda shakllangan siyosiy tafakkurga koʻra islohotlar xalq uchun, barchasi inson uchun emas, balki bir hovuch mansabdorning manfaati uchun, “ochko” uchun amalga oshirilishini roʻy-rost koʻrsatishga urinadi.
Xoʻsh, Oshno qanday qilib bu ahvolga tushib qoldi? Albatta, u oʻzi istab yolgʻon hayotni tanladi deb atash qiyin. Chunki Yaxshiboyev Oshnodan qoʻrqib hamda nafsiga quloq tutib yolgʻon hayotga koʻnganidek, Oshnoning tepasida ham “nado!” deb turguvchi Katta Paxtakor bor. Katta Paxtakorning tepasida yana bittasi... Hammadan tepada esa asliyati yolgʻon boʻlgan mafkura turadi.
M.Muhammad Doʻst oʻzining inson konsepsiyasi markaziga “yolgʻonda yashayotgan” shaxslarni qoʻyarkan, ularning taqdiri, oʻy-xayollari, ruhiy evrilishlarini Shoʻro tuzumi tabiatidan kelib chiqib tasvirlaydi. Xulosa qiladiki, yolgʻon gʻoya asosiga qurilgan jamiyatda odamning toʻgʻri boʻlishi deyarli imkonsiz. Balki ayrimlar goʻyo “toʻgʻri” yashagandek, lekin bu ham aslida yolgʻonning mezonlariga koʻra “toʻgʻri”, romanda buning ochib berilishi esa, albatta, adibning mutafakkirona kashfiyotidir.
“Lolazor” – milliy adabiyotimizda hokimiyatni anglashni, hukmron elitaga xos murakkab ruhiy tovlanishlarni koʻrsatishni maqsad qilgan nodir asar. Shu maʼnoda oʻlmas asar, oʻlmaski, “har kishining oʻz zamoni va oʻz Oshnosi bor” [8.
B. 551]. Mutafakkir adib SSSR parchalangani bilan unga xos siyosiy tafakkur yangi hokimiyat vorislariga oʻtishini, asr boshlarida kommunizm otalari yaratib ketgan total, yolgʻon siyosat, xuddi, estafeta tayoqchasidek, “avtokratiya”, “demokratiya” kabi otlar bilan hali uzoq yillar yashashini sezganmi, eldoshu tildosh ukalarim “oʻzga avlod odamlarining ahvolini tushunsa, oʻshalarning hayotini oʻz umriga juda qisqa bir muddat payvand qilsa, soʻng oʻylasa, koʻp va xoʻp oʻylasa! Qiynalib, azoblanib, kulib, yigʻlab oʻylasa-da, minbaʼd oʻzlari oʻsha yoʻriqqa tushmasa!” [8. B. 551] deb niyat qiladi.
Qayd etish lozimki, Murod Muhammad Doʻst oʻzining inson konsepsiyasini davr va oʻzlikni anglashdek ulkan ehtiyoj pishib yetilganda, favqulodda katta mahorat bilan yaratdi. Keyingi davrlarda “Lolazor” kabi siyosiy tuzum va hukmron elitani anglashga qaratilgan romanlar yozilmadi. Sababi ehtiyoj boʻlmadi, aniqrogʻi, mavjud ehtiyojlar uchun “Lolazor” kifoya qiladi. Zotan, biz roman badiiy voqeligida
Мақолада Мурод Муҳаммад Дўстнинг “Лолазор” романи инсон концепцияси категорияси нуқтайи назаридан таҳлил қилинади. Ёзувчининг шўро ижтимоий-сиёсий шароитида шаклланган сиёсий тафаккурни тафтиш этиш орқали ҳукмрон элитани англашга урингани, алданган шахс концепцияси воситасида миллат фожиасининг туб моҳиятини очиб бергани асосланган. “Лолазор” романи А.Солженициннинг “Ёлғонда яшамаслик”, В.Ҳавелнинг “Кучсизлар кучи” асарлари билан қиёсан ўрганилиб, улардаги ғоялар муштараклиги кўрсатилган.
Калит сўзлар: инсон концепцияси, бадиий концепция, мафкура, сиёсий тафаккур, ўзбек романлари, романий тафаккур, социалистик реализм.
Ўтган асрнинг 80-йиллари нафақат собиқ Иттифоқ халқлари ҳаётида, балки умуман дунё тарихида муҳим сиёсий жараёнларни қамраб олган давр ҳисобланади. Иккинчи жаҳон урушидан кейин бошланган Совуқ уруш ниҳоялаб, секин-аста Ғарбнинг қўли баланд кела бошлаган, СССРда ички зиддиятлар ортиб, сиёсий элита тузумнинг муқаррар ҳалокатини ҳис этиб улгурган, бунга қарши турли чора ва тадбирларга зўр берган даврлар эди.
80-йиллар ўзбек романчилиги ҳам шу даврнинг шиддати, сиёсий шарт-шароитнинг кескин ўзгариши, авлодлар алмашинуви, “қайта қуриш” давридаги нисбий эркинлик ва турфа хил қарашларга мос равишда ривожланди, романнавислар янги замон учун янги инсон концепциясини тақдим эта бошлади.
Коммунистик мафкура ва унинг адабий “қуроли” бўлган социалистик реализм методи нуқтайи назаридан қаралса, Шўро даври романларидаги инсон концепциясини англаш у қадар мураккаб иш эмас. Сабаби шуки, бу давр ада биёти бадиий-ғоявий жиҳатдан ҳукмрон мафкурага бўйсундирилган, соцреализмнинг ғоявий чегаралари аниқ ва қатъий белгиланган “эстетик қолип”га солинган. Мазкур адабий методга кўра “асарнинг инқилобий фаол гуманизм билан йўғрилган бўлиши, унинг марказида коммунистик ғоялар ғалабасига ишонган ва шу йўлда толмай курашаётган ижобий қаҳрамоннинг туриши, давр зиддиятларини марксистик синфийлик нуқтайи назаридан тушуниш ҳамда баҳолаш” [1. Б. 280] талаб этилган. Шундай экан, аксар романларни шу тайёр қолип ва мезонлар асосида баҳолаш, давр адабиёти учун типик бўлган инсон концепциясини учратиш мумкин. Бироқ 70-йилларга келиб соцреализмнинг ҳаётни ҳаққоний тасвирлаш ва чинакам санъат асарларини яратиш йўлидаги ожиз тарафлари яққол кўрина бошлади. Бунга ижодкорнинг Шўро мафкураси ва реал воқелик ўртасидаги номутаносибликка кўпроқ дуч кела бошлагани сабаб бўлди. Ошкора бўлмаса-да, секин-аста соцреализм қолипларидан чекиниш, инсоннинг ҳукмрон мафкурага у қадар мос бўлмаган бадиий концепцияларини яратишга уринишлар кузатилди. Айниқса, ҳокимият тепасида Л.И.Брежнев бўлган “турғунлик даври” адабиётида ана шу “қолипдан оғиш” ҳолати кўпроқ учради. А.Мухторнинг “Чинор”, Мирмуҳсиннинг “Дегрез ўғли”, О.Ёқубовнинг “Диёнат”, П.Қодировнинг “Қора кўзлар”, Ў.Ҳошимовнинг “Нур борки, соя бор” романларида Шўро жамиятининг ички муаммолари: мансабпарастлик, порахўрлик, зўравонлик каби иллатлар атрофлича очиб берилди. Аммо “бу асарларда ҳали бутун бошли ижтимоий тузумнинг, шу тузум учун ҳаётини тиккан шахс фаолиятининг фожиали илдизларини таг-туги билан очиб бериш етишмайди” [2. Б. 393]. Яъни ижодкор қайсидир маънода соцреализм мезонларидан чекинган (жамиятда кенг томир ёйган иллатларни рўй-рост кўрсатишининг ўзиёқ муаллифнинг мавжуд тузум билан зиддиятини англатади) бўлса-да, саналган муаллифлар соцреализмнинг устувор мақсадларидан бири – “коммунистик ғоялар ғалабасига ишонган”, бу йўлда “толмай курашаётган ижобий қаҳрамон” яратиш тамойилидан чекинишга журъат эта олмайдилар. Ҳа, буни айнан “журъацизлик” дейиш мумкин. Зотан, улар инсон концепциясини ўз эстетик идеалларидан эмас, балки гражданлик мажбуриятидан келиб чиқиб яратадилар. Тузум бошқачасига имкон бермаган экан, демак, уларнинг мақсадларини ички истак сифатида талқин қилиш адолацизлик бўлар эди. Мухтасар қилиб айтганда, “Брежнев турғунлиги” даври романнавислари ижтимоий муаммоларни танқидий баҳолашга қодир инсон концепциясини яратдилар ва “анъанавий” роман тафаккурида илк “оғиш”ни қайд этдилар.
1985-йилга келиб собиқ Иттифоқда сиёсий-ижтимоий шарт-шароит ўзгарди, тарихда “қайта қуриш” номи билан машҳур бўлган сиёсий босқич бошланди. Шунга мос равишда адабий-эстетик қарашлар тублик ўзгаришга юз тутди, адабиётимизга 70-йилларда кириб келган авлоднинг ижодий салоҳияти юксалди, уларда воқеликни катта эпик кўламда тасвирлаш лаёқати шаклланди. Бошқа тарафдан Ғарб адабиёти ва санъати учун “ёпиқ эшиклари” очилди. Лекин энг муҳими, янги инсон концепциясини яратиш учун улкан ижтимоий эҳтиёж – ДАРД пишиб етилди.
Мурод Муҳаммад Дўстнинг “Лолазор”ини шу даврдаги бошқа романлардан фарқлаб турувчи муҳим жиҳати мавжуд, унда барча ижтимоий муаммоларнинг сабабияти мавжуд сиёсий тафаккурга боғланиши асослаб берилади. Айни вақтда, ёзувчи шу муаммолар учун аниқ эчим таклиф қила олмайди. Лекин, ҳар ҳолда, парадоксал жамиятга нисбатан зиёли одам қандай позицияда туриши керак эканини англаб етади.
Бу “ёлғонда яшамаслик” [3] позицияси эди.
Яъни ёлғонга асосланган тузум ва манипулятив ҳукмрон элита таъсиридан маънан халос бўлиш, мавжуд сиёсий-ижтимоий жараёнларнинг ёлғон эканини англаш, шу ёлғонга ҳисса қўшмаслик – зиёли инсоннинг бурчи. Бу бурч моҳиятида нафақат обектив воқеликни ҳаққоний баҳолаш, балки ўзликни англаш масаласи ҳам туради. Бошқача айтганда, ёзувчи ёлғон жамиятда яшаётганини англаган шахсни ўзлигини англаган шахсга тенглаштиради. Шу сабабли у “Лолазор” романини тўлалигича киноя асосига қуради. “Бошқалар кўра олмаганини кўра олиш М.Муҳаммад Дўстнинг уларга киноявий позициядан туриб муносабат билдиришига обектив асос яратди” [4. Б. 156]. Ёки адиб учун киноя шунчаки бадиий восита эмас, балки инсон концепцияси – ўзлигини англаган шахснинг муҳим асоси. Бинобарин, шахснинг ёлғонлардан юқорида эканига ягона далил унинг шу воқеликка нисбатан киноявий позицияда туришидир. Яъни фақат алданмаган одамгина киноя қила олади.
Юқорида М.Муҳаммад Дўстнинг инсон концепцияси ҳақида яхлит фикр айтиш, ўзига хос “кейс”лар яратишга уриндик. Қуйида эса ана шуларнинг батафсил баёнига киришамиз.
Устоз У.Норматов ХХ аср романчилиги ҳақида фикр юритаркан, “80-йиллар охирларига келиб аср одамлари умри ва фаолиятининг бемаънилигини ўзига хос тарзда дадил ва яққол акс эттирувчи бир роман дунё юзини кўрди. Бу Мурод Муҳаммад Дўстнинг “Лолазор”идир” [5. Б. 393], деб айтади. Албатта, бу ўринда олимнинг фикри бироз муболағали, катта бир давр одамлари умри ва фаолиятини бемаънига чиқариш эса ўринсиз қиёсдек кўриниши мумкин. Бироқ М.Муҳаммад Дўстнинг бадиий ниятидан, “Лолазор”да намоён бўлган инсон концепцияси моҳиятидан келиб чиқсак, юқоридаги қиёс асло ўринсиз эмас. Зотан, ёзувчи “Лолазор” романи орқали ёлғон асосига қурилган давлат ва жамиятнинг ёлғон турмуш тарзи: фуқаронинг тақдири, фаолияти, орзу-истакларини бор мураккаблиги ҳамда фожиаси билан кўрсатишни мақсад қилган.
“Лолазор” романида кўтарилган муаммо ва инсон концепциясини тўлақонли англаш учун кишида аввало собиқ Иттифоқ тузумига хос бўлган сиёсий маданият ва сиёсий тафаккур ҳақида тасаввур бўлиши лозим. Шу маънода чехиялик йирик сиёсатчи Вацлав Ҳавелнинг Шўролар тузумининг бутун моҳиятини очиб берган “Кучсизлар кучи” асари “Лолазор” романидаги инсон концепциясини тушунишда қўл келади.
Вацлав Ҳавел СССР тузуми “сиёсий бюрократиянинг нивелирланган 1* жамият устидан диктатураси” сифатида характерланишини айтади ва “диктатура” истилоҳида ижтимоий маъно – “маълум бир тўда манфаатлари йўлида жамият аъзоларини осонлик билан манқуртлаштириш” [6. Б. 8] назарда тутилишини қайд этади.
Маълумки, собиқ Иттифоқ типидаги сиёсий маданиятлар жамиятни узоқ йиллар давомида мафкуралаштириш эвазига шаклланади. Айни дамда, бу типидаги сиёсий маданиятларда мафкура барқарор сиёсатнинг пойдевори ҳисобланади. Албатта, ҳудуди жиҳатдан дунёда биринчи ўринда турувчи улкан “империя” аҳолисини узоқ йиллар давомида фақат зулм ва тотал назоратда бошқариб туриш имконсиз эди. Шу боис совет ҳукмрон элитаси сиёсатнинг муҳим қуроли бўлмиш ёлғондан самарали фойдаланади. Зеро, “ижтимоий ва сиёсий контекстда ахборотни онгли равишда бузиш (ёлғон) одамларга таъсир ўтказишнинг муҳим омили, феноменал мулоқот шакли саналади” [7. Б. 105]. Шу сабабли ҳам ёлғон ҳокимиятни мустаҳкам тутиб туриш ва сиёсий мақсадларга эришиш йўлида муҳим қуролга айлантирилиши мумкин. Шўроларнинг буюк ёлғони эса уларнинг мафкураси эди:
“Мафкура бу – тизим ташқи барқарорлигининг устунларидан биридир. Айни пайтда, бу устун беқарор пойдевор, яъни ёлғонлар узрадир. Шунинг учун, мафкура – ёлғонга рози бўлсангизгина сизни кўтариб туради” [6. Б. 33].
Эътиборли жиҳати шуки, сиёсий мафкуралар ҳар доим моҳиятан ёлғон асосига қурилади.
Шўролар давридаги реал ҳаёт ва “тарғибот”нинг ўзаро парадоксал муносабати ҳам шундан. Яъни “тизимдаги ҳаёт иккиюзламачилик ва ёлғон билан қоришиб кетган бўлиб, бунда бюрократик ҳокимият – халқ ҳокимияти дейилади;
1 * нивелирланган – “жамиятдаги инсонларнинг ўзига хос ва фарқли жиҳатлари йўқ қилинган, қолипга солинган” – маъносида қўлланилган.
ишчилар синфи номи билан – ишчилар қул қилинади; инсонни тотал таҳқирлаш – инсон эркинлиги деб қаралади” [6. Б. 22].
“Лолазор” романидаги ижтимоий дардни ҳис қилишимизда рус ёзувчиси, Нобел мукофоти соҳиби Александр Солженициннинг 1974 йилда ёзилган “Ёлғонда яшамаслик” (“Жить не по лжи”) номли эссеси ҳам муҳим аҳамиятга эга. Эссенинг ўзига хослиги шуки, у собиқ Иттифоқнинг ёлғон сиёсати билан бирга, давр зиёлиларининг изтиробларини ҳам бутун моҳияти билан очиб беради: “...зўравонлик тез қарийди, бир неча йил ўтади – энди у ўзига ишонмайди, тутиб туриш, муносиб кўриниш учун, албатта, иттифоқчиликка ёлғонни чақиради. Зотан, зўравонликни ёлғондан бошқа ҳеч вақо яшира олмайди, айни дамда, ёлғонни фақат зўравонликкина тутиб тура олиши мумкин. Зўравонлик ҳар куни, ҳар бир одамнинг елкасига оғир панжасини қўявермайди. Бироқ у биздан ёлғонга бўйсунишни ва ҳар куни унда иштирок этишни талаб қилади. Садоқатнинг моҳияти айни шудир” [3]. Солженицин собиқ Иттифоқнинг ибтидоий сиёсати зўравонликка, кейинги босқичларда эса зўравонлик ва ёлғон тандемига асосланганини айтмоқда.
Эътиборли жиҳати, бу ёлғон сиёсат шахсдан нафақат бўйсунишни, балки жараёнда “ёлғончи иштирокчи” бўлишни талаб қилади. Бизнингча, айни шу омил Мурод Муҳаммад Дўстнинг инсон концепциясини тушунишда муҳим очқич вазифасини ўтайди.
Ўтган асрнинг 70–80-йиллар адабиёти хусусида сўз юритаркан, Машҳура Шералиева шундай ёзади: “ўзбек насрининг 70-йиллар авлоди вакиллари асарларидаги энг муҳим муаммо инсоннинг ўз-ўзини англаши ва ўзлигини намоён этиши масаласи бўлиб қолди” [4. Б. 31].
Шу маънода, М.Муҳаммад Дўстнинг инсон концепциясига ҳам шахснинг ўз-ўзини англаш ва ўзини намоён этиш эҳтиёжи нуқтаи назаридан қараш тўғри бўлади. Лекин тотал сиёсат ва ёлғонлар асосига қурилган жамиятда ўзликни англаш нимани билдиради? Унинг мазмун-моҳияти асли нимада? Ва айни шароитда ўзликни намоён этиш имконлими? Биз мазкур саволларга ҳам жавобни Солженициннинг эссесидан топамиз: “Шу вазиятда бизнинг эркимизни таъминлаши мумкин бўлган энг оддий, энг камтарона ва имконли восита: ёлғонда шахсан иштирок этмаслик! Майли, ёлғон ҳамма нарсани қамраб олсин, майли, ёлғон барча нарсани эгаллаб олсин, лекин сиз энг кичик имкон билан айтинг: майли эгаллаб олсин, фақат мен орқали эмас!” [3] “Ёлғонда яшамаслик” эссесини ўқиб хулоса қилиш мумкинки, Солженицин учун собиқ Иттифоқ муҳитида ўзликни англаш, шу тузумнинг ёлғон эканини англаш билан юзага чиқади. Бу каби ўзликни англаш мавжуд шароитда шахс имкони доирасидаги жуда жўн, айни дамда курашнинг самарали, ёлғон тузум учун энг ҳалокатли қуролдир. Яъни жамиятда ёлғонда яшамасликни ихтиёр этган кишилар сони ортиб борса, ёлғон тузум ўз-ўзидан емирила бошлайди.
Энди, ўзликни намоён этиш масаласига келсак, бу қадам бироз мураккаб ва хатарли эканини қайд этмоқ зарур. Зотан, ўзликни намоён этиш замирида ёлғонда иштирок этмасликни баралла ошкор этиш, исён ғояси туради. Бу собиқ Иттифоқ муҳити учун нодир ҳол. Бунга журъат этганлар энг камида ишдан олинган ёки қамалган (Солженицин тақдири ёрқин мисол).
“Лолазор” романининг марказида уч қаҳрамон туради. Бу учовлоннинг роман мазмунида тутган ўрни ва вазифаси, ёзувчининг инсон концепциясидаги аҳамиятини тушунишда Саидқул Мардоннинг қуйидаги таснифи муҳим рол ўйнайди: “Ошно – Искандари Зулқарнайн, Яхшибоев Искандарнинг шохини кўриб ичига сингдиролмаган сартарош, мен эсам – қудуқ, чуқур ва зимистон қудуқ” [5. Б. 329]. Ошно, Назар Яхшибоев ва Саидқул Мардонларнинг тақдири, амоли, феъли-ҳуйидан келиб чиқсак, уларнинг бирортаси ҳам бир вақтда ўзлигини англаган ва ўзлигини намоён этган шахслар эмас. Айтмоқчи бўлган фикримизни урғулаш мақсадида қуйида мазкур қаҳрамонлар тақдирини тескари тартибда шарҳлаймиз.
Саидқул Мардон ёлғон жамиятда зиёли одам имконидаги энг кичик мақом – “ёлғонда яшамаслик”ни танлайди. Яъни истеъдодли бўла туриб пана-пастқам жойларда яшашни ва ёлғонда иштирок этмасликни афзал билади. Айни дамда, у ўз таъбири билан айтганда, “чуқур ва зимистон қудуқ”. Жамият муаммоларини англаса-да ўзига ютади, ташқарига чиқармайди.
Борлиги ҳам, йўқлиги ҳам аҳамияциз. Бошқача айтганда, ўзлигини англайди, бироқ ўзлигини намоён қилмайди. Бу унинг журъацизлиги, қўрқувидан. Шу ўринда адиб Саидқул Мардон образи орқали мустабид тузумнинг бош қуроли – қўрқувнинг одамлар шуурида нақадар чуқур томир отганини кўрсатиб берганини ҳам қайд этиш лозим. Унинг фожиаси “қудуқ”лиги ва шу сабаб истеъдоди ҳамда мавжудлигини тўла намоён қила олмаганидир.
Яхшибоев кечроқ бўлса-да ўзилигини англаган одам. “Искандарнинг шохини кўриб” қолиши – ёлғонни англашидан дарак. Бироқ ўтмишдаги нопок ишлари, ҳатто қариган вақтида ҳам баъзан онгли равишда ёлғоннинг фаол иштирокчиси бўлиб келаётгани сабаб маънан ўзлигини намоён этишдан маҳрум “сартарош”.
Буни Яхшибоевнинг ўзи ҳам яхши билади ва шу маҳрумлик унинг фожиасидир.
Ошно ўзлигини англамайди, турган гапки, ўзлигини намоён ҳам этмайди. Бу борада унинг жамиятдаги бошқа одамлардан фарқли, ўзига хос мақоми ҳам бор. У нафақат ёлғоннинг фаол иштирокчиси, балки яратувчиси ҳамдир.
Эътиборлиси, у “яратувчи”ликка шу қадар берилиб кетганидан ўзи тўқиган ёлғонга онгли равишда ўзи ишонади. Романда ҳукмрон элитага хос айни шу жиҳат чуқур руҳий-фалсафий кўламда очиб бериладики, қуйироқда буни мисоллар билан кўриб чиқамиз.
Юқоридаги уч қаҳрамондан ташқари, яна бир муҳим “қаҳрамон” борки, усиз “Лолазор”даги инсон концепциясини англашнинг имкони йўқ. У барини зимдан кузатиб турган, асарда на ровий, на муаллиф сифатида бевосита иштирок этган ва воқеликка нисбатан киноявий позицияда турган ёзувчи образидир. Ёзувчи ўз романидаги воқеаларни айнан киноявий услубда тасвирлагани учун ҳам бадиий воқеликнинг билвосита иштирокчисига айланади. Яъни у ёлғон жамиятни юқоридан туриб кинояга оларкан, бу билан ёлғонда яшамаётганини, ўзлигини англагани ва шу асар мисолида ўзлигини намоён этаётганини “таъкидловчи” жамият аъзоси. Ва айни шу “таъкид” билан Мурод Муҳаммад Дўстнинг инсон концепцияси тўлақонли шаклланади.
М.Шералиева ёзади: “Назар Яхшибоев ҳам М.Муҳаммад Дўстни оламга нисбатан алоҳида нуқтайи назар эгаси сифатида қизиқтиради, унинг ўз-ўзига ва атрофдагиларга нисбатан “маъно берувчи ва баҳоловчи позицияси” романда энг муҳим бадиий функсияни бажаради”
[4. Б. 168]. Дарҳақиқат, Яхшибоев ёзувчи учун оламни кўриш ва баҳолаш воситаси, лекин, бизнингча, бош мақсад эмас. Яъни адиб ўзининг инсон концепциясида тузумнинг “яратувчилари” – ҳукмрон элита, ҳокимиятга хос тафаккурни англашни пировард мақсад қилиб олади. Яхшибоев эса бу жараёнда муҳим қурол, қаҳрамоннинг ўз таъбири билан айтганда Ошно учун “илова” холос.
Назар Яхшибоевнинг ёшлик даврларини эслайлик. У келишган, ақли-хуши жойида, бинойидек қалами бор, қолаверса, урушдан кўкси медалларга тўлиб қайтган йигит. Аммо шунча имконияти бўла туриб ўзи истаганидек, виждон амри билан яшамади, яшай олмади. Бир умр Ошнонинг сояси бўлиб юришга маҳкум этилди. Яхшибоевнинг танлагани “дахлдорлик” бўлди. У бу сўзни ГЕС қурувчиси нутқидан олган эди: “Мен, – деб сўзлади ўша қурувчи каттакон йиғинда, – асримизнинг буюк қурилишига дахлдор эканимдан бахтиёрман” [8. Б. 7].
Яхшибоев “дахлдорлик”ни ўзи ихтиёр қилмади.
Ошно ҳали юртнинг “каттаси” бўлиб улгурмай, Яхшибоев унинг измидан чиқишга уринди.
Бироқ Ошно бунга йўл қўймади. Олияни қаматди, Шарифни ишга солди, хуллас, амаллади.
Юқорида қайд этганимиздек, Шўро сиёсий тафаккурига кўра бошқарув иерархия, бюрократияга асосланган. Бундай вертикал тизимда униб-ўсиш, муайян мартабага эришиш учун ходим ўзидан юқорида турувчи раҳбарга сўзсиз итоат этиши лозим. Табиийки, тизим ходимдан нафақат итоатни, балки қўрқув аралаш садоқатни ҳам талаб қилган. Бу “сиёсат ва қўрқув аралашган никоҳ”дан [8.
Б. 428] ўзга нарса эмас. Ходим учун эса “ўсиш”нинг шу тизимдан ўзга муқобили (дейлик, хусусий секторлар) бўлмаган. Шундай экан, “юқори”га интилган ва тўкис ҳаёт истаган ҳар ким “дахлдорлик”ни танлашга мажбур. Ўз вақтида Яхшибоев қаршисида ҳам шу икки йўл: “дахлдорлик”ни танлаб тўкис яшаш ёки исён қилиб ғариб ҳаёт кечириш танлови турарди. Табиийки, у биринчи йўлни танлайди ва “оқимга тушиб”, ўзлигини йўқотади. Адабиётшунос Ҳ.Каримов Яхшибоевнинг ҳолатини “Ўзининг виждони буюрган ишни бажара олмайдиган ҳолатга тушиб қолганидан ниҳоятда аламзада. Бу аламзадалик Яхшибоевнинггина эмас, балки жамиятнинг фожиасидир” [9. Б. 294] дея таърифлайди.
Яхшибоев кеч бўлса-да ўзлигини англайди. Бир умр ёлғон сиёсатнинг қули, ёлғоннинг фаол яратувчиси бўлиб келганини тушуниб етади.
Ошно каби республика, вилоят, туман миқёсидаги раҳбарлар, Қурбоной, Тўпори каби “юлдузли” қаҳрамонлар, Ҳотам Шўро, Муҳсина хоним, Шариф, Чоршанбиев каби типик образлар мисолида миллат фожиасининг миқёсини кўрсатиб беради.
Қайд этиш лозимки, романда ҳеч бир қаҳрамон Назар Яхшибоевга ўзликни англаш даражасида тенг кела олмайди. У ёлғон сиёсатнинг кўламини ҳаммадан кўра кенгроқ ҳис қилади, энг катта раҳбардан тортиб, оддий чўпон тақдиригача кириб боради, руҳий эврилишларни кузатади, баҳолайди, давр фожиасини бутун мураккабликлари билан кўради. Аслида, Мурод Муҳаммад Дўстни қийнаган муаммо ҳам шу – давр зиёлиси, агар у жуда илдамлаб кеца, фожиани фақат кўра олади, холос, ундан ортиқ эмас. Яъни яхшибоевлар ўзлигини тўла англасалар ҳам, ўзлигини намоён (исён) қила олмайди. Зеро, ёлғон тизимли тупроққа томир отган, ҳар соҳани тотал назоратга олган “қўрқув салтанати” бунга йўл қўймайди. Сабаби, ундаги сиёсий тафаккур “ўзаро сиёсий муносабатларда кескин ўзгаришлар бўлмайдиган бир хил ва сийқа сиёсий фаолиятни назарда тутади” [10. Б. 69].
Демак, Назар Яхшибоевнинг қисмати маълум. Уни бир сўз билан “иложсизлик” деб аташ мумкин. У ҳаёти охирлаб, ўтган умрини сарҳисоб қиларкан, фақат рўёни кўради. На турмушда, на ижодда ва на мансабда юк босадиган бирор хайрли иш қилганини билмайди. “Булдуруқда боғ қилолмадим. Армонки, қолган ҳаммасини бир тийин қилади: обрўйимни ҳам, унвонимни ҳам, борингки, бутун хонумонимни!” [8. Б. 327] дейди у. Шу сабабли у дунёга келиб зиғирча бўлса ҳам ёлғон аралашмаган, қўл билан ушлаш мумкин бўлган рост иш қилишни кўнглига тугади. Ўз қишлоғида боғ яратади. Бу боғ Назар Яхшибоев дунёга келиб топган ягона ҳақиқати, бирдан бир юпанчи эди.
Адабиётшунос Р.Қўчқор “Лолазор” романи ҳақида “Бунда бирор ижтимоий тип нигоҳи орқали унинг ўзи яратишда қатнашган ва охир-оқибат ўзи қул бўлган муҳитнинг моҳияти таҳлил қилинади”
[5. Б. 69] дея асарнинг муҳим ғоясига эътибор қаратади. Чиндан ҳам романда тасвирланган парадоксал ижтимоий муҳит унинг фаол аъзолари – ҳокимият вакиллари томонидан яратилади. Унда ёлғон – сиёсий маданиятнинг ажралмас узви, айтиш мумкинки, давлатчиликнинг асосларидан бири. Яъни давлатчилик аҳолини мафкуралаштириш эвазига қуриларкан, шу мафкура пропагандасининг ўзи ёлғонга асосланади.
Ёлғон ижтимоий-сиёсий муҳитда шу қадар кенг қулоч ёзганки, кишилар унинг мавжудлигига табиий ҳолдек қарашга ўрганган. Матбуот, телевидение ёки радио “мусаффо осмон”, “фаровон ҳаёт”, “ёрқин келажак” ҳақида бонг уриши ва буларнинг бирортаси реал ижтимоий вазиятга мос келмаслиги мумкин. Лекин иш бериши аниқ. Зотан, пропаганда шундай қуролки, у секин-аста “фаровон ҳаёт” ҳақида иллюзия яратиши ва одамларни осонгина манипуляция қилиши мумкин.
Шўро ҳукумати пропаганданинг айни шу қудратидан самарали фойдаланади. Қизиғи шундаки, бу ёлғонга аввало унинг яратувчилари ишонади. М.Муҳаммад Дўст мазкур феноменал ҳодисага алоҳида эътибор қаратади ва уни англашга интилади. Шу сабабли Ошнонинг ҳали беғубор, софдил йигитлик чоғларидан тортиб, мансаб зиналаридан бирма-бир кўтарилиши, унда сиёсий маданиятнинг шаклланиши ҳамда руҳиятидаги эврилишларни муайян тадрижийликда тасвирлайди. “Агар таъриф жоиз бўлса, – ёзади Шуҳрат Ризаев, – мен романни шахснинг емирилиши ҳақидаги муайян бир давр воқеалари билан безалган бадиий тадқиқот деб таърифлаган бўлардим”
[5. Б. 70]. Олимнинг фикрларига қўшимча қилиб айтиш мумкинки, бу “бадиий тадқиқот”нинг бош обекти Ошнодир.
Адиб шахсга сиғиниш, бир киши иродасини мутлақлаштириш, маддоҳлик, мансабпарастлик, унвонпарастлик, порахўрлик, қўрқоқлик каби иллатларнинг сиёсий элита руҳиятида эволюцион шаклланиши ва бу жараёнга таъсир этувчи руҳий-ижтимоий омилларни бирма-бир кўрсатишни ният қилади. Ошнодек ақли, зукко, бегона жойда “бошқа мазҳаб-ку” дея гўшт ейишдан тийиладиган, ҳаромдан қаттиқ ҳазар қиладиган одамнинг бутунлай бошқа, йиғласа ҳам “жилмайиброқ йиғлайдиган” юзсиз кимсага айланиш жараёнини тасвирлайди. Энг муҳими, ёзувчи саналган иллатларнинг сиёсий қарорларга қандай таъсир этишини икир-чикирлари билан, ишонарли тарзда тасвирлаб беради.
Яхшибоев дўстининг “сиёсий ҳушёр” бўлиб қолганини ҳали у Каттақўрғон миқёсидаги юқори лавозимларга ўтирган вақтда пайқайди. Ўшанда Ошно ҳатто ёлғиз чоғларида ҳам дўстига “Назар”, “жўра” деб эмас, “Назар Яхшибоевич” деб мурожаат қиладиган, сизлаб гапирадиган бўлиб қолганди. Кейинчалик, Ошно янада каттароқ лавозимларга кўтарилганда Яхшибоев илк бор “тилини тишлаган”, “сиёсий ҳушёрлик”ни йўқотган воқеа содир бўлди. У билмасдан Ошнога ҳақиқатни айтиб қўяди. Чунки у ҳали Ошнонинг ҳақиқатдан кўра ёлғонга мойил бўлиб қолганини билмасди. Ўшанда Яхшибоев дўстига Ҳотам Шўронинг ҳалоллиги, фидойилиги ҳақида сўзлаб, “Мен колхозчидан бир чақа пора олмадим” деган гапларини айтиб беради ва ўзидан илова қиладики “колхоз раёнга пора бермаса, раён областга пора бермаса, област республикага пора бермаса, республика Масковга пора бермаса... қандай соз бўларди-я!” [8. Б. 345] Яхшибоев буларни самимиятдан, азбаройи хайр истаб айтгани рост.
Бироқ шу ростлик Ошнога ёқмайди, “Хўш, ўртоқ Яхшибоев, деб сўрайди салмоқ билан, сиз қаерда бизнинг системадан яхшироқ системани кўрдингиз; ҳамма тенг ҳуқуқли; ҳамма баробар меҳнат қилади; меҳнатига яраша ҳақ олади; ўқиш бепул; медицина бепул; дам олгани борсангиз профсоюз йўлланма беради; бу гаплар эса – ғирт кўча гаплар, хўш, айтинг-чи, қайси колхоз раёнга пора берибди, қайси раён областга пора берибди, област-чи?
<...> Москвага туҳмат қилишга қандай ҳаддингиз сиғди?” [8. Б. 345] Гап шундаки, тоталитар тузум учун ёлғонга “мойиллик” айни табиий ва қонуний жараён. “Ҳокимият, – ёзади В.Ҳавел, – ўз ёлғонлари асири бўлганлиги учун сохтакорликка эҳтиёж сезади. Ўтмишни, бугунни, келажакни ва статистикани қалбакилаштиради” [6. Б. 23].
Романда Ошнонинг ҳақиқатдан кўра ёлғон сиёсатга мойиллиги Хотам Шўро ва Қурбоной образларининг ўзаро қиёсида чиройли очиб берилади. Ёзувчи Ҳотам Шўро мисолида ҳалоллик, ростгўйлик, фидокорлик тимсолини яратишга, ўз даврининг ҳақиқий қаҳрамонини кўрсатишга уринади. Айни дамда, ундайлар ҳақиқат тарафида тургани учун ҳам ҳаётда рўшнолик кўрмаслигини урғулайди. Ҳотам Шўро ўзи васийлик қилган ҳамқишлоқлари юртнинг катта раҳбари бўлса-да, қишлоғига бир тегирмон сув олиб кела олмаслигидан куйинади. Қурбоной эса моҳияти билан сохта қаҳрамон. Бир нафасда “мен бир оддий деҳқоннинг қизи” дейишга ўргатилган, асли ҳолвафурушнинг қизи. “Қурбоной қизингизнинг таржимаи ҳолида айрим нуқсонлар бор, масалан, унинг яқин ўтмишда пистафуруш-савдогар бўлгани – бориб турган қусур, лекин биз учун унинг тузалгани муҳим эмасми, ўртоқ Яхшибоев” [8. Б. 347] дейди Ошно.
Эътибор қилинса, Ошно “ёлғон жойи” демаяпти, балки “тузатилгани” деяпти. Зеро, Ошно учун бу ёлғон эмас, аксинча, мафкурага хизмат қилувчи олий ҳақиқат.
Вақти келиб Ошно ёлғонни яратишга шу қадар берилиб кетадики, энди у ўзи тўқиган ёлғонларга сидқидилдан ишона бошлайди. Ҳатто шу даражага борадики, бурнининг остини кўрмай қолади. Романда бу ҳолат ўткир кинояга олинади: “... минбарда Ошно, ҳайъатда – Яхшибоев, дохиллик майидан маст бўлган маҳаллий фаоллар <...> Йиғилганларнинг айримлари истеҳзо билан кулганини Ошно кўрмайди. Яхшибоев кўради, лекин сиртига чиқармайди” [8. Б. 324].
Ошно обод масканда, анвойи гуллар, яшил дарахтлар қуршовида жўшиб нутқ сўзларкан, бу унинг келиши олдидан тайёрланган “вақтинчалик декорация” эканини билмайди. Ердаги ёрқин лолалар аслида тувакдаги гул эканини, у кетгандан сўнг йиғиб олинишини ва яна кейинги манзилга экилишини, минбар ортида яшнаб турган тераклар эса қаердандир кесиб келиб шунчаки қадаб қўйилганини сезмайди, чиппа-чин ишонади.
Шу сабабли ҳам Яхшибоев бу қишлоққа сув керак деганда, “Булдуруқнинг суви ўзига етарли, наҳотки яшнаб турган теракларни кўрмаган бўлсангиз!?” [8. Б. 452] дея жаҳл қилади.
Ошнонинг ёлғонда яшаши юртга жуда қимматга тушди. У ғўзашунос Александр Шоймардонов билан тил бириктириб юртни “обод” қилмоқни, ҳамма жойни пахтазорга айлантирмоқни ният қилади. Натижада, юртда экологик, эпидемиологик талафотлар бошланади. Яхшибоев жўрасининг бу ҳолига шундай таъриф беради: “... икки кўзинг ҳам очиғ-у, ҳеч балони кўрмайсан. Сўқирлик ёмон, лоақал ўзингни сал чеккароқдан туриб куролмасанг ёмон!” [8. Б. 452] Ёзувчи тобора “колхоз”лашиб бораётган юрт келажагидан қайғуради. У халқи бошига келган қуллик қисмати, боғлари бузилиб, ўрнига пахта экилиши, дарёларнинг бўғилиши, денгизнинг қуриши, одамларнинг ҳам маънан, ҳам жисмонан майиб-мажруҳ бўлиши – бари-барига юртнинг катталари, уларнинг иш тутумини белгиловчи сиёсий маданият сабабчи демоқчи бўлади. Зотан, юртда шаклланган сиёсий тафаккурга кўра ислоҳотлар халқ учун, барчаси инсон учун эмас, балки бир ҳовуч мансабдорнинг манфаати учун, “очко” учун амалга оширилишини рўй-рост кўрсатишга уринади.
Хўш, Ошно қандай қилиб бу аҳволга тушиб қолди? Албатта, у ўзи истаб ёлғон ҳаётни танлади деб аташ қийин. Чунки Яхшибоев Ошнодан қўрқиб ҳамда нафсига қулоқ тутиб ёлғон ҳаётга кўнганидек, Ошнонинг тепасида ҳам “надо!” деб тургувчи Катта Пахтакор бор. Катта Пахтакорнинг тепасида яна биттаси... Ҳаммадан тепада эса аслияти ёлғон бўлган мафкура туради.
М.Муҳаммад Дўст ўзининг инсон концепцияси марказига “ёлғонда яшаётган” шахсларни қўяркан, уларнинг тақдири, ўй-хаёллари, руҳий эврилишларини Шўро тузуми табиатидан келиб чиқиб тасвирлайди. Хулоса қиладики, ёлғон ғоя асосига қурилган жамиятда одамнинг тўғри бўлиши деярли имконсиз. Балки айримлар гўё “тўғри” яшагандек, лекин бу ҳам аслида ёлғоннинг мезонларига кўра “тўғри”, романда бунинг очиб берилиши эса, албатта, адибнинг мутафаккирона кашфиётидир.
“Лолазор” – миллий адабиётимизда ҳокимиятни англашни, ҳукмрон элитага хос мураккаб руҳий товланишларни кўрсатишни мақсад қилган нодир асар. Шу маънода ўлмас асар, ўлмаски, “ҳар кишининг ўз замони ва ўз Ошноси бор” [8.
Б. 551]. Мутафаккир адиб СССР парчалангани билан унга хос сиёсий тафаккур янги ҳокимият ворисларига ўтишини, аср бошларида коммунизм оталари яратиб кетган тотал, ёлғон сиёсат, худди, эстафета таёқчасидек, “автократия”, “демократия” каби отлар билан ҳали узоқ йиллар яшашини сезганми, элдошу тилдош укаларим “ўзга авлод одамларининг аҳволини тушунса, ўшаларнинг ҳаётини ўз умрига жуда қисқа бир муддат пайванд қилса, сўнг ўйласа, кўп ва хўп ўйласа! Қийналиб, азобланиб, кулиб, йиғлаб ўйласа-да, минбаъд ўзлари ўша йўриққа тушмаса!” [8. Б. 551] деб ният қилади.
Қайд этиш лозимки, Мурод Муҳаммад Дўст ўзининг инсон концепциясини давр ва ўзликни англашдек улкан эҳтиёж пишиб етилганда, фавқулодда катта маҳорат билан яратди. Кейинги даврларда “Лолазор” каби сиёсий тузум ва ҳукмрон элитани англашга қаратилган романлар ёзилмади. Сабаби эҳтиёж бўлмади, аниқроғи, мавжуд эҳтиёжлар учун “Лолазор” кифоя қилади. Зотан, биз роман бадиий воқелигида
Saʼdullo Quronov