Maqolada U.Hamdamning “Muvozanat” romani inson konsepsiyasi kategoriyasi asosida tahlilga tortilgan. Adibning oʻtish davri voqealarini romaniy kontekstda taftish etgani, kapitalizm fuqarosining falsafiy, iqtisodiy, ijtimoiy omillarini tizimlashtirib, yangi inson konsepsiyasini yaratgani asoslangan. “Muvozanat” milliy adabiyotimizda ilk bor ekonomik odam (Homo Economicus) siymosini konseptual ravishda ifodalagan asar sifatida baholangan va bu Adam Smitning iqtisodiy-falsafiy qarashlari bilan dalillangan.
Kalit soʻzlar: inson konsepsiyasi, badiiy konsepsiya, romaniy tafakkur, oʻzbek romanlari, ekonomik odam, ijtimoiy odam, oʻtish davri.
1991-yil Oʻzbekiston Respublikasi oʻz mustaqilligini eʼlon qildi. Yetmish yildan ortiq davom etgan sovet mustamlakachiligidan soʻng xalqimiz nafaqat siyosiy-iqtisodiy jihatdan, balki tom maʼnoda ruhiy-maʼnaviy jihatdan ham erkinlikka erishdi. Albatta, mustaqillik – buyuk neʼmat. Unga erishish yoʻlida minglab yurt farzandlari jon berdi. Biroq mustaqil boʻlib davomli yashash mustaqillikka erishishdan koʻra ham qiyinroq, murakkabroq jarayondir. Shu maʼnoda, Oʻzbekiston mustaqilligining ilk yillari xalqimizga iqtisodiy, siyosiy, maʼnaviy-ruhiy jihatdan oson boʻlmagani tayin.
Bir tarafdan, uzoq yillar davomida asosan qishloq xoʻjaligi mahsulotlari va sanoat xom ashyosi yetkazib berishga ixtisoslashgan davlat iqtisodiyoti deyarli bankrot holatiga yetib, ishsizlik va yoʻqchilikni olib kelgan boʻlsa, ikkinchi tarafdan, yagona mafkura atrofida birlashib, shu mafkurani oʻz eʼtiqodi darajasiga koʻtargan, biroq bu “eʼtiqod”ning yolgʻon ekanini anglab yetgan jamiyat maʼnaviy jihatdan kuchli falajlandi. Mazkur “falajlik”ka professor Ozod Sharafiddinov shunday izoh beradi: “...maʼnaviy suyanchigʻi barbod boʻlgan, ixlos bilan ishongan ideallari sarob boʻlib chiqqan salkam 20 million odam! Hayot yoʻlining yarmidan koʻpini oʻtib qoʻygach, birdan oʻtgan umri behuda ketganini anglab qolgan, dunyoni poklashdek oliy niyatga xizmat qilyapman deb oʻylagan, aslida esa buning oʻrniga oʻzi butkul kirlanib bitgan 20 million inson. Insoniyat tarixida hali hech qachon bunaqa katta falokat, bunchalik hududsiz fojia roʻy bergan emas edi va ehtimolki, bundan keyin hech qachon roʻy bermas ham” [1. B. 53].
Ustoz adabiyotshunosning sobiq sovet xalqlari istiqlolga erishgan ilk yillardagi maʼnaviyruhiy evrilishlarga insoniyat tarixidagi “hududsiz fojia” deb taʼrif berishi bejiz emas, albatta.
Zero, sovet ittifoqi suyanib kelgan kommunistik mafkura shunchaki shior emas, balki bu hududda yashovchi qariyb 300 million odamning olamni bilish vositasi edi. Yaʼni kommunistik mafkura insonning yashash tarzi, orzu-istaklari, moddiy ehtiyojlari, ideal va maqsadlarini belgilab beruvchi hayotiy dastur, konsepsiya boʻlgan.
Mustaqillik eʼlon qilinganidan soʻng Sovet ittifoqining boshqa xalqlari qatori oʻzbek jamiyati ham mazkur hayotiy dasturni nafaqat yoʻqotdi, balki uning puch, yolgʻon ekanini anglab yetdi.
Endi jamiyatimiz sotsializmning butunlay ziddi boʻlgan kapitalizm qonuniyatlari asosida hayot kechirishi, shunga mos ravishda orzu-istaklari, ideal va maqsadlarini qaytadan belgilab olishi zarur edi. Ayni shu murakkab jarayon Oʻzbekistonning yangi tarixida oʻtish davri nomi bilan muhrlanib qoldi.
Shu oʻrinda muhim bir masalaga oydinlik kiritib olishga ehtiyoj sezamiz. Maʼlumki, hozirda biz oʻtish davri deb atayotgan qariyb oʻn yillik davr oraligʻida milliy adabiyotimizda koʻplab romanlar yaratildi. Biroq ularning hammasiga ham oʻtish davri adabiyoti namunasi sifatida qaray olmaymiz. Professor Yoʻldosh Solijonov oʻtish davri adabiyoti haqida soʻz yuritarkan, shunday yozadi: “Bozor munosabatlari oʻzoʻzidan insonning jamiyat, oila, jamoa, oʻzga yurt va odamlar oʻrtasidagi ziddiyat hamda aloqalar silsilasini ham yuzaga chiqaradi. Bunday vaziyatda turmushini oʻnglash uchun urinayotgan shaxs manfaati bilan yangilanishga yuz tutayotgan jamiyat va siyosat manfaatlari oʻrtasida oʻzaro toʻqnashuvlar vujudga keladi” [2. B.
147]. Bizningcha, olim nazarda tutgan yangi tuzumga moslashishga urinayotgan shaxs va jamiyat oʻrtasidagi ziddiyatlar ifodasi oʻtish davri adabiyotini belgilovchi eng muhim xususiyatdir. Lekin mustaqillikning dastlabki oʻn yilligida yozilgan barcha romanlarda ham jamiyatda bir tuzumdan ikkinchi bir tuzumga oʻtish vaqtidagi ijtimoiy-ruhiy, madaniy evrilishlar keng miqyosda tasvirlanmagan. Aniqrogʻi, oʻtish davriga xos voqea-hodisalar va ularning jamiyatga, xususan, muayyan individga taʼsirini yoritish barcha romannavislarning ham badiiy-gʻoyaviy maqsadiga aylanmagan. Shu maʼnoda oʻtish davri romanlari deganda bu davrda yozilgan barcha romanlarni emas, balki shu davrga xos ijtimoiy kayfiyati ifodalagan, yangi tuzum va shaxs oʻrtasidagi ziddiyatlar tasvirini oʻz badiiy maqsadiga aylantirgan romanlarni tushunishimiz maqsadga muvofiq. Boshqacha aytganda, oʻtish davri deb ataluvchi tarixiy bosqich va oʻtish davri adabiyoti deb ataluvchi madaniy bosqichni oʻzaro farqlashimiz zarur.
Adabiyotning markazida inson turadi. Shu nuqtayi nazardan qarasak, Shoʻro adabiyoti va Istiqlol adabiyotini farqlovchi eng muhim omil ham shaxs talqinida, insonning badiiy konsepsiyasida koʻrinadi. “XX asr yangi oʻzbek adabiyoti shaxs talqini bobida alohida bosqichni tashkil etadi, – deb yozadi Umarali Normatov.
– Muayyan sabablarga koʻra, asr adabiyotida shaxsni ijtimoiy munosabatlar mahsuli sifatida koʻrsatish ustuvorlik qildi” [3. B. 3]. Olim nazarda tugan “ijtimoiy munosabatlar mahsuli sifatida”gi shaxs ijtimoiy odam (Homo sociologicus)dir. Istiqlol esa ijodkor chekiga yangi davrni anglash, kapitalistik jamiyatda shaxs maqomi, uning axloqi, ideal va maqsadlarini belgilash, bir soʻz bilan aytganda, yangi inson konsepsiyasini yaratish vazifasini yukladi. Buni teran his qilgan ijodkorlar qator asarlar yaratdilar. Ularning eng yorqin namunalari sifatida Shukur Xolmirzayevning “Dinozavr”, Xurshid Doʻstmuhammadning “Bozor” hamda Ulugʻbek Hamdamning “Muvozanat” romanlarini koʻrsatish mumkin. Bu asarlar oʻtish davrini romaniy kontekstda taftish etgani, bozor munosabatlariga qadam qoʻygan jamiyatning koʻp tarmoqli badiiy modelini yaratib, olam va odam munosabatlari haqida yaxlit badiiy konsepsiya taqdim etgani bilan qimmatlidir. Qolaversa, biz mazkur asarlarda ilk bor ijtimoiy odamning ziddi boʻlgan ekonomik odam (Homo Economicus) bilan tanishamiz.
Ekonomik inson [4. B. 130] kategoriyasi kapitalizmning, umuman, iqtisodiyotning falsafiy asosi hisoblanadi. XVIII asrda yashagan gʻarb faylasuflari A.Fergyuson, F.Xatcheson va D.Yumga koʻra, insoniyatning moddiy munosabatlari uning egoizmi asosiga quriladi [5. B. 127].
Yaʼni har bir individ oʻzining shaxsiy ehtiyojlari, manfaatidan kelib chiqibgina harakatlanadi va doim maksimal darajadagi foydani koʻzlaydi.
Ayni damda, inson tabiatiga xos mazkur omil jamiyatni boshboshdoqlikka emas, balki, aksincha, ijtimoiy muvozanatga, adolatga yetaklaydi. Zero, qandolatchining oʻz mahsulotini sifatli tayyorlashi azbaroyi odamlarni oʻylaganidan emas, balki ularning ishonchini qozonib koʻproq foyda koʻrish istagidandir.
Keyinroq zamonaviy iqtisod nazariyasi otalaridan biri hisoblanuvchi shotlandiyalik iqtisodchi va faylasuf Adam Smit ekonomik odam kategoriyasining nazariy asoslarini yaratdi. Unga koʻra, inson faqatgina oʻz manfaatini koʻzlab harakatlanadi va bu jarayon har doim ham anglangan tarzda kechmaydi. Yaʼni “koʻrinmas qoʻl” insonni hatto u maqsad qilmagan neʼmatlar tomon ham yetaklaydi, bu yoʻlda u jamiyat manfaatlari uchun anglangan, maqsadli harakatlaridan-da koʻproq foyda keltiradi [6.
B. 332]. Demak, biz ekonomik inson deganda oʻz nafsining quli, pul uchun hamma narsaga tayyor odamnigina tushunishimiz xato boʻladi.
Ekonomik odam ham oʻz mohiyati bilan ijtimoiy odamdir. Faqat u insonning shaxsiy manfaatlarini koʻproq himoya qilib, ijtimoiy tenglikka manfaat orqali yetib borishni koʻzlaydigan nazariyadir. Shu jihatdan, ekonomik odam tushunchasi ijtimoiy odam (Homo sociologicus)ga qarama-qarshi qoʻyiladi. Yaʼni ijtimoiy odam maksimal darajada faqat oʻz manfaatini emas, balki ongli ravishda umummanfaatini koʻzlaydi. Biroq kapitalizmning “otalari” odam oʻzi anglagan holda maksimal darajada umummanfaatini koʻzlab yashashi mumkin emasligini taʼkidlaydilar. Kapitalizmning poydevori esa ayni shu haqiqat – insonga xos ehtiyojlar asosiga quriladi, deb hisoblaydilar. Umuman, sotsializm va kapitalizmning oʻzaro farqi ham shu nuqtada ravshan koʻrinadi.
Biz yuqorida qayd etganimiz “Dinozavr”, “Muvozanat”, “Bozor” kabi romanlarning oʻziga xosligi shundaki, ularda asli ijtimoiy odam boʻlgan bosh qahramonning voqealar rivojida asta-sekin ekonomik odamga evrilishiga guvoh boʻlamiz. Bu romanlarning butun maʼno-mazmuni, voqea-hodisalarning zanjir kabi tizilishi mana shu evrilishning tasviri, ifodasi uchun boʻysundirilgan. Quyida mazkur qarashlarimizni Ulugʻbek Hamdamning “Muvozanat” romani misolida asoslashga harakat qilamiz.
“Muvozanat” – soʻzsiz oʻtish davrining eng yorqin romanlaridan biri. Oʻz davrida qoʻlmaqoʻl boʻlib oʻqilgan, adabiy davralarda keskin bahs-munozaralarga sabab boʻlgan mazkur asar oʻtish davrini butun murakkabliklari bilan qamrab olgani bilan qadrlanadi. Xususan, Pirimqul Qodirov oʻz davrida “Muvozanat”ga soʻnggi oʻn yilliklarda yaratilgan eng yaxshi romanlardan biri [7. B. 4], deya baho bergan boʻlsa, Matyoqub Qoʻshjonov uning shiddat bilan yozilganini eʼtirof etadi [8. B. 3]. Ozod Sharafiddinov mazkur roman misolida realizmning hali ochilmagan imkoniyatlari koʻp ekaniga amin boʻlganini taʼkidlagan [9. B. 3].
Professor Dilmurod Quronov “Muvozanat” haqida soʻz yuritar ekan, “Kechirib turilgan kun haqida roman yozish oson emas: hodisaning estetik obyektga aylanishi uchun undan uzilish taqozo etiladi. Yuz berib turgan hodisotlar ichida boʻlgani holda ularni badiiy mushohada etish gʻoyat mushkul” [10. B. 5], deydi. Darhaqiqat, Ulugʻbek Hamdam badiiy ijodning murakkab yoʻlini tanlaydi. U hali yakunlanmagan, boʻlib turgan voqea-hodisalarning hissiy taʼsiri arib ulgurmagan kezlarda roman yozishga kirishadi.
Biroq, nazarimizda, ayni shu omil romanning muvaffaqiyatini taʼminlaydi. Asarda biror satr, jumla yoʻqki, oʻquvchi unda yozuvchini, u boshidan kechirayotgan ijtimoiy dardni his qilmasa.
“Muvozanat” romanining yana bir oʻziga xosligi shundaki, unda katta bir davr, jamiyat hayoti yaxlit badiiy modelga jo etilgan. Oʻquvchi asar mutolaasiga kirisharkan, mazkur badiiy model vositasida oʻtish davri manzaralari:
ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy vaziyat, turli tabaqa, soha vakillarining kechmishi, yoshu qari, qishlogʻu shahar aholisining hayot tarzidan boxabar boʻladi. Ayni shu jihatni hisobga olgan D.Quronov “Muvozanat”ni “…milliy tariximizdagi burilish pallalarini, hayoti shunday pallalarga toʻgʻri kelgan insonlar ruhiyatidagi evrilishlarni keng epik koʻlamda aks ettirolgan “Oʻtgan kunlar”, “Kecha va kunduz”, “Lolazor” singari barmoq bilan sanarli romanlar qatordan joy oldi” [11. B.
14], deya eʼtirof etadi.
Akademik M.Qoʻshjonovning “Roman syujetini asosan uchta qahramon sarguzashtlari tashkil qiladi. Uchalasi ham bugungi zamon qahramonlari. Biroq uchta qahramon – uchta hayot yoʻli. Mana shu uchta hayot yoʻlining birligi romanda aks etgan voqelikning qay darajada dolzarb ekanini koʻrsatib turibdi” [8. B. 3], deya asar markaziy qahramonlarini tasniflaydi.
Ammo bu oʻrinda hurmatli ustozning mazkur tasnifiga qoʻshila olmaymiz. Toʻgʻri, asar syujetidan kelib chiqsak, “Muvozanat” romani asosan uch qahramon: tarixchi olim Yusuf, amaldor Said, tadbirkor Mirazimlarning koʻrgan-kechirganlari asosiga qurilgandek. Biroq muammoga U.Hamdamning inson konsepsiyasi nuqtayi nazaridan qarasak, Yusufning akasi Amirning badiiy-gʻoyaviy ahamiyati yuqorida sanalgan qahramonlardan aslo kam emasligi oydinlashadi. Bu jihatdan professor Umarali Normatov “Romandagi eng yorqin, konseptual personajlardan biri shu Amir obrazidir, Amir yosh yozuvchining chindan-da badiiy yutugʻidir” [3. B.
3], deb yozganida toʻla haqli edi. Zero, 90-yillar avvalida hukumat taqdim etgan diniy erkinlik va jamiyatdagi diniy ilmsizlikning oʻzaro qovushmasligi oqibatida ayrim dindorlarda eʼtiqodiy, ruhiy, ijtimoiy muvozanatning buzilishi kuzatildi.
Yaʼni Amir – 90-yillar jamiyatiga xos katta bir guruhning tipik vakili. Shunday ekan, u romanning markaziy qahramonlaridan biridir. Boshqa tarafdan, professor Yoʻldosh Solijonovning “Romandagi har bir obrazning oʻz oʻrni, oʻz taqdiri, oʻz “men”i bor. Muhimi, “oʻyindan tashqari” holatda bironta ham personajni uchratmaysiz”
[12. B. 3], degan xulosasi har jihatdan asosliroq koʻrinadi. Sababi romanda hatto ikkinchi plandagi qahramonlarga ham (masalan, Gulshoda, Zahro) yozuvchi oʻz badiiy konsepsiyasidan kelib chiqib muhim ijtimoiy-ruhiy, falsafiy gʻoya yukini beradiki, ularsiz asarning badiiy mukammalligini tasavvur etib boʻlmaydi.
U.Hamdam oʻzining olam va odam haqidagi badiiy konsepsiyasini toʻrtta markaziy qahramon asosiga qurar ekan, romanda ularni oʻzaro qarama-qarshi qoʻyadi. Yaʼni mazkur qahramonlarning xarakteri, dunyoqarashi, hayotiy maqsadlari bir-biridan keskin farq qiladi. Ayni vaqtda, ularning bari hayotiy-ruhiy muvozanatni yoʻqotgani bilan umumiylikni kasb etadi. Asar esa mana shu buzilgan muvozanatni izlash yoʻllarini, bu yoʻlda qahramonlar ruhiyatida kechgan evrilishlar va xulosalarni koʻrsatishni maqsad qiladi. Undagi inson konsepsiyasiga olam va odam munosabatlaridagi muvozanat asos qilib olinadi. “Asar bilan tanishib, – yozadi M.Qoʻshjonov, – shunday xulosaga kelasiz:
butun olam muvozanat qonuni asosida turgan boʻlsa, jamiyat ham, uning asosini tashkil qilgan insonlar ham ayni muvozanat tufayli barqarordir. Muvozanat buzilgan zahoti hayotda, demak, uning aʼzolari orasida har xil kutilmagan oʻzgarishlar, hatto izdan chiqishlar boshlanadi”
[8. B. 4].
Professor Umarali Normatov roman bosh qahramoni Yusufni “romanchiligimizda oʻtish davri deb atalgan murakkab tarixiy jarayonning qahramoni” [13. B. 120], deganda topib aytgan.
Chunki biz Yusuf siymosida oʻtish davrining suronli sharoitida oʻzligini yoʻqotmay, oqu qorani anglab bozor munosabatlariga moslasha olgan ziyoli shaxsni koʻramiz.
Yusuf romanning bosh qahramoni oʻlaroq moddiy, maʼnaviy, ijtimoiy muvozanatsizlikning barcha alomatlarini oʻzida mujassam etadi.
Agar Saidda hokimiyat va ruhiyat, Mirazimda moddiyat va maʼnaviyat, Amirda eʼtiqod va amal oʻrtasidagi muvozanatsizlikka urgʻu berilgan boʻlsa, Yusuf shularning barini umumlashtirib, yozuvchining inson konsepsiyasini yaratishdagi bosh laboratoriyaga aylanadi. Boshqacha aytganda, Ulugʻbek Hamdam roman markazidagi toʻrt qahramonga insoniyatga xos toʻrt muhim omil – maʼrifat, pul, hokimiyat va dinni taqsimlab berarkan, aslida, bularning bari bir individda muvozanatli yoʻsinda mujassam boʻlishini orzu qiladi. Shuning uchun ham voqealar rivojida Yusufning inson, jamiyat, davlat haqidagi qarashlari teranlashib, oʻzi uchun muhim xulosalar chiqarganiga guvoh boʻlamiz.
Asar avvalida Yusuf sof ijtimoiy shaxs edi.
U hayotini ilmga bagʻishlagan. Hayotiy maqsad, orzu-istaklarini ilm-fan vositasida qondirishni koʻzlagan. Yusuf pul va hokimiyat lazzatini bilsa-da, uni koʻproq turkiy xalqlar tarixini oʻrganish, haqiqiy tarixni kitob sahifalariga muhrlash tashvishi bezovta qilardi. U bularni “bir tuzumdan ikkinchi tuzumga oʻtish jarayonini boshidan kechirayotgan millatning ertangi holiga taʼsir etadi deb tushunar va bu vazifani qolgan barcha dolzarb ishlardan-da muhimroq hisoblardi” [14. B. 60]. Lekin “bozor munosabatlari bu odamni chirpirak qilib uchiradi” [9. B. 3]. Endi u barini qayta mushohada qilishga, olam va odam haqidagi qarashlarini yangi zamon talablari asosida qayta baholashga majbur boʻladi.
Yozuvchi roman avvalida qahramonlari xarakteriga bergan ilk chizgilardayoq ular oʻrtasidagi ziddiyatni yaqqol koʻrsatishga urinadi.
Shahardan qishloqqa, ota uyiga kelgan Yusuf akasi Amir bilan suhbat qurar ekan, u bilan diniy-eʼtiqodiy masalada murosa qila olmaydi.
Amir Yusufdan soʻraydi:
– Namoz oʻqimay qoʻyibsan deb eshitdim.
Shu rostmi?
– Musulmonchilikda birlamchi nima, aka? – savolga savol ila javob qaytardi Yusuf.
– Iymon.
– Nega unda sizning birinchi savolingiz iymon haqida emas?” [14. B. 55].
Yusufning akasi bilan bahsi imon va amal haqida. Amir imon amal (ibodat) bilan birga boʻlishi shart ekanini aytsa, Yusuf musulmon uchun eng avvalo namoz emas, qalbdagi poklik muhim ekanini taʼkidlaydi: “…odamlar oʻz amallariga koʻra uchga boʻlinadi: Oliy Nizomni himoya qiluvchilar, Uni buzuvchilar va loqaydlar. Negadir koʻnglimda shunday bir qanoat borki, agar kishi oʻsha Oliy Nizomning quruv chilaridan boʻlsa, u namoz oʻqiydimi, oʻqimaydimi, hajga boradimi-yoʻqmi, baribir chin musulmondir” [14. B. 61]. Yusuf akasining faqat ibodat bilan cheklanib, oilaga, roʻzgʻorga eʼtibor qilmay qoʻyganidan ranjiydi. U akasiga dinda oʻrta yoʻlni tutish lozimligini, ibodat tushunchasi kengroq tushuncha ekanini, halol mehnat bilan rizq topish va bola-chaqani boqish ham farz amallardan ekanini uqtirmoqchi boʻldi. Lekin Amir ham boʻsh kelmaydi, “Har qancha vaj-korson koʻrsatmagin, Xudoning farz qilganlari oʻz oʻrnida qoladi. Uni oʻzgartirish uchun qancha bahona toʻqimagin, bekor” [14. B. 63], deb javob beradi. Bu oʻrinda yozuvchi ikki tarafning ham xulosalarini mutlaqlashtirishga urinmaydi. Zero, eʼtiqod masalasida har ikki qahramon ham muvozanatni yoʻqotgan.
Said – Yusufning kursdoshi, yaqin doʻsti. U Yusufdan farqli oʻlaroq ilmni emas, hokimiyatni tanladi. Odamlarni, jamiyatni harakatlantiruvchi asosiy kuch sifatida PUL va HOKIMIYATni koʻrdi. U doʻsti Yusufning tarix, milliy gʻurur, madaniyat, maʼrifat kabi qarashlarini xomxayol sifatida baholaydi. Ammo shu kabi qarashlari uning “hokimiyatida” boʻshliqlarni paydo qiladi.
Mirazim esa butunlay boshqa olam, dunyoni suv bossa, toʻpigʻiga chiqmaydi. “Qornim toʻq, boshim sogʻ, shuning oʻzi bas manga. Yetti ajdodimiz savdogar oʻtgan, men hech oʻylanmay oʻshalarning ishini davom ettiraman” [14.
B.29], derdi u. U.Hamdam jamiyatshunoslik yuzasidan xulosalarida faqat shaxsiy kuzatishlariga asoslanib qolmaydi. Adibning ilmiy faoliyati koʻzdan kechirilsa, uning jamiyat haqidagi qarashlarda Rumiy, Kant, Freyd, Yung kabi mutafakkirlarning tadqiqotlariga tayanganiga amin boʻlish mumkin. “Inson faqat sotsial mavjudot emas, – yozadi U.Hamdam. – U yana biologik, ruhiy asoslarga ham ega, oʻz hayotida ayni shu jihatlarning ham ifoda etilishiga ehtiyojmanddir”
[15. B. 17]. Shu maʼnoda adib oʻz vaqtida insonni “sotsial mavjudot” deb biluvchi Yusufni mavjudlikni asosan biologik kelib chiqishda koʻradigan Said va Mirazimga yoki faqat ruhoniy asosni tan oluvchi Amirga qarama-qarshi qoʻyadi.
Roman voqealari davomida Yusufning izchil ravishda ijtimoiy shaxsdan ekonomik shaxsga evrilishi kuzatiladi. Muhimi, bu evrilish ishonchli hayotiy dalillar, muqarrar ijtimoiy-ruhiy zarurat evaziga sodir boʻladiki, oʻquvchi insoniyat mavjudligida ijtimoiy, moddiy, ruhiy muvozanatning zaruratini teran anglay boshlaydi, hayot haqida xulosalar chiqaradi. Bu xulosalar roman voqeligi boʻylab Yusuf bilan qadam-baqadam yoʻl bosilarkan, yanada mustahkamlanib boradi.
Quyida “Muvozanat” romanidagi inson konsepsiyasining asosini tashkil etuvchi xulosalarga yetaklovchi voqea va taqdirlarni atroflicha koʻrib chiqamiz.
U.Hamdam oʻzining inson konsepsiyasida maʼnaviyatsiz boylikni qoralaydi. Albatta, moddiyat muhim, biroq moddiyat insondagi zaruriy sifatlarning bittasi, xolos: “...odamzod oʻz maʼnaviyatini moddiyat orqali namoyish etishu oʻz moddiy olamini maʼnaviyat tufayli tiklash va saqlashga majbur va mahkum” [13. B.100]. Yozuvchi bu qarashlarini Mirazimning hayoti misolida asoslashga urinadi.
Mirazim – juda ham badavlat tadbirkor.
Koʻngli nimaniki tusamasin, bari muhayyo.
Dangʻillama uy-joylar, eng soʻngi rusumdagi avtomobillar, koʻngilxushlik uchun goʻzal ayollar, dabdabali bazmlar – bular Mirazim topgan hayotiy “neʼmat”lar. “Hayot Mirazimdan hech narsani ayamayotgan edi, u nimaga qoʻl uzatsa, uzib olayotgandi. Faqat bir narsa – oldinda uni kutib turgan maqsad – manzil yoʻq edi”
[14. B. 95]. Muammo shundaki, uning boshqa orzu-istaklari mavjud emas. Aniqrogʻi, boshqa istaklarning tugʻilishiga zamin yaratuvchi maʼnaviy asosning oʻzi yoʻq. Shunday ekan, pul bilan erishish mumkin boʻlgan barcha neʼmatlarni qoʻlga kiritgan Mirazim qalbining tub-tubidagi katta boʻshliqni seza boshlaydi. Xotini Zahro bilan munosabatlariga darz ketadi. Oilaviy baxt topa olmaydi. Qolaversa, oʻzi qurgan biznes imperiyaning juda ham moʻrt ekanini, birgina shaxsning mansabdan ketishi oqibatida bu imperiyaning kuli koʻkka sovurilishi mumkinligini his qiladi, doim halovatsiz yashaydi.
U.Hamdam Said obrazi misolida zamonaning tipik amaldorini tasvirlaydi. Uning otashin nutqlari real hayotga sira mos emas, balki butunlay zid keladi. “Mana endi, – bazmlarning birida aytadi Said, – koʻkrakni kerib yashaydigan zamon keldi. Nihoyat, oʻzbekning yelkasiga ham oftob tegdi” [14. B. 102]. Endi shu Saidning zamonida qishloqdagi Yusufning bolalik doʻsti Sodiqning bergan savolini eslang: “Nega biz ochmiz?!” Adibning kinoyasi shuki, Said qanchalik aqlli, farosatli boʻlmasin, aytganlari samimiy – bunga, avvalo, uning oʻzi ishonadi. Agar shunday boʻlmaganida tor doirada, necha yillik qadrdonlariga bunday havoyi gaplarni aytmagan boʻlardi. Saidning otashin nutqi davom etadi: “Oʻzbekistonni necha oʻnlab mamlakatlar tan oldi. Necha oʻnlab mamlakatlar poytaxtida bizning elchixonamiz, necha oʻnlab mamlakatlarning elchixonalari bizning Toshkentimizda mavjud. Yusuf, ishon, bizga Mirazimboydek puldoru, senga oʻxshagan fidoiy kishilar judayam zarur” [14. B. 102].
Yusuf doʻstining soʻzlari samimiy ekaniga ishonsa ham, uning gaplari oʻziniki emasligini biladi.
Yaʼni barcha amaldorlarga xos boʻlgan qolip gaplar bu, “...oʻzining gapini qanday topib gapirsin? Axir buning uchun kishining oyogʻi oʻz zaminida – oʻz aqlu idroki, kuchu gʻayrati orqali bino etgani muhitda mustahkam turmogʻi kerak boʻlmaydimi?” [14. B.103] deya xayolidan oʻtkazadi Yusuf. Oʻqishni bitiribdiki, mansab zinalarining yuqorisiga koʻtarilib borgan Said maʼlum bosqichga yetganda reallikdan – yashab turgan muhitidan uzilib qoladi. Yozuvchi bu holni aravani tortib ketayotgan bosh amaldorning yoʻrigʻiga yoʻrgʻalash, u qaysi qoʻshiqni kuylasa, atrofidagi barcha anglab-anglamay shu unga joʻr boʻlishga majbur ekanidan deb biladi.
Biroq voqealar rivojida Saidning davlat va jamiyat haqidagi qarashlari oʻzgarib boradi.
Ayniqsa, Yevropa davlatlariga qilgan sayohatidan soʻng unda tuzumga, umuman, davlatchilikka nisbatan tanqidiy munosabat shakllanadi. Avvalo, uning tasavvurlari yangilanadi:
“…shundagina sobiq imperiya qariyb yetmish yil mobaynida adashib yurganligini ilk bora oʻz aqli bilan angladi” [14. B. 158]. Said dunyoqarashi qancha keng boʻlmasin, taraqqiy etgan jamiyatlarni oʻz koʻzi bilan koʻrmagunicha shoʻrolar davriga obyektiv baho bera olmasligi tabiiy edi.
U rivojlangan kapitalistik davlatni uning bagʻrida turib oʻrganganidan keyingina sotsializm va kapitalizmning farqini ravshan ajrata boshladi:
“Fuqarolarni inkubatordan chiqqan joʻjalar misol bir xil kiyintirib, bir xil edirgan, hayot sharoitini ham yakrang qilib, shaxsiy tashabbus va manfaatni boʻgʻib kelgan sovetlar-ku! Yana oʻshalarning yoʻlidan boramizmi? Yoʻq, bu mumkin emas” [14. B. 158], deya xayolidan oʻtkazadi u. Yuqorida keltirilgan parchada, sotsializmning eng katta xatosi sifatida shaxsiy tashabbus va manfaatni boʻgʻishi koʻrsatilmoqda. Mazkur omil kapitalizmning, jumladan, ekonomik odam konsepsiyasining butunlay ziddidir. Zero, davlat qachonki har bir fuqaroning manfaatlarini qonun doirasida himoya qilsa, orzu-istaklarini roʻyobga chiqarish sharoitini yaratib bersagina, barqaror hamda qudratli boʻladi. Bu xulosalarni adib yana Said vositasida ifodalaydi: “Axir, VATAN MANFAATI yoʻq yerdan bino qilinmaydi, balki har bir fuqaro manfaatidan, ha-ha, aynan HAR BIR VATANDOSH MANFAATIDAN OʻSIB CHIQADI! Yaʼni yakka shaxs manfaatiga Vatan, Vatan manfaatiga yakka shaxs manfaatini qarshi qoʻymaslik kerak. Ular goʻyo bir-birini taqozo qilib yashovchi ikki qutb – biri ikkinchisisiz chinakamiga qad rostlay olmaydi” [14. B. 184].
Shu oʻrinda yozuvchi gʻoyalarini iqtisodchi va faylasuf Adam Smit qarashlari bilan muqoyasa qilishga ehtiyoj sezamiz: “Har bir odam, – yozadi Adam Smit, – oʻz manfaatlariga mos keluvchi neʼmatni doimiy ravishda, eng foydali shaklda topishga intilib yashaydi. Bu yoʻlda u faqat oʻz manfaatlarini koʻzlaydi, aslo umum manfaatini emas. Biroq odam tabiiy ravishda oʻz eʼtiborini faqat shaxsiy manfaatlariga qaratar ekan, bu faoliyat alaloqibatda jamoa manfaatlariga koʻproq mos keluvchi jarayonga aylanadi. Tabiiyki, kishi bu faoliyati bilan jamiyat manfaatlariga xizmat qilayotganini yoki qay darajada foyda keltirayotganini anglab yetmaydi...
U manfaatlari yoʻlida harakatlanib borarkan, odatda oʻzi anglagan holda, maqsadli ravishda jamiyat foydasi uchun qilgan xizmatlaridan anglamay qilgan xizmatlari nisbatan koʻlamliroq boʻladi” [10. B. 331]. U.Hamdam ham Said tilidan vatan manfaatiga “HAR BIR VATANDOSH MANFAATIDAN OʻSIB CHIQADI”, deya taʼrif bermoqda. Yaʼni davlatchilikni shakllantiruvchi omil, avvalo, odamlarning manfaatidir. Buni Said xayolidan oʻtkazgan quyidagi mulohazalar orqali yanada oydinroq tushunish mumkin:
“Xorijda yashab-ishlovchi oʻzbek vatandoshi nahotki moddiy manfaati boʻlmagani uchungina Oʻzbekistonning kelajagiga befarq qarasa?
Said-chi? Said ham shunday qilarmidi? Axir, Saidning holi boshqacha-ku! U shu yerda ishlayapti. Yana masʼul vazifada. Demak, mamlakat, millat manfaati haqida gapirish va qaygʻurishdan manfaatdor. Yaʼni u egallab turgan lavozimi nuqtayi nazaridan shunga burchli va majbur.
U xuddi ana shu xizmatlari evaziga haq oladi, oilasining porloq kelajagini taʼmin etadi. Agar hol oʻzgacharoq boʻlganda-chi?” [14. B. 183].
Yozuvchi odamlar tabiatiga xos egoizmni imkon qadar kengroq koʻlamda taʼriflashga urinarkan, vatan va vatandoshlik tushunchalari ham mazkur egoizm (manfaat) bilan bevosita aloqador ekanini asoslashga harakat qiladi. Ayni damda yozuvchi davlat va hokimiyatning burchlari haqida ham toʻxtaladi. U kishilarning manfaati vatansiz (bu oʻrinda davlat maʼnosida) qad rostlay olmasligini taʼkidlaydi. Xoʻsh, kapitalizmda davlatning vazifalari qanday boʻlishi kerak? Bu borada ham Adam Smitning gʻoyalari haligacha zamonaviy davlatchilikning asosi boʻlib kelmoqda. Mutafakkir davlatning rolini fuqarolar moli va joni xavfsizligini kafolatlashda, qonun ustuvorligini taʼminlashda koʻradi. U iqtisodiyot davlatning ortiqcha aralashuvisiz, tabiiy oʻsishi kerak, degan gʻoyani ilk bor oʻrtaga tashlagan mutafakkirlardan biridir.
Shu oʻrinda Saidning Yevropa mamlakatlari taraqqiyotiga sabab boʻlgan omillar va oʻz vatanida olib borilayotgan islohotlarni taqqoslab, oʻylagan mulohazalariga eʼtibor qaratamiz: “Ovrupa mamlakatlari faqat bir hovuchgina oligarxiyaninggina emas, balki har bir jamiyat aʼzosining ham moddiy-maʼnaviy ahvoli yaxshilangandagina yurt haqiqatan qudratli boʻlishini bundan bir-ikki asr muqaddam tushungan.
Yoʻqsa, bunday maʼmurlikni bir pasda bunyod etish mumkin emas” [14. B. 158]. Jamiyatda faqat bir hovuch toifa – monopol, lobbistlarning boyishi aslida kapitalizm gʻoyalariga zid.
Zero, kapitalizm hammaga birdek imkoniyat berish, sogʻlom raqobat yaratishdan manfaatdor. Sogʻlom raqobat boʻgʻilganda, davlat oʻz burchlarini toʻlaqonli ado etmaganidagina kapital bir hovuch odamlar qoʻlida yigʻila boshlaydi. Adib bularni Said timsolida aytishga urinadi.
Biroq Saidning bu xulosalari amaliyotga koʻchmay, xayol sifatida qolaveradi. Said uning oʻzi ham sherik boʻlgan adolatsiz tuzumning qurboni boʻladi. Arzimas sabablar tufayli boʻshatilib, keraksiz buyumdek uloqtiriladi.
Kuni kecha odamlar soyasiga salom berib yurgan salobatli amaldordan asar ham qolmaydi.
Keyinroq, goʻyo hammasini kech tushunib yetgan odamdek Yusufga “Sen ishlashing kerak boʻlgan joyda oʻtirdim. Agar dunyoda haqiqat boʻlganda oʻsha oʻringa men emas, sen oʻtirishing kerak emasmidi? Yoʻq-da haqiqat!” [14. B.
232] deya hasratlanadi. Lekin Yusuf doʻstining samimiyatiga ishonmaydi. Bu shunchaki man sabidan ayrilgan odamning diydiyolari, dardini kimgadir aytib yengil tortishiga oʻxshardi. Zero, bu odam uchun ayni vaqtdagi yagona yupanch yana mansabga oʻtirish, yana oʻsha adolatsiz tizimda faoliyat yuritishdir...
Said obrazi shu tariqa Ulugʻbek Hamdamning inson konsepsiyasida muhim rol oʻynab, adibning davlat va jamiyat, hokimiyat va shaxs oʻrtasidagi munosabatlar yuzasidan xulosalarini umumlashtiruvchi vositaga aylanadi.
Amir – romandagi eng murakkab, ziddiyatli qahramonlardan biri. U baʼzan juda ham aqlli, mutafakkir koʻrinadi, baʼzan esa johil. Yana baʼzan moʻtadil dindordan boʻlsa, baʼzan mutaassibga aylanadi. Xullas, bir qarashda Amirni tushunish qiyin. Lekin uning murakkab hayoti, taqdiriga qaralsa, qahramonning bunday chigal xarakterini tushunish mumkin boʻladi.
Amir fojeasining asl ildizlari shoʻrolar davrida dinning jamiyat hayotidan ihotalanishiga borib taqaladi. Yaʼni odamlarning muhim hayotiy-ruhiy ehtiyojlaridan biri boʻgʻiladi. “Mening oʻttiz besh yoshimgacha oʻrisning zamoni edi.
Qurʼonning nimaligini bilmasdik” [14. B. 47], deydi Amir. Yurt mustaqillikka erishgach, odamlarga diniy erkinlik berildi. Biroq ayni vaqtda zamon murakkablashdi, iqtisodiy muvozanat buzildi. Qishloqda oʻqituvchilik qilib, durustgina kun kechirib kelayotgan Amirning turmushi parokanda boʻldi. Ana shunday pallada Amir najotni dindan izladi. Davlat va jamiyat bagʻrida himoyasiz qolgan oʻqituvchi butun borligʻi bilan oʻzini din bagʻriga otdi. Natijada bu dunyoni unutib, hayotiy muvozanatini yoʻqotdi.
Amir obrazi adibning inson konsepsiyasida din va dunyo, imon-eʼtiqod masalalariga doir qarashlarini ifodalash vositaga aylangan. Oʻzaro suhbatlaridan birida Amir ukasiga “Oʻzingni qiynama, ukajon, bu dunyoda hamma narsa xudoniki. Sen aytayotgan Oliy Nizom ham, uning himoyasiyu buzilishi ham, xullas, hamma-hammasi. Sen oʻz takabburligingdan voz kecha olsang, bas – dunyo qaygʻusiyu unda tartib oʻrnataman degan tashvishing ham seni tark etadi. Shunda sen bir ish qolganini koʻrasan: farzlarni ado etish.
Qolgani behuda, safsata...” [14. B. 141], deydi.
Amirning mazkur chuqur falsafiy xulosalari, aslida, haqiqat va har bir musulmon imon keltirishi zarur boʻlgan aqidaviy masalalardir. Ammo Amir oʻz hayoti misolida mazkur eʼtiqodiy masalani ijtimoiylikdan butunlay ajratib talqin qiladi.
Farz amallar deganda faqat namoz, haj, zakot kabi muhim amallarnigina tushunib, ijtimoiylikka daxldor, masalan, oʻz farzandlarini boqish, himoya qilish kabi farz amallarni chetlab oʻtadi. U imonsizlik va beamallik ruhiy muvozanatni izdan chiqarishini aytib, bunga gʻarb hayotini misol tariqasida koʻrsatadi. Shunda Yusuf “Aka, oʻshalar barpo etgan moddiy hayot darajasiga erishmas ekanmiz, bizning ham ruhiy butunligimizga darz ketishi aniqqa oʻxshaydi” [14. B.
142], deya izoh beradi. Muxtasar qilib aytganda, biz Amirning taqdirida Rasululloh sallallohu alayhi va sallamning kimki dinda qattiq (gʻuluv) ketsa, din uni magʻlub qilishi haqidagi hadisining hayotiy misolini koʻramiz.
D.Quronov “Muvozanat” romani va muallifning badiiy niyati haqida toʻxtalib, “yaqin oʻtmishimiz – odatlanilgan turmush tarzidagi tublik oʻzgarishlar ruhiyatimizda keskin evrilishlarni keltirib chiqargan davrdagi muvozanatsizlik holatini qalamga oldi. Yozuvchi qahramoni ruhiyatida yoʻqolgan muvozanatning tiklanish jarayonini tasvirlash asnosi kunning oʻtkir muammolariga javob izladi, anglash va anglaganlarini yaxlit konsepsiya – badiiy falsafa tarzida ifodalashga intildi” [11. B. 14], deb yozadi.
Darhaqiqat, Ulugʻbek Hamdam millatimiz tarixida har jihatdan tub burilishlarga sabab boʻlgan
Мақолада У.Ҳамдамнинг “Мувозанат” романи инсон концепцияси категорияси асосида таҳлилга тортилган. Адибнинг ўтиш даври воқеаларини романий контекстда тафтиш этгани, капитализм фуқаросининг фалсафий, иқтисодий, ижтимоий омилларини тизимлаштириб, янги инсон концепциясини яратгани асосланган. “Мувозанат” миллий адабиётимизда илк бор экономик одам (Ҳомо Эcономиcус) сиймосини консептуал равишда ифодалаган асар сифатида баҳоланган ва бу Адам Смитнинг иқтисодий-фалсафий қарашлари билан далилланган.
Калит сўзлар: инсон концепцияси, бадиий концепция, романий тафаккур, ўзбек романлари, экономик одам, ижтимоий одам, ўтиш даври.
1991-йил Ўзбекистон Республикаси ўз мустақиллигини эълон қилди. Етмиш йилдан ортиқ давом этган совет мустамлакачилигидан сўнг халқимиз нафақат сиёсий-иқтисодий жиҳатдан, балки том маънода руҳий-маънавий жиҳатдан ҳам эркинликка эришди. Албатта, мустақиллик – буюк неъмат. Унга эришиш йўлида минглаб юрт фарзандлари жон берди. Бироқ мустақил бўлиб давомли яшаш мустақилликка эришишдан кўра ҳам қийинроқ, мураккаброқ жараёндир. Шу маънода, Ўзбекистон мустақиллигининг илк йиллари халқимизга иқтисодий, сиёсий, маънавий-руҳий жиҳатдан осон бўлмагани тайин.
Бир тарафдан, узоқ йиллар давомида асосан қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари ва саноат хом ашёси етказиб беришга ихтисослашган давлат иқтисодиёти деярли банкрот ҳолатига етиб, ишсизлик ва йўқчиликни олиб келган бўлса, иккинчи тарафдан, ягона мафкура атрофида бирлашиб, шу мафкурани ўз эътиқоди даражасига кўтарган, бироқ бу “эътиқод”нинг ёлғон эканини англаб етган жамият маънавий жиҳатдан кучли фалажланди. Мазкур “фалажлик”ка профессор Озод Шарафиддинов шундай изоҳ беради: “...маънавий суянчиғи барбод бўлган, ихлос билан ишонган идеаллари сароб бўлиб чиққан салкам 20 миллион одам! Ҳаёт йўлининг ярмидан кўпини ўтиб қўйгач, бирдан ўтган умри беҳуда кетганини англаб қолган, дунёни поклашдек олий ниятга хизмат қиляпман деб ўйлаган, аслида эса бунинг ўрнига ўзи буткул кирланиб битган 20 миллион инсон. Инсоният тарихида ҳали ҳеч қачон бунақа катта фалокат, бунчалик ҳудудсиз фожиа рўй берган эмас эди ва эҳтимолки, бундан кейин ҳеч қачон рўй бермас ҳам” [1. Б. 53].
Устоз адабиётшуноснинг собиқ совет халқлари истиқлолга эришган илк йиллардаги маънавийруҳий эврилишларга инсоният тарихидаги “ҳудудсиз фожиа” деб таъриф бериши бежиз эмас, албатта.
Зеро, совет иттифоқи суяниб келган коммунистик мафкура шунчаки шиор эмас, балки бу ҳудудда яшовчи қарийб 300 миллион одамнинг оламни билиш воситаси эди. Яъни коммунистик мафкура инсоннинг яшаш тарзи, орзу-истаклари, моддий эҳтиёжлари, идеал ва мақсадларини белгилаб берувчи ҳаётий дастур, концепция бўлган.
Мустақиллик эълон қилинганидан сўнг Совет иттифоқининг бошқа халқлари қатори ўзбек жамияти ҳам мазкур ҳаётий дастурни нафақат йўқотди, балки унинг пуч, ёлғон эканини англаб етди.
Энди жамиятимиз социализмнинг бутунлай зидди бўлган капитализм қонуниятлари асосида ҳаёт кечириши, шунга мос равишда орзу-истаклари, идеал ва мақсадларини қайтадан белгилаб олиши зарур эди. Айни шу мураккаб жараён Ўзбекистоннинг янги тарихида ўтиш даври номи билан муҳрланиб қолди.
Шу ўринда муҳим бир масалага ойдинлик киритиб олишга эҳтиёж сезамиз. Маълумки, ҳозирда биз ўтиш даври деб атаётган қарийб ўн йиллик давр оралиғида миллий адабиётимизда кўплаб романлар яратилди. Бироқ уларнинг ҳаммасига ҳам ўтиш даври адабиёти намунаси сифатида қарай олмаймиз. Профессор Йўлдош Солижонов ўтиш даври адабиёти ҳақида сўз юритаркан, шундай ёзади: “Бозор муносабатлари ўзўзидан инсоннинг жамият, оила, жамоа, ўзга юрт ва одамлар ўртасидаги зиддият ҳамда алоқалар силсиласини ҳам юзага чиқаради. Бундай вазиятда турмушини ўнглаш учун уринаётган шахс манфаати билан янгиланишга юз тутаётган жамият ва сиёсат манфаатлари ўртасида ўзаро тўқнашувлар вужудга келади” [2. Б.
147]. Бизнингча, олим назарда тутган янги тузумга мослашишга уринаётган шахс ва жамият ўртасидаги зиддиятлар ифодаси ўтиш даври адабиётини белгиловчи энг муҳим хусусиятдир. Лекин мустақилликнинг дастлабки ўн йиллигида ёзилган барча романларда ҳам жамиятда бир тузумдан иккинчи бир тузумга ўтиш вақтидаги ижтимоий-руҳий, маданий эврилишлар кенг миқёсда тасвирланмаган. Аниқроғи, ўтиш даврига хос воқеа-ҳодисалар ва уларнинг жамиятга, хусусан, муайян индивидга таъсирини ёритиш барча романнависларнинг ҳам бадиий-ғоявий мақсадига айланмаган. Шу маънода ўтиш даври романлари деганда бу даврда ёзилган барча романларни эмас, балки шу даврга хос ижтимоий кайфияти ифодалаган, янги тузум ва шахс ўртасидаги зиддиятлар тасвирини ўз бадиий мақсадига айлантирган романларни тушунишимиз мақсадга мувофиқ. Бошқача айтганда, ўтиш даври деб аталувчи тарихий босқич ва ўтиш даври адабиёти деб аталувчи маданий босқични ўзаро фарқлашимиз зарур.
Адабиётнинг марказида инсон туради. Шу нуқтайи назардан қарасак, Шўро адабиёти ва Истиқлол адабиётини фарқловчи энг муҳим омил ҳам шахс талқинида, инсоннинг бадиий концепциясида кўринади. “ХХ аср янги ўзбек адабиёти шахс талқини бобида алоҳида босқични ташкил этади, – деб ёзади Умарали Норматов.
– Муайян сабабларга кўра, аср адабиётида шахсни ижтимоий муносабатлар маҳсули сифатида кўрсатиш устуворлик қилди” [3. Б. 3]. Олим назарда туган “ижтимоий муносабатлар маҳсули сифатида”ги шахс ижтимоий одам (Ҳомо соcиологиcус)дир. Истиқлол эса ижодкор чекига янги даврни англаш, капиталистик жамиятда шахс мақоми, унинг ахлоқи, идеал ва мақсадларини белгилаш, бир сўз билан айтганда, янги инсон концепциясини яратиш вазифасини юклади. Буни теран ҳис қилган ижодкорлар қатор асарлар яратдилар. Уларнинг энг ёрқин намуналари сифатида Шукур Холмирзаевнинг “Динозавр”, Хуршид Дўстмуҳаммаднинг “Бозор” ҳамда Улуғбек Ҳамдамнинг “Мувозанат” романларини кўрсатиш мумкин. Бу асарлар ўтиш даврини романий контекстда тафтиш этгани, бозор муносабатларига қадам қўйган жамиятнинг кўп тармоқли бадиий моделини яратиб, олам ва одам муносабатлари ҳақида яхлит бадиий концепция тақдим этгани билан қимматлидир. Қолаверса, биз мазкур асарларда илк бор ижтимоий одамнинг зидди бўлган экономик одам (Ҳомо Эcономиcус) билан танишамиз.
Экономик инсон [4. Б. 130] категорияси капитализмнинг, умуман, иқтисодиётнинг фалсафий асоси ҳисобланади. ХВИИИ асрда яшаган ғарб файласуфлари А.Фергюсон, Ф.Хатчесон ва Д.Юмга кўра, инсониятнинг моддий муносабатлари унинг эгоизми асосига қурилади [5. Б. 127].
Яъни ҳар бир индивид ўзининг шахсий эҳтиёжлари, манфаатидан келиб чиқибгина ҳаракатланади ва доим максимал даражадаги фойдани кўзлайди.
Айни дамда, инсон табиатига хос мазкур омил жамиятни бошбошдоқликка эмас, балки, аксинча, ижтимоий мувозанатга, адолатга етаклайди. Зеро, қандолатчининг ўз маҳсулотини сифатли тайёрлаши азбаройи одамларни ўйлаганидан эмас, балки уларнинг ишончини қозониб кўпроқ фойда кўриш истагидандир.
Кейинроқ замонавий иқтисод назарияси оталаридан бири ҳисобланувчи шотландиялик иқтисодчи ва файласуф Адам Смит экономик одам категориясининг назарий асосларини яратди. Унга кўра, инсон фақатгина ўз манфаатини кўзлаб ҳаракатланади ва бу жараён ҳар доим ҳам англанган тарзда кечмайди. Яъни “кўринмас қўл” инсонни ҳатто у мақсад қилмаган неъматлар томон ҳам етаклайди, бу йўлда у жамият манфаатлари учун англанган, мақсадли ҳаракатларидан-да кўпроқ фойда келтиради [6.
Б. 332]. Демак, биз экономик инсон деганда ўз нафсининг қули, пул учун ҳамма нарсага тайёр одамнигина тушунишимиз хато бўлади.
Экономик одам ҳам ўз моҳияти билан ижтимоий одамдир. Фақат у инсоннинг шахсий манфаатларини кўпроқ ҳимоя қилиб, ижтимоий тенгликка манфаат орқали етиб боришни кўзлайдиган назариядир. Шу жиҳатдан, экономик одам тушунчаси ижтимоий одам (Ҳомо соcиологиcус)га қарама-қарши қўйилади. Яъни ижтимоий одам максимал даражада фақат ўз манфаатини эмас, балки онгли равишда умумманфаатини кўзлайди. Бироқ капитализмнинг “оталари” одам ўзи англаган ҳолда максимал даражада умумманфаатини кўзлаб яшаши мумкин эмаслигини таъкидлайдилар. Капитализмнинг пойдевори эса айни шу ҳақиқат – инсонга хос эҳтиёжлар асосига қурилади, деб ҳисоблайдилар. Умуман, социализм ва капитализмнинг ўзаро фарқи ҳам шу нуқтада равшан кўринади.
Биз юқорида қайд этганимиз “Динозавр”, “Мувозанат”, “Бозор” каби романларнинг ўзига хослиги шундаки, уларда асли ижтимоий одам бўлган бош қаҳрамоннинг воқеалар ривожида аста-секин экономик одамга эврилишига гувоҳ бўламиз. Бу романларнинг бутун маъно-мазмуни, воқеа-ҳодисаларнинг занжир каби тизилиши мана шу эврилишнинг тасвири, ифодаси учун бўйсундирилган. Қуйида мазкур қарашларимизни Улуғбек Ҳамдамнинг “Мувозанат” романи мисолида асослашга ҳаракат қиламиз.
“Мувозанат” – сўзсиз ўтиш даврининг энг ёрқин романларидан бири. Ўз даврида қўлмақўл бўлиб ўқилган, адабий давраларда кескин баҳс-мунозараларга сабаб бўлган мазкур асар ўтиш даврини бутун мураккабликлари билан қамраб олгани билан қадрланади. Хусусан, Пиримқул Қодиров ўз даврида “Мувозанат”га сўнгги ўн йилликларда яратилган энг яхши романлардан бири [7. Б. 4], дея баҳо берган бўлса, Матёқуб Қўшжонов унинг шиддат билан ёзилганини эътироф этади [8. Б. 3]. Озод Шарафиддинов мазкур роман мисолида реализмнинг ҳали очилмаган имкониятлари кўп эканига амин бўлганини таъкидлаган [9. Б. 3].
Профессор Дилмурод Қуронов “Мувозанат” ҳақида сўз юритар экан, “Кечириб турилган кун ҳақида роман ёзиш осон эмас: ҳодисанинг эстетик обектга айланиши учун ундан узилиш тақозо этилади. Юз бериб турган ҳодисотлар ичида бўлгани ҳолда уларни бадиий мушоҳада этиш ғоят мушкул” [10. Б. 5], дейди. Дарҳақиқат, Улуғбек Ҳамдам бадиий ижоднинг мураккаб йўлини танлайди. У ҳали якунланмаган, бўлиб турган воқеа-ҳодисаларнинг ҳиссий таъсири ариб улгурмаган кезларда роман ёзишга киришади.
Бироқ, назаримизда, айни шу омил романнинг муваффақиятини таъминлайди. Асарда бирор сатр, жумла йўқки, ўқувчи унда ёзувчини, у бошидан кечираётган ижтимоий дардни ҳис қилмаса.
“Мувозанат” романининг яна бир ўзига хослиги шундаки, унда катта бир давр, жамият ҳаёти яхлит бадиий моделга жо этилган. Ўқувчи асар мутолаасига киришаркан, мазкур бадиий модел воситасида ўтиш даври манзаралари:
ижтимоий, иқтисодий, сиёсий вазият, турли табақа, соҳа вакилларининг кечмиши, ёшу қари, қишлоғу шаҳар аҳолисининг ҳаёт тарзидан бохабар бўлади. Айни шу жиҳатни ҳисобга олган Д.Қуронов “Мувозанат”ни “…миллий тарихимиздаги бурилиш паллаларини, ҳаёти шундай паллаларга тўғри келган инсонлар руҳиятидаги эврилишларни кенг эпик кўламда акс эттиролган “Ўтган кунлар”, “Кеча ва кундуз”, “Лолазор” сингари бармоқ билан санарли романлар қатордан жой олди” [11. Б.
14], дея эътироф этади.
Академик М.Қўшжоновнинг “Роман сюжетини асосан учта қаҳрамон саргузаштлари ташкил қилади. Учаласи ҳам бугунги замон қаҳрамонлари. Бироқ учта қаҳрамон – учта ҳаёт йўли. Мана шу учта ҳаёт йўлининг бирлиги романда акс этган воқеликнинг қай даражада долзарб эканини кўрсатиб турибди” [8. Б. 3], дея асар марказий қаҳрамонларини таснифлайди.
Аммо бу ўринда ҳурматли устознинг мазкур таснифига қўшила олмаймиз. Тўғри, асар сюжетидан келиб чиқсак, “Мувозанат” романи асосан уч қаҳрамон: тарихчи олим Юсуф, амалдор Саид, тадбиркор Миразимларнинг кўрган-кечирганлари асосига қурилгандек. Бироқ муаммога У.Ҳамдамнинг инсон концепцияси нуқтайи назаридан қарасак, Юсуфнинг акаси Амирнинг бадиий-ғоявий аҳамияти юқорида саналган қаҳрамонлардан асло кам эмаслиги ойдинлашади. Бу жиҳатдан профессор Умарали Норматов “Романдаги энг ёрқин, консептуал персонажлардан бири шу Амир образидир, Амир ёш ёзувчининг чиндан-да бадиий ютуғидир” [3. Б.
3], деб ёзганида тўла ҳақли эди. Зеро, 90-йиллар аввалида ҳукумат тақдим этган диний эркинлик ва жамиятдаги диний илмсизликнинг ўзаро қовушмаслиги оқибатида айрим диндорларда эътиқодий, руҳий, ижтимоий мувозанатнинг бузилиши кузатилди.
Яъни Амир – 90-йиллар жамиятига хос катта бир гуруҳнинг типик вакили. Шундай экан, у романнинг марказий қаҳрамонларидан биридир. Бошқа тарафдан, профессор Йўлдош Солижоновнинг “Романдаги ҳар бир образнинг ўз ўрни, ўз тақдири, ўз “мен”и бор. Муҳими, “ўйиндан ташқари” ҳолатда биронта ҳам персонажни учратмайсиз”
[12. Б. 3], деган хулосаси ҳар жиҳатдан асослироқ кўринади. Сабаби романда ҳатто иккинчи пландаги қаҳрамонларга ҳам (масалан, Гулшода, Заҳро) ёзувчи ўз бадиий концепциясидан келиб чиқиб муҳим ижтимоий-руҳий, фалсафий ғоя юкини берадики, уларсиз асарнинг бадиий мукаммаллигини тасаввур этиб бўлмайди.
У.Ҳамдам ўзининг олам ва одам ҳақидаги бадиий концепциясини тўртта марказий қаҳрамон асосига қурар экан, романда уларни ўзаро қарама-қарши қўяди. Яъни мазкур қаҳрамонларнинг характери, дунёқараши, ҳаётий мақсадлари бир-биридан кескин фарқ қилади. Айни вақтда, уларнинг бари ҳаётий-руҳий мувозанатни йўқотгани билан умумийликни касб этади. Асар эса мана шу бузилган мувозанатни излаш йўлларини, бу йўлда қаҳрамонлар руҳиятида кечган эврилишлар ва хулосаларни кўрсатишни мақсад қилади. Ундаги инсон концепциясига олам ва одам муносабатларидаги мувозанат асос қилиб олинади. “Асар билан танишиб, – ёзади М.Қўшжонов, – шундай хулосага келасиз:
бутун олам мувозанат қонуни асосида турган бўлса, жамият ҳам, унинг асосини ташкил қилган инсонлар ҳам айни мувозанат туфайли барқарордир. Мувозанат бузилган заҳоти ҳаётда, демак, унинг аъзолари орасида ҳар хил кутилмаган ўзгаришлар, ҳатто издан чиқишлар бошланади”
[8. Б. 4].
Профессор Умарали Норматов роман бош қаҳрамони Юсуфни “романчилигимизда ўтиш даври деб аталган мураккаб тарихий жараённинг қаҳрамони” [13. Б. 120], деганда топиб айтган.
Чунки биз Юсуф сиймосида ўтиш даврининг суронли шароитида ўзлигини йўқотмай, оқу қорани англаб бозор муносабатларига мослаша олган зиёли шахсни кўрамиз.
Юсуф романнинг бош қаҳрамони ўлароқ моддий, маънавий, ижтимоий мувозанацизликнинг барча аломатларини ўзида мужассам этади.
Агар Саидда ҳокимият ва руҳият, Миразимда моддият ва маънавият, Амирда эътиқод ва амал ўртасидаги мувозанацизликка урғу берилган бўлса, Юсуф шуларнинг барини умумлаштириб, ёзувчининг инсон концепциясини яратишдаги бош лабораторияга айланади. Бошқача айтганда, Улуғбек Ҳамдам роман марказидаги тўрт қаҳрамонга инсониятга хос тўрт муҳим омил – маърифат, пул, ҳокимият ва динни тақсимлаб бераркан, аслида, буларнинг бари бир индивидда мувозанатли йўсинда мужассам бўлишини орзу қилади. Шунинг учун ҳам воқеалар ривожида Юсуфнинг инсон, жамият, давлат ҳақидаги қарашлари теранлашиб, ўзи учун муҳим хулосалар чиқарганига гувоҳ бўламиз.
Асар аввалида Юсуф соф ижтимоий шахс эди.
У ҳаётини илмга бағишлаган. Ҳаётий мақсад, орзу-истакларини илм-фан воситасида қондиришни кўзлаган. Юсуф пул ва ҳокимият лаззатини билса-да, уни кўпроқ туркий халқлар тарихини ўрганиш, ҳақиқий тарихни китоб саҳифаларига муҳрлаш ташвиши безовта қиларди. У буларни “бир тузумдан иккинчи тузумга ўтиш жараёнини бошидан кечираётган миллатнинг эртанги ҳолига таъсир этади деб тушунар ва бу вазифани қолган барча долзарб ишлардан-да муҳимроқ ҳисобларди” [14. Б. 60]. Лекин “бозор муносабатлари бу одамни чирпирак қилиб учиради” [9. Б. 3]. Энди у барини қайта мушоҳада қилишга, олам ва одам ҳақидаги қарашларини янги замон талаблари асосида қайта баҳолашга мажбур бўлади.
Ёзувчи роман аввалида қаҳрамонлари характерига берган илк чизгилардаёқ улар ўртасидаги зиддиятни яққол кўрсатишга уринади.
Шаҳардан қишлоққа, ота уйига келган Юсуф акаси Амир билан суҳбат қурар экан, у билан диний-эътиқодий масалада муроса қила олмайди.
Амир Юсуфдан сўрайди:
– Намоз ўқимай қўйибсан деб эшитдим.
Шу ростми?
– Мусулмончиликда бирламчи нима, ака? – саволга савол ила жавоб қайтарди Юсуф.
– Иймон.
– Нега унда сизнинг биринчи саволингиз иймон ҳақида эмас?” [14. Б. 55].
Юсуфнинг акаси билан баҳси имон ва амал ҳақида. Амир имон амал (ибодат) билан бирга бўлиши шарт эканини айца, Юсуф мусулмон учун энг аввало намоз эмас, қалбдаги поклик муҳим эканини таъкидлайди: “…одамлар ўз амалларига кўра учга бўлинади: Олий Низомни ҳимоя қилувчилар, Уни бузувчилар ва лоқайдлар. Негадир кўнглимда шундай бир қаноат борки, агар киши ўша Олий Низомнинг қурув чиларидан бўлса, у намоз ўқийдими, ўқимайдими, ҳажга борадими-йўқми, барибир чин мусулмондир” [14. Б. 61]. Юсуф акасининг фақат ибодат билан чекланиб, оилага, рўзғорга эътибор қилмай қўйганидан ранжийди. У акасига динда ўрта йўлни тутиш лозимлигини, ибодат тушунчаси кенгроқ тушунча эканини, ҳалол меҳнат билан ризқ топиш ва бола-чақани боқиш ҳам фарз амаллардан эканини уқтирмоқчи бўлди. Лекин Амир ҳам бўш келмайди, “Ҳар қанча важ-корсон кўрсатмагин, Худонинг фарз қилганлари ўз ўрнида қолади. Уни ўзгартириш учун қанча баҳона тўқимагин, бекор” [14. Б. 63], деб жавоб беради. Бу ўринда ёзувчи икки тарафнинг ҳам хулосаларини мутлақлаштиришга уринмайди. Зеро, эътиқод масаласида ҳар икки қаҳрамон ҳам мувозанатни йўқотган.
Саид – Юсуфнинг курсдоши, яқин дўсти. У Юсуфдан фарқли ўлароқ илмни эмас, ҳокимиятни танлади. Одамларни, жамиятни ҳаракатлантирувчи асосий куч сифатида ПУЛ ва ҲОКИМИЯТни кўрди. У дўсти Юсуфнинг тарих, миллий ғурур, маданият, маърифат каби қарашларини хомхаёл сифатида баҳолайди. Аммо шу каби қарашлари унинг “ҳокимиятида” бўшлиқларни пайдо қилади.
Миразим эса бутунлай бошқа олам, дунёни сув босса, тўпиғига чиқмайди. “Қорним тўқ, бошим соғ, шунинг ўзи бас манга. Етти аждодимиз савдогар ўтган, мен ҳеч ўйланмай ўшаларнинг ишини давом эттираман” [14.
Б.29], дерди у. У.Ҳамдам жамиятшунослик юзасидан хулосаларида фақат шахсий кузатишларига асосланиб қолмайди. Адибнинг илмий фаолияти кўздан кечирилса, унинг жамият ҳақидаги қарашларда Румий, Кант, Фрейд, Юнг каби мутафаккирларнинг тадқиқотларига таянганига амин бўлиш мумкин. “Инсон фақат социал мавжудот эмас, – ёзади У.Ҳамдам. – У яна биологик, руҳий асосларга ҳам эга, ўз ҳаётида айни шу жиҳатларнинг ҳам ифода этилишига эҳтиёжманддир”
[15. Б. 17]. Шу маънода адиб ўз вақтида инсонни “социал мавжудот” деб билувчи Юсуфни мавжудликни асосан биологик келиб чиқишда кўрадиган Саид ва Миразимга ёки фақат руҳоний асосни тан олувчи Амирга қарама-қарши қўяди.
Роман воқеалари давомида Юсуфнинг изчил равишда ижтимоий шахсдан экономик шахсга эврилиши кузатилади. Муҳими, бу эврилиш ишончли ҳаётий далиллар, муқаррар ижтимоий-руҳий зарурат эвазига содир бўладики, ўқувчи инсоният мавжудлигида ижтимоий, моддий, руҳий мувозанатнинг заруратини теран англай бошлайди, ҳаёт ҳақида хулосалар чиқаради. Бу хулосалар роман воқелиги бўйлаб Юсуф билан қадам-бақадам йўл босиларкан, янада мустаҳкамланиб боради.
Қуйида “Мувозанат” романидаги инсон концепциясининг асосини ташкил этувчи хулосаларга етакловчи воқеа ва тақдирларни атрофлича кўриб чиқамиз.
У.Ҳамдам ўзининг инсон концепциясида маънавияциз бойликни қоралайди. Албатта, моддият муҳим, бироқ моддият инсондаги зарурий сифатларнинг биттаси, холос: “...одамзод ўз маънавиятини моддият орқали намойиш этишу ўз моддий оламини маънавият туфайли тиклаш ва сақлашга мажбур ва маҳкум” [13. Б.100]. Ёзувчи бу қарашларини Миразимнинг ҳаёти мисолида асослашга уринади.
Миразим – жуда ҳам бадавлат тадбиркор.
Кўнгли ниманики тусамасин, бари муҳайё.
Данғиллама уй-жойлар, энг сўнги русумдаги автомобиллар, кўнгилхушлик учун гўзал аёллар, дабдабали базмлар – булар Миразим топган ҳаётий “неъмат”лар. “Ҳаёт Миразимдан ҳеч нарсани аямаётган эди, у нимага қўл узаца, узиб олаётганди. Фақат бир нарса – олдинда уни кутиб турган мақсад – манзил йўқ эди”
[14. Б. 95]. Муаммо шундаки, унинг бошқа орзу-истаклари мавжуд эмас. Аниқроғи, бошқа истакларнинг туғилишига замин яратувчи маънавий асоснинг ўзи йўқ. Шундай экан, пул билан эришиш мумкин бўлган барча неъматларни қўлга киритган Миразим қалбининг туб-тубидаги катта бўшлиқни сеза бошлайди. Хотини Заҳро билан муносабатларига дарз кетади. Оилавий бахт топа олмайди. Қолаверса, ўзи қурган бизнес империянинг жуда ҳам мўрт эканини, биргина шахснинг мансабдан кетиши оқибатида бу империянинг кули кўкка совурилиши мумкинлигини ҳис қилади, доим ҳаловациз яшайди.
У.Ҳамдам Саид образи мисолида замонанинг типик амалдорини тасвирлайди. Унинг оташин нутқлари реал ҳаётга сира мос эмас, балки бутунлай зид келади. “Мана энди, – базмларнинг бирида айтади Саид, – кўкракни кериб яшайдиган замон келди. Ниҳоят, ўзбекнинг елкасига ҳам офтоб тегди” [14. Б. 102]. Энди шу Саиднинг замонида қишлоқдаги Юсуфнинг болалик дўсти Содиқнинг берган саволини эсланг: “Нега биз очмиз?!” Адибнинг кинояси шуки, Саид қанчалик ақлли, фаросатли бўлмасин, айтганлари самимий – бунга, аввало, унинг ўзи ишонади. Агар шундай бўлмаганида тор доирада, неча йиллик қадрдонларига бундай ҳавойи гапларни айтмаган бўларди. Саиднинг оташин нутқи давом этади: “Ўзбекистонни неча ўнлаб мамлакатлар тан олди. Неча ўнлаб мамлакатлар пойтахтида бизнинг элчихонамиз, неча ўнлаб мамлакатларнинг элчихоналари бизнинг Тошкентимизда мавжуд. Юсуф, ишон, бизга Миразимбойдек пулдору, сенга ўхшаган фидоий кишилар жудаям зарур” [14. Б. 102].
Юсуф дўстининг сўзлари самимий эканига ишонса ҳам, унинг гаплари ўзиники эмаслигини билади.
Яъни барча амалдорларга хос бўлган қолип гаплар бу, “...ўзининг гапини қандай топиб гапирсин? Ахир бунинг учун кишининг оёғи ўз заминида – ўз ақлу идроки, кучу ғайрати орқали бино этгани муҳитда мустаҳкам турмоғи керак бўлмайдими?” [14. Б.103] дея хаёлидан ўтказади Юсуф. Ўқишни битирибдики, мансаб зиналарининг юқорисига кўтарилиб борган Саид маълум босқичга етганда реалликдан – яшаб турган муҳитидан узилиб қолади. Ёзувчи бу ҳолни аравани тортиб кетаётган бош амалдорнинг йўриғига йўрғалаш, у қайси қўшиқни куйласа, атрофидаги барча англаб-англамай шу унга жўр бўлишга мажбур эканидан деб билади.
Бироқ воқеалар ривожида Саиднинг давлат ва жамият ҳақидаги қарашлари ўзгариб боради.
Айниқса, Европа давлатларига қилган саёҳатидан сўнг унда тузумга, умуман, давлатчиликка нисбатан танқидий муносабат шаклланади. Аввало, унинг тасаввурлари янгиланади:
“…шундагина собиқ империя қарийб етмиш йил мобайнида адашиб юрганлигини илк бора ўз ақли билан англади” [14. Б. 158]. Саид дунёқараши қанча кенг бўлмасин, тараққий этган жамиятларни ўз кўзи билан кўрмагунича шўролар даврига обектив баҳо бера олмаслиги табиий эди.
У ривожланган капиталистик давлатни унинг бағрида туриб ўрганганидан кейингина социализм ва капитализмнинг фарқини равшан ажрата бошлади:
“Фуқароларни инкубатордан чиққан жўжалар мисол бир хил кийинтириб, бир хил эдирган, ҳаёт шароитини ҳам якранг қилиб, шахсий ташаббус ва манфаатни бўғиб келган советлар-ку! Яна ўшаларнинг йўлидан борамизми? Йўқ, бу мумкин эмас” [14. Б. 158], дея хаёлидан ўтказади у. Юқорида келтирилган парчада, социализмнинг энг катта хатоси сифатида шахсий ташаббус ва манфаатни бўғиши кўрсатилмоқда. Мазкур омил капитализмнинг, жумладан, экономик одам концепциясининг бутунлай зиддидир. Зеро, давлат қачонки ҳар бир фуқаронинг манфаатларини қонун доирасида ҳимоя қилса, орзу-истакларини рўёбга чиқариш шароитини яратиб берсагина, барқарор ҳамда қудратли бўлади. Бу хулосаларни адиб яна Саид воситасида ифодалайди: “Ахир, ВАТАН МАНФААТИ йўқ ердан бино қилинмайди, балки ҳар бир фуқаро манфаатидан, ҳа-ҳа, айнан ҲАР БИР ВАТАНДОШ МАНФААТИДАН ЎСИБ ЧИҚАДИ! Яъни якка шахс манфаатига Ватан, Ватан манфаатига якка шахс манфаатини қарши қўймаслик керак. Улар гўё бир-бирини тақозо қилиб яшовчи икки қутб – бири иккинчисисиз чинакамига қад ростлай олмайди” [14. Б. 184].
Шу ўринда ёзувчи ғояларини иқтисодчи ва файласуф Адам Смит қарашлари билан муқояса қилишга эҳтиёж сезамиз: “Ҳар бир одам, – ёзади Адам Смит, – ўз манфаатларига мос келувчи неъматни доимий равишда, энг фойдали шаклда топишга интилиб яшайди. Бу йўлда у фақат ўз манфаатларини кўзлайди, асло умум манфаатини эмас. Бироқ одам табиий равишда ўз эътиборини фақат шахсий манфаатларига қаратар экан, бу фаолият алалоқибатда жамоа манфаатларига кўпроқ мос келувчи жараёнга айланади. Табиийки, киши бу фаолияти билан жамият манфаатларига хизмат қилаётганини ёки қай даражада фойда келтираётганини англаб етмайди...
У манфаатлари йўлида ҳаракатланиб бораркан, одатда ўзи англаган ҳолда, мақсадли равишда жамият фойдаси учун қилган хизматларидан англамай қилган хизматлари нисбатан кўламлироқ бўлади” [10. Б. 331]. У.Ҳамдам ҳам Саид тилидан ватан манфаатига “ҲАР БИР ВАТАНДОШ МАНФААТИДАН ЎСИБ ЧИҚАДИ”, дея таъриф бермоқда. Яъни давлатчиликни шакллантирувчи омил, аввало, одамларнинг манфаатидир. Буни Саид хаёлидан ўтказган қуйидаги мулоҳазалар орқали янада ойдинроқ тушуниш мумкин:
“Хорижда яшаб-ишловчи ўзбек ватандоши наҳотки моддий манфаати бўлмагани учунгина Ўзбекистоннинг келажагига бефарқ қараса?
Саид-чи? Саид ҳам шундай қилармиди? Ахир, Саиднинг ҳоли бошқача-ку! У шу ерда ишлаяпти. Яна масъул вазифада. Демак, мамлакат, миллат манфаати ҳақида гапириш ва қайғуришдан манфаатдор. Яъни у эгаллаб турган лавозими нуқтайи назаридан шунга бурчли ва мажбур.
У худди ана шу хизматлари эвазига ҳақ олади, оиласининг порлоқ келажагини таъмин этади. Агар ҳол ўзгачароқ бўлганда-чи?” [14. Б. 183].
Ёзувчи одамлар табиатига хос эгоизмни имкон қадар кенгроқ кўламда таърифлашга уринаркан, ватан ва ватандошлик тушунчалари ҳам мазкур эгоизм (манфаат) билан бевосита алоқадор эканини асослашга ҳаракат қилади. Айни дамда ёзувчи давлат ва ҳокимиятнинг бурчлари ҳақида ҳам тўхталади. У кишиларнинг манфаати ватансиз (бу ўринда давлат маъносида) қад ростлай олмаслигини таъкидлайди. Хўш, капитализмда давлатнинг вазифалари қандай бўлиши керак? Бу борада ҳам Адам Смитнинг ғоялари ҳалигача замонавий давлатчиликнинг асоси бўлиб келмоқда. Мутафаккир давлатнинг ролини фуқаролар моли ва жони хавфсизлигини кафолатлашда, қонун устуворлигини таъминлашда кўради. У иқтисодиёт давлатнинг ортиқча аралашувисиз, табиий ўсиши керак, деган ғояни илк бор ўртага ташлаган мутафаккирлардан биридир.
Шу ўринда Саиднинг Европа мамлакатлари тараққиётига сабаб бўлган омиллар ва ўз ватанида олиб борилаётган ислоҳотларни таққослаб, ўйлаган мулоҳазаларига эътибор қаратамиз: “Оврупа мамлакатлари фақат бир ҳовучгина олигархиянинггина эмас, балки ҳар бир жамият аъзосининг ҳам моддий-маънавий аҳволи яхшилангандагина юрт ҳақиқатан қудратли бўлишини бундан бир-икки аср муқаддам тушунган.
Йўқса, бундай маъмурликни бир пасда бунёд этиш мумкин эмас” [14. Б. 158]. Жамиятда фақат бир ҳовуч тоифа – монопол, лоббистларнинг бойиши аслида капитализм ғояларига зид.
Зеро, капитализм ҳаммага бирдек имконият бериш, соғлом рақобат яратишдан манфаатдор. Соғлом рақобат бўғилганда, давлат ўз бурчларини тўлақонли адо этмаганидагина капитал бир ҳовуч одамлар қўлида йиғила бошлайди. Адиб буларни Саид тимсолида айтишга уринади.
Бироқ Саиднинг бу хулосалари амалиётга кўчмай, хаёл сифатида қолаверади. Саид унинг ўзи ҳам шерик бўлган адолациз тузумнинг қурбони бўлади. Арзимас сабаблар туфайли бўшатилиб, кераксиз буюмдек улоқтирилади.
Куни кеча одамлар соясига салом бериб юрган салобатли амалдордан асар ҳам қолмайди.
Кейинроқ, гўё ҳаммасини кеч тушуниб етган одамдек Юсуфга “Сен ишлашинг керак бўлган жойда ўтирдим. Агар дунёда ҳақиқат бўлганда ўша ўринга мен эмас, сен ўтиришинг керак эмасмиди? Йўқ-да ҳақиқат!” [14. Б.
232] дея ҳасратланади. Лекин Юсуф дўстининг самимиятига ишонмайди. Бу шунчаки ман сабидан айрилган одамнинг дийдиёлари, дардини кимгадир айтиб енгил тортишига ўхшарди. Зеро, бу одам учун айни вақтдаги ягона юпанч яна мансабга ўтириш, яна ўша адолациз тизимда фаолият юритишдир...
Саид образи шу тариқа Улуғбек Ҳамдамнинг инсон концепциясида муҳим рол ўйнаб, адибнинг давлат ва жамият, ҳокимият ва шахс ўртасидаги муносабатлар юзасидан хулосаларини умумлаштирувчи воситага айланади.
Амир – романдаги энг мураккаб, зиддиятли қаҳрамонлардан бири. У баъзан жуда ҳам ақлли, мутафаккир кўринади, баъзан эса жоҳил. Яна баъзан мўтадил диндордан бўлса, баъзан мутаассибга айланади. Хуллас, бир қарашда Амирни тушуниш қийин. Лекин унинг мураккаб ҳаёти, тақдирига қаралса, қаҳрамоннинг бундай чигал характерини тушуниш мумкин бўлади.
Амир фожеасининг асл илдизлари шўролар даврида диннинг жамият ҳаётидан иҳоталанишига бориб тақалади. Яъни одамларнинг муҳим ҳаётий-руҳий эҳтиёжларидан бири бўғилади. “Менинг ўттиз беш ёшимгача ўриснинг замони эди.
Қуръоннинг нималигини билмасдик” [14. Б. 47], дейди Амир. Юрт мустақилликка эришгач, одамларга диний эркинлик берилди. Бироқ айни вақтда замон мураккаблашди, иқтисодий мувозанат бузилди. Қишлоқда ўқитувчилик қилиб, дурустгина кун кечириб келаётган Амирнинг турмуши пароканда бўлди. Ана шундай паллада Амир нажотни диндан излади. Давлат ва жамият бағрида ҳимоясиз қолган ўқитувчи бутун борлиғи билан ўзини дин бағрига отди. Натижада бу дунёни унутиб, ҳаётий мувозанатини йўқотди.
Амир образи адибнинг инсон концепциясида дин ва дунё, имон-эътиқод масалаларига доир қарашларини ифодалаш воситага айланган. Ўзаро суҳбатларидан бирида Амир укасига “Ўзингни қийнама, укажон, бу дунёда ҳамма нарса худоники. Сен айтаётган Олий Низом ҳам, унинг ҳимоясию бузилиши ҳам, хуллас, ҳамма-ҳаммаси. Сен ўз такаббурлигингдан воз кеча олсанг, бас – дунё қайғусию унда тартиб ўрнатаман деган ташвишинг ҳам сени тарк этади. Шунда сен бир иш қолганини кўрасан: фарзларни адо этиш.
Қолгани беҳуда, сафсата...” [14. Б. 141], дейди.
Амирнинг мазкур чуқур фалсафий хулосалари, аслида, ҳақиқат ва ҳар бир мусулмон имон келтириши зарур бўлган ақидавий масалалардир. Аммо Амир ўз ҳаёти мисолида мазкур эътиқодий масалани ижтимоийликдан бутунлай ажратиб талқин қилади.
Фарз амаллар деганда фақат намоз, ҳаж, закот каби муҳим амалларнигина тушуниб, ижтимоийликка дахлдор, масалан, ўз фарзандларини боқиш, ҳимоя қилиш каби фарз амалларни четлаб ўтади. У имонсизлик ва беамаллик руҳий мувозанатни издан чиқаришини айтиб, бунга ғарб ҳаётини мисол тариқасида кўрсатади. Шунда Юсуф “Ака, ўшалар барпо этган моддий ҳаёт даражасига эришмас эканмиз, бизнинг ҳам руҳий бутунлигимизга дарз кетиши аниққа ўхшайди” [14. Б.
142], дея изоҳ беради. Мухтасар қилиб айтганда, биз Амирнинг тақдирида Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг кимки динда қаттиқ (ғулув) кеца, дин уни мағлуб қилиши ҳақидаги ҳадисининг ҳаётий мисолини кўрамиз.
Д.Қуронов “Мувозанат” романи ва муаллифнинг бадиий нияти ҳақида тўхталиб, “яқин ўтмишимиз – одатланилган турмуш тарзидаги тублик ўзгаришлар руҳиятимизда кескин эврилишларни келтириб чиқарган даврдаги мувозанацизлик ҳолатини қаламга олди. Ёзувчи қаҳрамони руҳиятида йўқолган мувозанатнинг тикланиш жараёнини тасвирлаш асноси куннинг ўткир муаммоларига жавоб излади, англаш ва англаганларини яхлит концепция – бадиий фалсафа тарзида ифодалашга интилди” [11. Б. 14], деб ёзади.
Дарҳақиқат, Улуғбек Ҳамдам миллатимиз тарихида ҳар жиҳатдан туб бурилишларга сабаб бўлган
Saʼdullo Quronov