Annotatsiya. Maqolada «Dinozavr», «Muvozanat», «Bozor» romanlari inson konsepsiyasi kategoriyasi asosida tahlilga tortilgan. Ularda kapitalizm fuqarosining falsafiy, iqtisodiy, ijtimoiy omillari tizimlashtirilib, yangi inson konsepsiyasi yaratilgani asoslangan. Romanlarda ilk bor ekonomik odam (Homo Economicus) siymosi konseptual ravishda ifodalagani Adam Smitning iqtisodiy-falsafiy qarashlari asosida dalillangan.
Kalit soʻzlar: inson konsepsiyasi, badiiy konsepsiya, romaniy tafakkur, oʻzbek romanlari, ekonomik odam, ijtimoiy odam, oʻtish davri.
Mustaqillik oʻzbek xalqiga nafaqat siyosiy-iqtisodiy jihatdan, balki, tom maʼnoda, ruhiy-maʼnaviy jihatdan ham erkinlik berdi. Albatta, bu ulugʻ neʼmat. Biroq mustaqil boʻlib davomli yashash, mustaqillikka erishdan koʻra murakkab jarayondir. Shunday ekan, Oʻzbekiston mustaqilligining ilk yillari xalqimizga har jihatdan oson boʻlmagani tayin. Bir tarafdan, asosan qishloq xoʻjaligiga tayanib kelgan iqtisodiyotimiz deyarli bankrot holatga yetib kelgan boʻlsa, ikkinchi tarafdan, yagona mafkura atrofida birlashib, shu mafkurani oʻz eʼtiqodi darajasiga koʻtargan, biroq bu «eʼtiqod»ning yolgʻon ekanini anglab yetgan jamiyat maʼnaviy jihatdan kuchli falajlandi. Oʻz vaqtida ustoz adabiyotshunos Ozod Sharafiddinov bu holatni insoniyat tarixida hali hech qachon kuzatilmagan «hududsiz fojia» sifatida baholaydi [6.53]. Olim bunday taʼrifni bejiz qoʻllamaydi, sababi sovet ittifoqi suyanib kelgan kommunistik mafkura shunchaki shior emas, balki bu hududda yashovchi qariyb 300 million odamning olamni bilish vositasi edi. Yaʼni kommunistik mafkura insonning yashash tarzi, orzu-istaklari, moddiy ehtiyojlari, ideal va maqsadlarini belgilab beruvchi hayotiy dastur boʻlgan.
Mustaqillikdan soʻng Sovet ittifoqining boshqa xalqlari qatorida oʻzbek jamiyati ham mazkur hayotiy dasturni nafaqat yoʻqotdi, balki uning puch, yolgʻon ekanini anglab yetdi. Endi ular sotsializmning butunlay ziddi boʻlgan kapitalizm qonuniyatlari asosida hayot kechirishi, shunga mos ravishda orzu-istaklari, ideal va maqsadlarini qaytadan belgilab olishi zarur edi. Ayni shu murakkab jarayon Oʻzbekistonning yangi tarixida oʻtish davri nomi bilan muhrlanib qoldi.
Shu oʻrinda oʻtish davri deb ataluvchi tarixiy bosqich va oʻtish davri adabiyoti deb ataluvchi madaniy bosqichni oʻzaro farqlashga zarurat sezamiz.
Chunki oʻtish davridagi barcha romanlarda ham jamiyatdagi bir tuzumdan ikkinchi bir tuzimga oʻtish vaqtidagi ijtimoiy-ruhiy, madaniy evrilishlar keng miqyosda tasvirlanmagan. Shunday ekan, oʻtish davri romanlari deganda faqat shu davrga xos ijtimoiy kayfiyati ifodalagan, yangi tuzum va shaxs oʻrtasidagi ziddiyatlar tasvirini oʻz badiiy maqsadiga aylantirgan romanlarni tushunishimiz maqsadga muvofiq.
Adabiyotning markazida inson turadi. Shu nuqtai nazardan qarasak, shoʻro adabiyoti va istiqlol adabiyotini farqlovchi eng muhim omil ham shaxs talqinida, insonning badiiy konsepsiyasida koʻrinadi. «XX asr yangi oʻzbek adabiyoti, – yozadi Umarali Normatov, – shaxs talqini bobida alohida bosqichni tashkil etadi. Muayyan sabablarga koʻra, asr adabiyotida shaxsni ijtimoiy munosabatlar mahsuli sifatida koʻrsatish ustuvorlik qildi [3.
B.3]». Olim nazarda tugan «ijtimoiy munosabatlar maxsuli sifatida»gi shaxs ijtimoiy odam (Homo sociologicus)dir. Istiqlol esa ijodkor chekiga yangi davrni anglash, kapitalistik jamiyatda shaxs maqomi, uning axloqi, ideal va maqsadlarini belgilash, bir soʻz bilan aytganda, yangi inson konsepsiyasini yaratish vazifasini yukladi. Buni teran his qilgan ijodkorlar qator asarlar yaratdilar. Ularning eng yorqin namunalari sifatida Shukur Xolmirzayevning «Dinozavr», Xurshid Doʻstmuhammadning «Bozor» hamda Ulugʻbek Hamdamning «Muvozanat» romanlarini koʻrsatish mumkin. Bu asarlar oʻtish davrini romaniy kontekstda taftish etgani, bozor munosabatlariga qadam qoʻygan jamiyatning koʻp tarmoqli badiiy modelini yaratib, olam va odam munosabatlari haqida yaxlit badiiy konsepsiya taqdim etgani bilan qadrlidir. Qolaversa, biz mazkur asarlarda ilk bor ijtimoiy odamning ziddi boʻlgan ekonomik odam (Homo Economicus) bilan tanishamiz.
Ekonomik inson [8. B.130] kategoriyasi kapitalizmning, umuman, iqtisodiyotning falsafiy asosi hisoblanadi. Unga koʻra har bir individ oʻzining shaxsiy ehtiyojlari, manfaatidan kelib chiqibgina harakatlanadi va doim maksimal darajadagi foydani koʻzlaydi. Ayni damda, inson tabiatiga xos mazkur omil jamiyatni boshboshdoqlikka emas, balki, aksincha, ijtimoiy muvozanatga, adolatga yetaklaydi. Zero, qandolatchining oʻz mahsulotini sifatli tayyorlashi azbaroyi odamlarni oʻylaganidan emas, balki ularning ishonchini qozonib koʻproq foyda koʻrish istagidandir.
Keyinroq zamonaviy iqtisod nazariyasi otalaridan biri Adam Smit ekonomik odam kategoriyasining nazariy asoslarini yaratdi. U inson faqatgina oʻz manfaatini koʻzlab harakatlanar ekan, bu jarayon har doim ham anglangan tarzda kechmasligini aytadi. Yaʼni «koʻrinmas qoʻl» insonni, hatto, u maqsad qilmagan neʼmatlar tomon ham yetaklaydi, bu yoʻlda u jamiyat manfaatlari uchun anglangan, maqsadli harakatlaridanda koʻproq foyda keltiradi» [4. B.332]. Demak, biz ekonomik inson deganda oʻz nafsining quli, pul uchun hamma narsaga tayyor odamni tushunishimiz xato. Ekonomik odam ham oʻz mohiyati bilan ijtimoiy odam. Faqat u insonning shaxsiy manfaatlarini koʻproq himoya qilib, ijtimoiy tenglikka manfaat orqali yetib borishni koʻzlaydigan nazariyadir. Shu jihatdan, ekonomik odam tushunchasi ijtimoiy odam (Homo sociologicus)ga qarama-qarshi qoʻyiladi.
Yaʼni ijtimoiy odam maksimal darajada faqat oʻz manfaatini emas, balki ongli ravishda umummanfaatini koʻzlaydi. Biroq kapitalizmning «otalari» ayni shu jihat, odam oʻzi anglagan holda, maksimal darajada umummanfaatini koʻzlab yashashi mumkin emasligini taʼkidlaydilar.
Kapitalizmning poydevorini esa ayni shu haqiqat, insonga xos ehtiyojlar asosiga quradilar. Umuman, sotsializm va kapitalizmning oʻzaro farqi ham shu nuqtada ravshan koʻrinadi.
«Dinozavr», «Muvozanat», «Bozor» kabi romanlarning oʻziga xosligi shundaki, ularda asli ijtimoiy odam boʻlgan bosh qahramonning voqealar rivojida asta-sekin ekonomik odamga evrilishiga guvoh boʻlamiz. Bu romanlarning butun maʼno-mazmuni, voqea-hodisalarning zanjir kabi tizilishi mana shu evrilishning tasviri, ifodasi uchun boʻysundirilgan, goʻyo.
«Dinozavr» romani yakunlanmagan asar [5. B.20]. Shunday ekan, roman asosida turgan inson konsepsiyasini toʻla-toʻkis tasavvur qilishga ojizmiz.
Biroq birinchi kitobdagi ayrim ishoralarga tayanib, yozuvchining badiiy konsepsiyasi haqida muhim xulosalar chiqarish mumkin.
Roman bosh qahramoni Mahkam halol, samimiy va judayam isteʼdodli ijodkor. Dunyoni sanʼat qutqarishiga, ideal jamiyat oʻzaro mehr-oqibat, adolat, tenglik va hamjihatlik ustiga qurilishiga ishonadigan kommunist.
Biroq u ayni shu soddadilligi, toʻgʻriligi tufayli kapitalistik jamiyatga moslasha olmaydi. Zero unda egoizmdan asar ham yoʻq. Muammo shundaki, u kapitalizmning «otalari» kabi egoizmni jamiyat muvozanatini taʼminlovchi omil sifatida emas, balki tanazzul tomon yetaklovchi illat sifatida biladi. Chunki u atrofidagi odamlarning oʻz nafsi deb tuban maxluqqa aylanib borayotganini koʻrib turibdi. Ammo Mahkam sekin-asta bozor munosabatlariga moslashib ulgurgan bu odamlarni oʻrganishga, ularni tushunishga urina boshlaydi, har qalay, koʻnglida shu ishga nisbatan ragʻbat sezadi. U istaydimi, yoʻqmi, hayot «odam – odamga boʻri» qonuni ustiga qurilganini tan olishga mahkum. Biroq u boshqalar kabi toʻla-toʻkis hayvonga aylanib qolishni istamaydi. Kapitalizm qonunlari qanchalar surovli boʻlmasin, u oʻzida insoniylikning eng goʻzal fazilatlarini saqlab qolishga intiladi.
«Muvozanat» romani bosh qahramoni Yusuf – tarixchi olim. U butun umrini ilm olishga va uni yoyishga bagʻishlagan. Ilmini har qanday manfaatlaridan ustun qoʻygan va buni hayotining dasturi amaliga aylantirgan shaxs. U turkiy xalqlar tarixini oʻrganib, haqiqiy tarixni yozishni orzu qiladi [6. B.60]. Biroq uning hayotiy dasturi kapitalizmga mos kelmaydi. Endi u yangi tartibotga moslashish yoʻllarini – ruh va moddiyat munosabatining muvozanatini qidirishga mahkum.
«Muvozanat» romanining oʻziga xosligi shundaki, unda katta bir davr, jamiyat hayoti yaxlit badiiy modelga jo etilgan. Oʻquvchi asar mutolaasiga kirisharkan, mazkur badiiy model vositasida oʻtish davri manzaralari:
ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy vaziyat, turli tabaqa, soha vakillarining kechmishi, yoshu qari, qishlogʻu shahar aholisining hayot tarzidan boxabar boʻladi [2. B.14].
U.Hamdam oʻzining olam va odam haqidagi badiiy konsepsiyasini toʻrtta markaziy qahramon asosiga qurarkan, romanda ularni oʻzaro qaramaqarshi qoʻyadi. Yaʼni mazkur qahramonlarning xarakteri, dunyoqarashi, hayotiy maqsadlari bir-biridan keskin farq qiladi. Ayni vaqtda, ularning bari hayotiy-ruhiy muvozanatni yoʻqotgani bilan umumiylikni kasb etadi. Asar esa mana shu buzilgan muvozanatni izlash yoʻllarini, bu yoʻlda qahramonlar ruhiyatida kechgan evrilishlar va xulosalarni koʻrsatishni maqsad qiladi.
«Muvozanat» milliy adabiyotimizda ekonomik shaxs siymosini konseptual ravishda ifodalagan ilk romandir. Yaʼni «Muvozanat» romanida ilk bor sotsrealizmning maqsadi boʻlgan sotsial shaxs oʻrnida toʻla qonli ekonomik shaxsni koʻramiz. Albatta, oʻsha davrda yozilgan boshqa romanlarda ham ekonomik shaxsning alomatlari mavjud. Lekin U.Hamdam oʻz romanida kapitalizm fuqarosining falsafiy, iqtisodiy, ijtimoiy asoslarini tizimlashtirib, yaxlit yangi inson konsepsiyasini yarata olgani bilan qadrli.
Jamiyatning bir tuzumdan ikkinchi bir tuzumga oʻtish davri manzaralari, jarayonning ijtimoiy, ruhiy-maʼnaviy oqibatlari qalamga olingan asarlardan yana biri «Bozor» romanidir. Roman qahramoni Fozilbek – fozil yigit. U bozor, yaʼni jamiyatda adolat, halollik, mehroqibat koʻtarilayotganini biladi. Oʻzi va yaqinlarini bu xil yangi davrga maʼnan tayyor emasligini his qiladi. Oʻzini fido qilib boʻlsada «bozor»ni isloh qilishga urinadi. Qanday qilib toʻlaligicha bozor munosabatlari ustiga qurilayotgan jamiyatda inson boʻlib qolish yoʻllarini qidiradi.
«Bozor» tasvirlash prinsipiga koʻra biz yuqorida koʻrib chiqqan «Dinozavr», «Muvozanat» romanlaridan tubdan farq qiladi. Yaʼni anʼanaviy realistik uslubda emas, balki modernistik uslubda yozilgan boʻlib, toʻlaligicha ramziylik asosiga qurilgan.
Romanda bozor obrazi jamiyatning, balki butun dunyoning badiiy modeli. Ëzuvchi taʼbiri bilan aytganda «bozor – dunyo». Yaʼni adib inson mavjudligining barcha omillarini bozorga muqobil tarzda talqin qiladi.
X.Doʻstmuhammad oʻzining inson konsepsiyasini «bozor» modeli orqali ochib berishga urinarkan, avvalo, bu bozorga insoniyat xos manfaatning ramzi sifatida qaraydi: «Bu yorugʻ dunyoda bir-biriga tariqcha oʻxshaganoʻxshamagan tirik jon borki, nafsi oʻxshaydi, nafs bir xil, nafs odamlarni birxillashtiradi, tafovutlarni yoʻqqa chiqaradi, bozor manaman degan insoni komilni ham yalpisiga – bitta kuymay bozorga soladi» [1. B.7].
Ëzuvchining badiiy konsepsiyasida manfaat odamlarni har koʻyga soluvchi va barchani umumlashtiruvchi qudratli omil sifatida talqin qilinadi. Bu esa romanni «Dinozavr», «Muvozanat» asarlariga yanada yaqinlashtiradi.
Muallif oʻtish davriga ishora qilib, bu davrni «shayton oralagan bozor»ga mengzaydi. Asarning bosh muammosi ham shu, adib jamiyatdan halollik, maʼrifat koʻtarilib, tobora oʻgʻrilik, johillik kabi illatlar ortib borayotganidan tashvishda. Lekin «bozor aynidi, izdan chiqdi deb undan yuz oʻgirish kerakmi?» Roman oʻz mohiyati bilan ayni shu savolga javob izlash uchun yozilgan asardek, goʻyo.
Koʻrinadiki, «Dinozavr», «Muvozanat», «Bozor» romanlari badiiy gʻoyaviy jihatdan ham, ijtimoiy jihatdan ham mushtarak asarlardir.
Ularni jamiyat va shaxs, ruh va modda munosabatlaridagi muvozanatni, ularni bogʻlovchi oltin koʻprikni qidirayotgan qahramonlar obrazi birlashtirib turadi. Bu romanlar kapitalistik dunyoda inson kim, uning maqomi nima, hayotiy maqsad va vazifalari nimadan iborat, ragʻbati nimada, ijtimoiy muvozanatni taʼminlovchi omillar qaysi kabi savollarga romaniy tafakkurda yechim izlangan ilk asardir.
Аннотация. Мақолада «Динозавр», «Мувозанат», «Бозор» романлари инсон концепцияси категорияси асосида таҳлилга тортилган. Уларда капитализм фуқаросининг фалсафий, иқтисодий, ижтимоий омиллари тизимлаштирилиб, янги инсон концепцияси яратилгани асосланган. Романларда илк бор экономик одам (Homo Economicus) сиймоси концептуал равишда ифодалагани Адам Смитнинг иқтисодий-фалсафий қарашлари асосида далилланган.
Калит сўзлар: инсон концепцияси, бадиий концепция, романий тафаккур, ўзбек романлари, экономик одам, ижтимоий одам, ўтиш даври.
Мустақиллик ўзбек халқига нафақат сиёсий-иқтисодий жиҳатдан, балки, том маънода, руҳий-маънавий жиҳатдан ҳам эркинлик берди. Албатта, бу улуғ неъмат. Бироқ мустақил бўлиб давомли яшаш, мустақилликка эришдан кўра мураккаб жараёндир. Шундай экан, Ўзбекистон мустақиллигининг илк йиллари халқимизга ҳар жиҳатдан осон бўлмагани тайин. Бир тарафдан, асосан қишлоқ хўжалигига таяниб келган иқтисодиётимиз деярли банкрот ҳолатга етиб келган бўлса, иккинчи тарафдан, ягона мафкура атрофида бирлашиб, шу мафкурани ўз эътиқоди даражасига кўтарган, бироқ бу «эътиқод»нинг ёлғон эканини англаб етган жамият маънавий жиҳатдан кучли фалажланди. Ўз вақтида устоз адабиётшунос Озод Шарафиддинов бу ҳолатни инсоният тарихида ҳали ҳеч қачон кузатилмаган «ҳудудсиз фожиа» сифатида баҳолайди [6.53]. Олим бундай таърифни бежиз қўлламайди, сабаби совет иттифоқи суяниб келган коммунистик мафкура шунчаки шиор эмас, балки бу ҳудудда яшовчи қарийб 300 миллион одамнинг оламни билиш воситаси эди. Яъни коммунистик мафкура инсоннинг яшаш тарзи, орзу-истаклари, моддий эҳтиёжлари, идеал ва мақсадларини белгилаб берувчи ҳаётий дастур бўлган.
Мустақилликдан сўнг Совет иттифоқининг бошқа халқлари қаторида ўзбек жамияти ҳам мазкур ҳаётий дастурни нафақат йўқотди, балки унинг пуч, ёлғон эканини англаб етди. Энди улар социализмнинг бутунлай зидди бўлган капитализм қонуниятлари асосида ҳаёт кечириши, шунга мос равишда орзу-истаклари, идеал ва мақсадларини қайтадан белгилаб олиши зарур эди. Айни шу мураккаб жараён Ўзбекистоннинг янги тарихида ўтиш даври номи билан муҳрланиб қолди.
Шу ўринда ўтиш даври деб аталувчи тарихий босқич ва ўтиш даври адабиёти деб аталувчи маданий босқични ўзаро фарқлашга зарурат сезамиз.
Чунки ўтиш давридаги барча романларда ҳам жамиятдаги бир тузумдан иккинчи бир тузимга ўтиш вақтидаги ижтимоий-руҳий, маданий эврилишлар кенг миқёсда тасвирланмаган. Шундай экан, ўтиш даври романлари деганда фақат шу даврга хос ижтимоий кайфияти ифодалаган, янги тузум ва шахс ўртасидаги зиддиятлар тасвирини ўз бадиий мақсадига айлантирган романларни тушунишимиз мақсадга мувофиқ.
Адабиётнинг марказида инсон туради. Шу нуқтаи назардан қарасак, шўро адабиёти ва истиқлол адабиётини фарқловчи энг муҳим омил ҳам шахс талқинида, инсоннинг бадиий концепциясида кўринади. «XX аср янги ўзбек адабиёти, – ёзади Умарали Норматов, – шахс талқини бобида алоҳида босқични ташкил этади. Муайян сабабларга кўра, аср адабиётида шахсни ижтимоий муносабатлар маҳсули сифатида кўрсатиш устуворлик қилди [3.
Б.3]». Олим назарда туган «ижтимоий муносабатлар махсули сифатида»ги шахс ижтимоий одам (Homo sociologicus)дир. Истиқлол эса ижодкор чекига янги даврни англаш, капиталистик жамиятда шахс мақоми, унинг ахлоқи, идеал ва мақсадларини белгилаш, бир сўз билан айтганда, янги инсон концепциясини яратиш вазифасини юклади. Буни теран ҳис қилган ижодкорлар қатор асарлар яратдилар. Уларнинг энг ёрқин намуналари сифатида Шукур Холмирзаевнинг «Динозавр», Хуршид Дўстмуҳаммаднинг «Бозор» ҳамда Улуғбек Ҳамдамнинг «Мувозанат» романларини кўрсатиш мумкин. Бу асарлар ўтиш даврини романий контекстда тафтиш этгани, бозор муносабатларига қадам қўйган жамиятнинг кўп тармоқли бадиий моделини яратиб, олам ва одам муносабатлари ҳақида яхлит бадиий концепция тақдим этгани билан қадрлидир. Қолаверса, биз мазкур асарларда илк бор ижтимоий одамнинг зидди бўлган экономик одам (Homo Economicus) билан танишамиз.
Экономик инсон [8. Б.130] категорияси капитализмнинг, умуман, иқтисодиётнинг фалсафий асоси ҳисобланади. Унга кўра ҳар бир индивид ўзининг шахсий эҳтиёжлари, манфаатидан келиб чиқибгина ҳаракатланади ва доим максимал даражадаги фойдани кўзлайди. Айни дамда, инсон табиатига хос мазкур омил жамиятни бошбошдоқликка эмас, балки, аксинча, ижтимоий мувозанатга, адолатга етаклайди. Зеро, қандолатчининг ўз маҳсулотини сифатли тайёрлаши азбаройи одамларни ўйлаганидан эмас, балки уларнинг ишончини қозониб кўпроқ фойда кўриш истагидандир.
Кейинроқ замонавий иқтисод назарияси оталаридан бири Адам Смит экономик одам категориясининг назарий асосларини яратди. У инсон фақатгина ўз манфаатини кўзлаб ҳаракатланар экан, бу жараён ҳар доим ҳам англанган тарзда кечмаслигини айтади. Яъни «кўринмас қўл» инсонни, ҳатто, у мақсад қилмаган неъматлар томон ҳам етаклайди, бу йўлда у жамият манфаатлари учун англанган, мақсадли ҳаракатлариданда кўпроқ фойда келтиради» [4. Б.332]. Демак, биз экономик инсон деганда ўз нафсининг қули, пул учун ҳамма нарсага тайёр одамни тушунишимиз хато. Экономик одам ҳам ўз моҳияти билан ижтимоий одам. Фақат у инсоннинг шахсий манфаатларини кўпроқ ҳимоя қилиб, ижтимоий тенгликка манфаат орқали етиб боришни кўзлайдиган назариядир. Шу жиҳатдан, экономик одам тушунчаси ижтимоий одам (Homo sociologicus)га қарама-қарши қўйилади.
Яъни ижтимоий одам максимал даражада фақат ўз манфаатини эмас, балки онгли равишда умумманфаатини кўзлайди. Бироқ капитализмнинг «оталари» айни шу жиҳат, одам ўзи англаган ҳолда, максимал даражада умумманфаатини кўзлаб яшаши мумкин эмаслигини таъкидлайдилар.
Капитализмнинг пойдеворини эса айни шу ҳақиқат, инсонга хос эҳтиёжлар асосига қурадилар. Умуман, социализм ва капитализмнинг ўзаро фарқи ҳам шу нуқтада равшан кўринади.
«Динозавр», «Мувозанат», «Бозор» каби романларнинг ўзига хослиги шундаки, уларда асли ижтимоий одам бўлган бош қаҳрамоннинг воқеалар ривожида аста-секин экономик одамга эврилишига гувоҳ бўламиз. Бу романларнинг бутун маъно-мазмуни, воқеа-ҳодисаларнинг занжир каби тизилиши мана шу эврилишнинг тасвири, ифодаси учун бўйсундирилган, гўё.
«Динозавр» романи якунланмаган асар [5. Б.20]. Шундай экан, роман асосида турган инсон концепциясини тўла-тўкис тасаввур қилишга ожизмиз.
Бироқ биринчи китобдаги айрим ишораларга таяниб, ёзувчининг бадиий концепцияси ҳақида муҳим хулосалар чиқариш мумкин.
Роман бош қаҳрамони Маҳкам ҳалол, самимий ва жудаям истеъдодли ижодкор. Дунёни санъат қутқаришига, идеал жамият ўзаро меҳр-оқибат, адолат, тенглик ва ҳамжиҳатлик устига қурилишига ишонадиган коммунист.
Бироқ у айни шу соддадиллиги, тўғрилиги туфайли капиталистик жамиятга мослаша олмайди. Зеро унда эгоизмдан асар ҳам йўқ. Муаммо шундаки, у капитализмнинг «оталари» каби эгоизмни жамият мувозанатини таъминловчи омил сифатида эмас, балки таназзул томон етакловчи иллат сифатида билади. Чунки у атрофидаги одамларнинг ўз нафси деб тубан махлуққа айланиб бораётганини кўриб турибди. Аммо Маҳкам секин-аста бозор муносабатларига мослашиб улгурган бу одамларни ўрганишга, уларни тушунишга урина бошлайди, ҳар қалай, кўнглида шу ишга нисбатан рағбат сезади. У истайдими, йўқми, ҳаёт «одам – одамга бўри» қонуни устига қурилганини тан олишга маҳкум. Бироқ у бошқалар каби тўла-тўкис ҳайвонга айланиб қолишни истамайди. Капитализм қонунлари қанчалар суровли бўлмасин, у ўзида инсонийликнинг энг гўзал фазилатларини сақлаб қолишга интилади.
«Мувозанат» романи бош қаҳрамони Юсуф – тарихчи олим. У бутун умрини илм олишга ва уни ёйишга бағишлаган. Илмини ҳар қандай манфаатларидан устун қўйган ва буни ҳаётининг дастури амалига айлантирган шахс. У туркий халқлар тарихини ўрганиб, ҳақиқий тарихни ёзишни орзу қилади [6. Б.60]. Бироқ унинг ҳаётий дастури капитализмга мос келмайди. Энди у янги тартиботга мослашиш йўлларини – руҳ ва моддият муносабатининг мувозанатини қидиришга маҳкум.
«Мувозанат» романининг ўзига хослиги шундаки, унда катта бир давр, жамият ҳаёти яхлит бадиий моделга жо этилган. Ўқувчи асар мутолаасига киришаркан, мазкур бадиий модел воситасида ўтиш даври манзаралари:
ижтимоий, иқтисодий, сиёсий вазият, турли табақа, соҳа вакилларининг кечмиши, ёшу қари, қишлоғу шаҳар аҳолисининг ҳаёт тарзидан бохабар бўлади [2. Б.14].
У.Ҳамдам ўзининг олам ва одам ҳақидаги бадиий концепциясини тўртта марказий қаҳрамон асосига қураркан, романда уларни ўзаро қарамақарши қўяди. Яъни мазкур қаҳрамонларнинг характери, дунёқараши, ҳаётий мақсадлари бир-биридан кескин фарқ қилади. Айни вақтда, уларнинг бари ҳаётий-руҳий мувозанатни йўқотгани билан умумийликни касб этади. Асар эса мана шу бузилган мувозанатни излаш йўлларини, бу йўлда қаҳрамонлар руҳиятида кечган эврилишлар ва хулосаларни кўрсатишни мақсад қилади.
«Мувозанат» миллий адабиётимизда экономик шахс сиймосини концептуал равишда ифодалаган илк романдир. Яъни «Мувозанат» романида илк бор соцреализмнинг мақсади бўлган социал шахс ўрнида тўла қонли экономик шахсни кўрамиз. Албатта, ўша даврда ёзилган бошқа романларда ҳам экономик шахснинг аломатлари мавжуд. Лекин У.Ҳамдам ўз романида капитализм фуқаросининг фалсафий, иқтисодий, ижтимоий асосларини тизимлаштириб, яхлит янги инсон концепциясини ярата олгани билан қадрли.
Жамиятнинг бир тузумдан иккинчи бир тузумга ўтиш даври манзаралари, жараённинг ижтимоий, руҳий-маънавий оқибатлари қаламга олинган асарлардан яна бири «Бозор» романидир. Роман қаҳрамони Фозилбек – фозил йигит. У бозор, яъни жамиятда адолат, ҳалоллик, меҳроқибат кўтарилаётганини билади. Ўзи ва яқинларини бу хил янги даврга маънан тайёр эмаслигини ҳис қилади. Ўзини фидо қилиб бўлсада «бозор»ни ислоҳ қилишга уринади. Қандай қилиб тўлалигича бозор муносабатлари устига қурилаётган жамиятда инсон бўлиб қолиш йўлларини қидиради.
«Бозор» тасвирлаш принципига кўра биз юқорида кўриб чиққан «Динозавр», «Мувозанат» романларидан тубдан фарқ қилади. Яъни анъанавий реалистик услубда эмас, балки модернистик услубда ёзилган бўлиб, тўлалигича рамзийлик асосига қурилган.
Романда бозор образи жамиятнинг, балки бутун дунёнинг бадиий модели. Ëзувчи таъбири билан айтганда «бозор – дунё». Яъни адиб инсон мавжудлигининг барча омилларини бозорга муқобил тарзда талқин қилади.
Х.Дўстмуҳаммад ўзининг инсон концепциясини «бозор» модели орқали очиб беришга уринаркан, аввало, бу бозорга инсоният хос манфаатнинг рамзи сифатида қарайди: «Бу ёруғ дунёда бир-бирига тариқча ўхшаганўхшамаган тирик жон борки, нафси ўхшайди, нафс бир хил, нафс одамларни бирхиллаштиради, тафовутларни йўққа чиқаради, бозор манаман деган инсони комилни ҳам ялписига – битта куймай бозорга солади» [1. Б.7].
Ëзувчининг бадиий концепциясида манфаат одамларни ҳар кўйга солувчи ва барчани умумлаштирувчи қудратли омил сифатида талқин қилинади. Бу эса романни «Динозавр», «Мувозанат» асарларига янада яқинлаштиради.
Муаллиф ўтиш даврига ишора қилиб, бу даврни «шайтон оралаган бозор»га менгзайди. Асарнинг бош муаммоси ҳам шу, адиб жамиятдан ҳалоллик, маърифат кўтарилиб, тобора ўғрилик, жоҳиллик каби иллатлар ортиб бораётганидан ташвишда. Лекин «бозор айниди, издан чиқди деб ундан юз ўгириш керакми?» Роман ўз моҳияти билан айни шу саволга жавоб излаш учун ёзилган асардек, гўё.
Кўринадики, «Динозавр», «Мувозанат», «Бозор» романлари бадиий ғоявий жиҳатдан ҳам, ижтимоий жиҳатдан ҳам муштарак асарлардир.
Уларни жамият ва шахс, руҳ ва модда муносабатларидаги мувозанатни, уларни боғловчи олтин кўприкни қидираётган қаҳрамонлар образи бирлаштириб туради. Бу романлар капиталистик дунёда инсон ким, унинг мақоми нима, ҳаётий мақсад ва вазифалари нимадан иборат, рағбати нимада, ижтимоий мувозанатни таъминловчи омиллар қайси каби саволларга романий тафаккурда ечим изланган илк асардир.
Saʼdullo Quronov