Ustoz adabiyotshunos Ozod Sharafiddinov sobiq sovet xalqlarining istiqlolga erishgan ilk yillaridagi ruhiy maʼnaviy-ruhiy evrilishlarga “hududsiz fojia” deya tarif bergandi.
Zero Oʻzbekiston mustaqilligining ilk yillari xalqimizga iqtisodiy, siyosiy, maʼnaviy-ruhiy jihat oson boʻlmagan edi. Uzoq yillar davomida asosan qishloq xoʻjaligi mahsulotlari va sanoat xom ashyosi yetkazib berishga ixtisoslashgan davlat iqtisodiyoti deyarli bankrot holatiga keladi. Ishsizlik, uning ketidan yoʻqchilik yuzaga keldi. Boshqa tarafdan, yagona mafkura atrofida birlashib, shu mafkurani oʻz eʼtiqodi darajasiga koʻtargan, biroq bu “eʼtiqod”ning yolgʻon ekanini anglab yetgan jamiyat maʼnaviy jihatdan kuchli falajlandi. Endi ular sotsializmning butunlay ziddi boʻlgan kapitalizm qonuniyatlari asosida hayot kechirishi, shunga mos ravishda orzu-istaklari, ideal va maqsadlarini qaytadan belgilab olishi zarur edi. Ayni shu murakkab jarayon Oʻzbekistonning yangi tarixida oʻtish davri nomi bilan muhrlanib qoldi.
Adabiyotning markazida inson turadi. Shunday ekan, shoʻro adabiyoti va istiqlol adabiyotini farqlovchi eng muhim omil ham shaxs talqinida, adabiyotdagi inson konsepsiyasida koʻrinadi.
“XX asr yangi oʻzbek adabiyoti, – yozadi Umarali Normatov, – shaxs talqini bobida alohida bosqichni tashkil etadi. Muayyan sabablarga koʻra, asr adabiyotida shaxsni ijtimoiy munosabatlar mahsuli sifatida koʻrsatish ustuvorlik qildi 2 ”. Olim nazarda tugan “ijtimoiy munosabatlar mahsuli sifatida”gi shaxs yuqorida qayd etilgan ekonomik inson (Homo Economicus)ning ziddi – ijtimoiy odam (Homo sociologicus)dir.
Bu ikkisi keng qamrovli ijtimoiy-falsafiy tushunchalar boʻlib, quyiroqda bu masalalarga aholida toʻxtalib oʻtganmiz.
Oʻtish davri ijodkorlar chekiga yangi davrni anglash, kapitalistik jamiyatda shaxs maqomi, uning axloqi, ideal va maqsadlarini belgilash, bir soʻz bilan aytganda, yangi inson konsepsiyasini yaratish vazifasini yuklar edi. Buni teran his qilgan ijodkorlar qator asarlar yaratdilar. Shukur Xolmirzayevning “Dinozavr”, Xurshid Doʻstmuhammadning “Bozor” romanlari ana shunday asarlar sirasidan hisoblanadi. Biz ularda oʻtish davri manzaralarini bor murakkabliklari koʻrish bilan birga, bozor munosabatlari qaror topgan jamiyat fuqarosi – ekonomik inson (Homo Economicus) konsepsiyasi bilan tanishamiz.
Ekonomik inson 3 kategoriyasi kapitalizmning, umuman, iqtisodiyotning falsafiy asosi hisoblanadi. Zamonaviy iqtisod nazariyasi otalaridan biri Adam Smit ekonomik odam kategoriyasining nazariy asoslarini yaratdi. Unga koʻra, inson faqatgina oʻz manfaatini koʻzlab harakatlanadi va bu jarayon har doim ham anglangan tarzda kechmaydi. “Koʻrinmas qoʻl” insonni, hatto, u maqsad qilmagan neʼmatlar tomon ham yetaklaydi, bu yoʻlda u jamiyat manfaatlari uchun anglangan, maqsadli harakatlaridanda koʻproq foyda keltiradi”. Deylik, qandolatchining oʻz mahsulotini sifatli tayyorlashi azbaroyi odamlarni oʻylaganidan emas, balki ularning ishonchini qozonib, koʻproq foyda koʻrish istagidandir. Demak, biz ekonomik inson deganda oʻz nafsining quli, pul uchun hamma narsaga tayyor odamni tushunishimiz xato. Ekonomik odam ham oʻz mohiyati bilan ijtimoiy odam. Faqat u insonning shaxsiy manfaatlarini koʻproq himoya qilib, ijtimoiy tenglikka manfaat orqali yetib borishni koʻzlaydigan nazariyadir. Shu jihatdan, ekonomik odam tushunchasi ijtimoiy odam (Homo sociologicus)ga qarama-qarshi qoʻyiladi. Ijtimoiy odam maksimal darajada faqat oʻz manfaatini emas, balki ongli ravishda umummanfaatini koʻzlaydi 1. Biroq kapitalizmning “otalari” ayni shu jihat, odam oʻzi anglagan holda, maksimal darajada umummanfaatini koʻzlab yashashi mumkin emasligini taʼkidlaydilar. Kapitalizmning poydevorini esa ayni shu haqiqat, insonga xos ehtiyojlar asosiga quradilar. Umuman, sotsializm va kapitalizmning oʻzaro farqi ham shu nuqtada ravshan koʻrinadi.
“Dinozavr” va “Bozor” kabi romanlarning oʻziga xosligi shundaki, ularda asli ijtimoiy odam boʻlgan bosh qahramonning voqealar rivojida asta-sekin ekonomik odamga evrilishiga guvoh boʻlamiz. Bu romanlarning butun maʼno-mazmuni, voqea-hodisalarning zanjir kabi tizilishi mana shu evrilishning tasviri, ifodasi uchun boʻysundirilgandek, goʻyo.
“Dinozavr” romani bosh qahramoni Mahkam halol, samimiy va judayam isteʼdodli ijodkor.
Dunyoni sanʼat qutqarishiga, ideal jamiyat oʻzaro mehr-oqibat, adolat, tenglik va hamjihatlik ustiga qurilishiga ishonadigan kommunist. Biroq u ayni shu soddadilligi, toʻgʻriligi tufayli kapitalistik jamiyatga moslasha olmaydi. Zero unda egoizmdan asar ham yoʻq. Muammo shundaki, u kapitalizmning “otalari” kabi egoizmni jamiyat muvozanatini taʼminlovchi omil sifatida emas, balki tanazzul tomon yetaklovchi illat sifatida biladi. Chunki u atrofidagi odamlarning oʻz nafsi deb tuban maxluqqa aylanib borayotganini koʻrib turadi. Ammo Mahkam sekin-asta bozor munosabatlariga moslashib ulgurgan bu odamlarni oʻrganishga, ularni tushunishga urina boshlaydi, har qalay, koʻnglida shu ishga nisbatan ragʻbat sezadi.
“Bozor” romani qahramoni Fozilbek – fozil yigit. U dunyoning ramzi boʻlgan bozor – jamiyatdan adolat, halollik, mehr-oqibat kabi fazilatlar koʻtarilayotganidan tashvishda. Oʻzi va yaqinlarini bu xil yangi davrga maʼnan tayyor emasligini his qiladi. Jonini fido qilib boʻlsada “bozor”ni isloh qilishga urinadi.
Qanday qilib toʻlaligicha bozor munosabatlari ustiga qurilayotgan jamiyatda inson boʻlib qolish yoʻllarini qidiradi.
Koʻrinadiki, “Dinozavr” va “Bozor” romanlari badiiy-gʻoyaviy jihatdan ham, ijtimoiy jihatdan ham mushtarak asarlardir. Ularni jamiyat va shaxs, ruh va modda munosabatlaridagi muvozanatni, ularni bogʻlovchi oltin koʻprikni qidirayotgan qahramonlar obrazi birlashtirib turadi. Quyida mazkur romanlarni birma-bir tahlil qilib, aytilgan fikrlarni atroflicha dalillashga harakat qilamiz.
Oʻzbekiston xalq yozuvchisi Shukur Xolmirzayev qalamiga mansub “Dinozavr” romanining birinchi kitobi 1996 yilda “Ëshlik” jurnalida, muallifning ikki enlik izohi bilan eʼlon qilinadi:
“Hayotdagi anchayin oʻzgarishni ham hazm va qabul qilish oson kechmaydi: koʻnikmalar-qanoatlar bu yoʻlda teran toʻsiqlar hisoblanadiki, avvalam bor, ana oʻshalarni “yengish”ga toʻgʻri keladi. Endi, tasavvur eting: hayotning oʻzi tubdan oʻzgarib, oʻzga bir izga tushsa, uni hazm va qabul qilish – ayniqsa, ijodkor uchun juda mushkul boʻladi. “Dinozavr” romanim – ana shu jarayon tasviridan iborat boʻlib, uch kitobni oʻz ichiga oladi: birinchisi ushbu – KUZ, qolganlari – KISH, BAHOR”. Bundan maʼlum boʻladiki, adib avval boshda roman-trilogiya yozishni niyat qiladi. Lekin, afsuski, adib vafotiga qadar asarning birinchi – Kuz qismini, keyingi kitobdan esa faqat ayrim boblarni eʼlon qilishga ulguradi, xolos. Shunday ekan, biz Sh.Xolmirzayevning kapitalistik jamiyat va uning bosh omili ekonomik inson haqidagi badiiy konsepsiyasini toʻla qonli tasavvur qila olmaymiz. Ammo birinchi kitobning oʻzidayoq yozuvchining ijodiy-badiiy maqsadini anglash, yangi inson konsepsiyasining muayyan darajadagi tugal chizgilarini koʻrish imkoniga egamiz.
Sh.Xolmirzayev oʻtish davri muammolarini romaniy tafakkur darajasida taftish etishda peshqadam boʻlgan: “Dadil aytish mumkinki, – taʼkidlaydi Umarali Normatov – oʻsha tub burilish asnosida, avvalo, adib qalbidagi, qolaversa, odamlar ruhiyatidagi evrilishlar, ularning holat-kayfiyati milliy adabiyotimizda ilk bor “Dinozavr” orqali roman koʻzgusida oʻz aksini topdi 3.
“Dinozavr” – har bir qahramoni, har bir satri bilan oʻtish davrining kayfiyati ufurib turgan roman. Goʻyo adib davr manzaralariga koʻzgu solgan, unda har kim (oʻquvchi)ga oʻzini koʻrish imkonini yaratgan.
Roman bosh qahramoni Mahkam – sobiq sovet davrida obroʻli kinorejissyor, keyingi davrda kinoindustriyaning qulashi bilan martaba va kasbini boy bergan isteʼdodli ijodkor. U samimiy, vijdonli, toʻgʻri fuqaro. Biroq ayni shu xislatlari unga bozor munosabatlariga moslashib ketishida monelik qiladi. Allaqachon, yangi mezonlarga koʻnikib ketgan sobiq aktrisa xotini Shahlo esa chet eldan mol olib kelib tijoratchilik bilan shugʻullanadi. Bu ayolning xarakteri va tutumlarida sanʼatkorga, ijodkorlarga xos nazokatdan asar ham qolmagan, u batamom “bozorchi ayol”ga aylanib ulgurgan.
Mahkam kech kuzning izgʻirin kunlarida xatarli safarga otlanarkan, qosh qoraygunga qadar eson-omon dovondan oʻtib olishni niyat qiladi.
Agar yoʻlovchilar bunga erisha olishsa, qolgani ravon yoʻl, hammasi yaxshi boʻladi...
Vodiyga olib oʻtuvchi dovon nafaqat Mahkam oilasining, balki butun jamiyat va davlatning oldida turgan katta mashaqqat, muammoni anglatadi. Yaʼni dovon yoʻli jamiyatning oʻtish davrida duch keladigan qiyinchiliklari ramzidir.
Qishning qirovli kunlari yaqin qolganda jamiyat ahli eski “Volga”ga minib yoʻlga otlanarkan, dovonning qorli, xatarli yoʻllaridan koʻtarilib, bir makondan ikkinchi bir makonga – bir tuzimdan ikkinchi bir tuzimga oshib oʻtishlari lozim.
Biroq eski “Volga” sinovli yoʻlga dosh bermaydi. “Choʻqqiga chiqishlariga taxminan bir chaqirim qolganda” avtomobilning motori ishdan chiqadi.
Mahkamning oilasi qahraton sovuqda, kimsasiz togʻlar bagʻrida qolib ketadi… Adib yoʻl-yoʻlakay qahramonlarning nutqi, oʻy-xayollari ifodasi asnosida ularning xarakteriga chizgilar beradi, vaziyatini maʼlum qiladi. Koʻrinadiki, oiladan tinchlik koʻtarilgan. Tijoratchilik bilan shugʻullanayotgan Shahlo erining noshudligi, omadsizligidan eziladi, uchragan kimsaga undan nolib, zahrini sochib olishdan hech tiyilmaydi. Yaqinda maktabni bitiradigan Sobit esa ota-onasini kuzatib, ulardan qay biri haq, kim toʻgʻri yoʻlda ekanini anglashga urinadi:
“– Uf, dadangni tengdoshlari allaqachon yoʻl topib ketishdi. Birovlari allaqanday fondlar ochvotti, film qilvotganlariyam koʻp...
– E, manga yoqmiydi oʻsha filmlar.
– Lekin kerak ekan-da. Yashash uchun qilish kerak! Davlat qaramay qoʻyganidan keyin..
– Umuman-ku, siz haqsiz.
– Albatta haqman-da! Ust-boshiga qara, uch yil burungi kastyum-shim. Durust bir paltosi yoʻq...
Bu kishiga bari-bir. Man uyalaman dadang bilan yurishga!” Romandan olingan yuqoridagi parchada Sobit endigina urchiy boshlagan, tijorat filmlariga munosabat bildirib, qisman boʻlsa-da bozor munosabatlari davrida didsizlikning ortishiga qarshi turibdi. Biroq ayni shu didsizlarcha yaratilgan filmlar odamlarni boqib, ust-boshini butun qilayotgani bilib, onasiga “Umuman-ku, siz haqsiz” deya javob beradi. Shahlo uchun esa boshqacha mezonning oʻzi yoʻq. Bu borada u yuzdayuz haq, chunki erining ust-boshi eski, durustroq paltosi ham yoʻq. Keltirilgan parcha misolida oʻtish davriga xos boʻlgan eng muhim omil – jamiyatda oʻzgarib borayotgan mezonlarni koʻrishimiz mumkin. Yaʼni bu davrda muvaffaqiyatli, isteʼdodli yoki ziyoli insonni belgilovchi mezonlar oʻzgardi.
“Dinozavr” romanini tahlil qilarkan, ustoz U.Normatov “asardagi eng katta jumboq – bosh qahramon Mahkam obrazidir” deya taʼkidlaydi.
Chindan ham Mahkam – jumboq. Uning timsolida na eski va na yangi tuzum yuzasidan aniq xulosaga kelgan shaxsni koʻrasiz. Aslida bu romanning keyingi qismlari yaratilmagani bilan ham bogʻliq. Yaʼni biz hozircha Mahkamning voqea-hodisalar taʼsirida rivojlanib, pishib yetilgan yakuniy qiyofasini koʻra olmaymiz. U romanning Kuz qismida xolis kuzatuvchi, ikki davr – tuzumning yutuq va kamchiliklarini toʻgʻri baholay oluvchi, hali bir tuzumni ikkinchisidan ustun qoʻyishga shoshmayotgan, mulohazakor qahramon sifatida taassurot qoldiradi.
Bizningcha, adib bosh qahramonni bejizga arosatdagi shaxs sifatida tasvirlamagan. Sababi oʻtish davrida aksar ziyolilar Mahkam kabi fikr-xulosalari hali toʻla shakllanib ulgurmagan, arosatda yashayotgan shaxslar edi. Arosatdagi shaxs tushunchasini Shahloning oilaviy davralarning birida eriga qoʻygan quyidagi tashxisi yanada oydinlashtiradi: “Manimcha, bu kishiga Shoʻro davrini tiklab berish kerak, xolos... Oʻsha sistemada yashab, bu kunlarni orzu qilib oʻtaversalar, bas”. Shahloning fikricha, uning eri bir vaqtda Shoʻro davridagi “farovonlik” bilan birga, milliy-madaniy istiqlolni ham xohlaydi.
Ëzuvchi “arosatdagi shaxs” tasviri orqali oʻtish davri ziyolilarining reallikka monand qiyofasini yaratish bilan birga, oʻtmish va bugunni muqoyasa qilayotgan qahramon vositasida yangi davrni obyektiv baholashni maqsad qiladi. Shu sababdan oʻquvchi koʻp hollarda Mahkam obrazida oʻz-oʻzini inkor qilayotgan, fikr-xulosalari tarqoq shaxsni koʻradi. Quyidagi parcha nafaqat Mahkamni, balki shu davrda ziyolilarini oʻylantirgan eng katta muammoni anglashimizda, ularni tushunishimizda muhim ahamiyatga ega:
“– Jamoljon, manda tayyor mavzu yoʻq, – dedi Mahkam birdan xoʻmrayib. – Toʻgʻrirogʻi, ham bor, ham yoʻq. Borligi shundaki, man bugungi hayot haqida... oʻzimning, qalbimning ovoziga quloq solib, qandaydir muhim bir asar qilgim bor. Bunga material serob... Ammo kansovka yoʻq. Yakun yoʻq, – deya hamsuhbatiga boqdi; nigohida: “Sizlarda bormi?” degan iltijo mavjud edi. Chunki hayotning oʻzida oʻsha kansovkani koʻrmayapman”.
Jamoliddin shu zamonda ishi yurishib, katta boylikka erishgan tijoratchilardan. U Mahkamga biror jiddiy mavzuda film suratga olishni taklif qilib, xarajatlarini oʻzi koʻtarishi mumkinligini aytadi. Lekin Mahkam asarning “kansovkani koʻrmayapman” deb javob beradi. Mahkam arosatda qolgan shaxs. U tiyiqsiz boʻron kabi bostirib kelayotgan kapitalizmning oqibatlarini ham, oʻzi kabi oqimga qarshi turib, odamiylik fazilatlarini saqlab qolishga urinayotgan ziyolilarning borar manzilini ham bilmaydi. Yuqorida O.
Sharafiddinov soʻzidan iqtibos qilib olganimiz – “hududsiz fojia” aslida shu boʻlsa, ajab emas.
Romanga Jamoliddin obrazining kirib kelishi va Mahkamning u bilan boʻlib oʻtgan suhbati asnosida oʻquvchi Sh.Xolmirzayev badiiy konsepsiyasida kapitalizmning bahosini ravshanroq koʻra boshlaydi. Adib judayam badavlat tadbirkor siymosida xalqparvar, maʼrifatparvar shaxsni koʻrishni istaydi. Albatta, yozuvchining bu xulosalari biz yuqorida qayd etgan ekonomik odam konsepsiyasiga zid keladi. Zero kapitalizmga koʻra, tadbirkor xalqparvar yo maʼrifatparvar boʻlishi amrimahol. U oʻz xalqiga tadbirkorlik faoliyatini shunchaki rivojlantirib, pul aylanmasini kengaytirib ham foyda keltirishi mumkin. Lekin yozuvchi biroz ijtimoiylashgan, egoizmdan holi tijoratchini ideallashtirishga urinadi.
Roman voqealari rivojida biz Mahkamning ijtimoiy, iqtisodiy munosabatlar yuzasidan fikrlari asta-sekin oʻzgarib borayotganini qoʻramiz. Ayniqsa, Jamoliddin bilan uchrashuvdan soʻng tadbirkorlarga munosabati oʻzgaradi. Xayolan oʻz oʻgʻli Sobitning ham tijoratchi boʻlishiga rozi boʻlib, faqat “Jamol tipida” deya niyatini toʻgʻrilaydi.
Mahkam – kapitalizm qonunlari qanchalar suronli boʻlmasin, oʻzida insoniylikning eng goʻzal fazilatlarini saqlab qolishga intilgan qahramon. Balki butun roman, Sh.Xolmirzayevning oʻtish davridagi inson konsepsiyasi mana shu gʻoya ustiga qurilgan boʻlsa ajab emas.
Jamiyatning bir tuzumdan ikkinchi bir tuzumga oʻtish davri manzaralari, jarayonning ijtimoiy, ruhiy-maʼnaviy oqibatlari qalamga olingan asarlardan yana biri Xurshid Doʻstmuhammadning “Bozor” romanidir. Mazkur roman tasvirlash prinsipiga koʻra biz yuqorida koʻrib chiqqan “Dinozavr”, “Muvozanat” romanlaridan tubdan farq qiladi. Yaʼni “Bozor” anʼanaviy realistik uslubda emas, balki modernistik uslubda yozilgan boʻlib, toʻlaligicha ramziylik asosiga qurilgan. Umarali Normatov bu haqida “Yozuvchining diqqat-eʼtibori bozor manzaralari va mojarolarining bevosita oʻzini emas, personaj ongi, ruhiyatidagi aks-sadosini ifodalash, badiiy tahlil etishga qaratiladi, bunda “ong oqimi” tajribalaridan ijodiy foydalanadi” deb yozadi. Abdugʻafur Rasulov Gʻarb adabiyoti, xususan modernizmning milliy adabiyotimizdagi namunalari haqida soʻzlarkan, “Bozor” romanini alohida qayd etib oʻtgan 3 boʻlsa, Yoʻldosh Solijonov uni “oʻzbek nasrining soʻngi yillardagi original qiyofasini belgilaydi” deya eʼtirof qiladi.
Adib insoniyatni bozor vositasida tushunishga va tushuntirishga harakat qilarkan, bundan muayyan gʻoyaviy-badiiy maqsadni koʻzlaydi.
U oʻzining inson konsepsiyasi uchun “bozor modeli”ni poydevor qilib oladi. Bu poydevorga esa insoniyat xos manfaat – nafsning ramzi sifatida qaraydi: “Bu yorugʻ dunyoda bir-biriga tariqcha oʻxshagan-oʻxshamagan tirik jon borki, nafsi oʻxshaydi, nafs bir xil, nafs odamlarni birxillashtiradi, tafovutlarni yoʻqqa chiqaradi, bozor manaman degan insoni komilni ham yalpisiga – bitta kuymay bozorga soladi”. Ëzuvchining badiiy konsepsiyasida manfaat odamlarni har koʻyga soluvchi va barchani umumlashtiruvchi qudratli omil sifatida talqin qilinadi. Zero inson hech qachon oʻz nafsidan toʻla forigʻ boʻla olmaydi. Lekin nafsni oʻz holiga tashlab qoʻyish ham mumkin emas.
Muallif oʻzini qiynayotgan muammolarni birma-bir oʻrtaga tashlarkan, oʻtish davriga ishora qilib, bu davrni “shayton oralagan bozor”ga mengzaydi. Uni jamiyatdan halollik, maʼrifat koʻtarilib, tobora oʻgʻrilik, johillik kabi illatlar urchib borayotgani tashvishga soladi. Aynan shu davrga kelib odamlar nafsini jilolay olmay qoldi, bozor izidan chiqdi. Lekin “bozor aynidi, izdan chiqdi deb undan yuz oʻgirish kerakmi?” Bizningcha, asarning markaziy savoli, bosh muammosi shu savolda mujassam topgan. Albatta “bozor”dan voz kechish imkonsiz, biroq yechim mavjud – “bozorning yovuzlashib ketishiga yoʻl qoʻymasligimiz kerak”.
Xurshid Doʻstmuhammad oʻz badiiy konsepsiyasi markaziga MANFAATni qoʻyarkan, gʻoyaviy jihatdan Adam Smit qarashlariga yaqinlashadi, shu bilan birga, MANFAAT jamiyatni harakatlantiruvchi kuch sifatida talqin qilingan “Dinozavr” romaniga har jihatdan hamohang asarga aylanadi.
Dilmurod Quronov “Bozor”ning badiiy falsafasini uchta asosiy obraz: bozor, choyxona va qiroatxona tutib turadi, boshqa barcha obrazlar ularning atrofida uyushadi” deb yozgandi.
Romanda oʻzaro ziddiyatga kirishgan mazkur uch obrazning har biri oʻz muvozanatini yoʻqotgan.
Bozorga shayton oralagan boʻlsa, hokimiyat ramzi boʻlgan choyxona oʻgʻri va muttahamlarning makoniga aylangan, ziyo maskani hisoblanuvchi qiroatxona (kutubxona) esa nurab, kimsasiz maskan boʻlib qolgan.
Romanning bosh qahramoni Fozilbek ismi-jismiga mos, fozil yigit. U asarda yangi avlod vakili, kapitalizm fuqarosining ramziga aylangan. Fozilbek muallif ideallarini oʻzida mujassam etib, uning inson konsepsiyasida bosh omiliga aylantirilgan.
Fozilbek obrazining “Dinozavr” romanidagi Mahkamdan farqli jihatlari talaygina. Avvalo, u ijtimoiy odam (Homo sociologicus) emas.
Hali uylanmagan bu yosh yigitning ongu shuuri sotsializm gʻoyalari bilan zaharlanib ulgurmagan, yaʼni chinakamiga sotsialistik tuzumda yashab koʻrmagan. U kapitalizm farzandi. Shunday ekan, biz Fozilbek siymosida ijtimoiy odamning ekonomik odamga evrilishini kuzatmaymiz. Shukur Xolmirzayev oʻtish davrini keng epik koʻlamda qamrab olib, jamiyatning reallikka monand modelini yaratgan va oʻz badiiy konsepsiyasini bilvosita qahramonlari taqdiri orqali ifodalashga uringan boʻlsalar, Xurshid Doʻstmuhammad ijtimoiy koloritni nisbatan torroq oladi, davrning ramziy-falsafiy modelini yaratib oʻz gʻoyalarini bevosita Fozilbek orqali ifodalashga urinadi. Boshqacha aytganda, Fozilbek – bosh qahramon va bir vaqtda muallif siymosi.
“Bozor” romanining markaziy qahramonlaridan yana biri Qadriya isli kutubxonachi qiz boʻlib, u nurab borayotgan qiroatxona – maʼnaviyatning ramzidir. U pul bilan muomala qilishni bilmaydi. Faqat kitob oʻqish, kutubxonani obod qilish haqida oʻylaydi. Fozilbek va Qadriya oʻrtasida muhabbat rishtalarining bogʻlanishi esa “bozor odami” va maʼnaviyatning qovushishi demakdir. Zero yozuvchi badiiy konsepsiyasiga koʻra bozorning choʻkishi odamlardagi maʼnaviyatsizlik bilan bogʻliq.
Fozilbek davrning eng katta fojialaridan yana biri sifatida maʼrifat ulashuvchi ijodkor va olimlarning oʻzini “bozorga urishi”da koʻradi:
“Saʼdulla, Qadamboy, Berdiboylar shoirlik dov-dastgohini yigʻishtirib, oʻzlarini bozorga urdilar... Olimjonni aytmaysizmi?! Nima, bu umrlar esiz emasmi? Emin shoir bozor bilan bellashaman degandi, naq belini sindirishdi”.
Xurshid Doʻstmuhammadning inson konsepsiyasidagi muhim qahramonlardan yana biri bozorboshi – Qosimbekdir. Qosimbek ijtimoiy odam – eski odam. Umr boʻyi bozorni epaqaga solaman deb yashadi. Lekin umri poyoniga yetib qolganda buning imkonsiz ekanini tushunib yetdi. Endi u yangi bozorni epaqaga solish tugul, uning mohiyatinida anglab olishga ojiz ekanini bilib qoladi. Oʻz oʻrnini munosib oʻrinbosarlarga boʻshatib berish maqsadida, oʻgʻillari va shogirdlarini chaqirib bunday nasihat qiladi: “...unutmalaring, bozorni izga solish uchun qimirlagan jon borki, bari oʻzicha urinadi. Xudo xayrini bersin, hammasini oʻz holiga qoʻy, Xudo har bandaga oʻziga yarasha aql-hush bergan, bozorboshi oʻsha aql-hushning baridan foydalana bilishida gap koʻp”. Qosimbekning bu nasihati kapitalizmning bosh gʻoyalariga hamohang. Kapitalizmga koʻra, bozor mustaqil rivojlanishi, maʼmuriyat tomonida jilovlanishi yo izga solinishi kerak emas.
Bozor oʻz ichki qonuniyatlari asosida, oʻzing xato va yutuqlaridan xulosa chiqarib rivojlanaveradi. Hukumat esa adolatni, shaxs va mulk daxlsizligini taʼminlasa bas. Qosimbek gapida davom etib, “Bozor uchun Shomirza bilan Diyorbek qanchalik zarur boʻlsa, ularning yonida Sabriddin bilan Fozilbek turishi yuz karra shart”. Yaʼni bular pul, qudrat, adolat, maʼrifat ramziga aylangan qahramonlar. Ularning har biri bozor uchun suv va havodek zarur, yoʻqsa, bozor choʻka boshlaydi.
Fozilbek otasining nasihatlariga quloq tutadi. Endi u otasi kabi umrini bozorni epaqaga solaman, jilovlay degan orzu uchun sovurib yubormaydi, lekin oʻzi ham shayton oralab yuruvchi bozorning izmiga tushib yashamaydi. U oraliq yoʻlni topib, bozorni pul, hokimiyat va maʼrifatning oʻzaro adolatli muvozanati asosiga qurishni istaydi. Xurshid Doʻstmuhammadning badiiy konsepsiyasi esa mana shu xulosalarda mujassam topadi.
Xulosa qilib aytganda, “Dinozavr” va “Bozor” romanlari oʻtish davri adabiyotining eng yorqin namunalaridir. Bu asarlarda oʻtish davri romaniy kontekstda taftish etilgan. Bozor munosabatlariga qadam qoʻygan jamiyatning koʻp tarmoqli badiiy modeli yaratilib, olam va odam munosabatlari haqida yaxlit badiiy konsepsiya taqdim etgan. Ularda kapitalistik jamiyat fuqarosi – ekonomik inson konsepsiyasi yaratilgan.
Izohlar
Устоз адабиётшунос Озод Шарафиддинов собиқ совет халқларининг истиқлолга эришган илк йилларидаги руҳий маънавий-руҳий эврилишларга “ҳудудсиз фожиа” дея тариф берганди.
Зеро Ўзбекистон мустақиллигининг илк йиллари халқимизга иқтисодий, сиёсий, маънавий-руҳий жиҳат осон бўлмаган эди. Узоқ йиллар давомида асосан қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари ва саноат хом ашёси етказиб беришга ихтисослашган давлат иқтисодиёти деярли банкрот ҳолатига келади. Ишсизлик, унинг кетидан йўқчилик юзага келди. Бошқа тарафдан, ягона мафкура атрофида бирлашиб, шу мафкурани ўз эътиқоди даражасига кўтарган, бироқ бу “эътиқод”нинг ёлғон эканини англаб етган жамият маънавий жиҳатдан кучли фалажланди. Энди улар социализмнинг бутунлай зидди бўлган капитализм қонуниятлари асосида ҳаёт кечириши, шунга мос равишда орзу-истаклари, идеал ва мақсадларини қайтадан белгилаб олиши зарур эди. Айни шу мураккаб жараён Ўзбекистоннинг янги тарихида ўтиш даври номи билан муҳрланиб қолди.
Адабиётнинг марказида инсон туради. Шундай экан, шўро адабиёти ва истиқлол адабиётини фарқловчи энг муҳим омил ҳам шахс талқинида, адабиётдаги инсон концепциясида кўринади.
“XX аср янги ўзбек адабиёти, – ёзади Умарали Норматов, – шахс талқини бобида алоҳида босқични ташкил этади. Муайян сабабларга кўра, аср адабиётида шахсни ижтимоий муносабатлар маҳсули сифатида кўрсатиш устуворлик қилди 2 ”. Олим назарда туган “ижтимоий муносабатлар маҳсули сифатида”ги шахс юқорида қайд этилган экономик инсон (Homo Economicus)нинг зидди – ижтимоий одам (Homo sociologicus)дир.
Бу иккиси кенг қамровли ижтимоий-фалсафий тушунчалар бўлиб, қуйироқда бу масалаларга аҳолида тўхталиб ўтганмиз.
Ўтиш даври ижодкорлар чекига янги даврни англаш, капиталистик жамиятда шахс мақоми, унинг ахлоқи, идеал ва мақсадларини белгилаш, бир сўз билан айтганда, янги инсон концепциясини яратиш вазифасини юклар эди. Буни теран ҳис қилган ижодкорлар қатор асарлар яратдилар. Шукур Холмирзаевнинг “Динозавр”, Хуршид Дўстмуҳаммаднинг “Бозор” романлари ана шундай асарлар сирасидан ҳисобланади. Биз уларда ўтиш даври манзараларини бор мураккабликлари кўриш билан бирга, бозор муносабатлари қарор топган жамият фуқароси – экономик инсон (Homo Economicus) концепцияси билан танишамиз.
Экономик инсон 3 категорияси капитализмнинг, умуман, иқтисодиётнинг фалсафий асоси ҳисобланади. Замонавий иқтисод назарияси оталаридан бири Адам Смит экономик одам категориясининг назарий асосларини яратди. Унга кўра, инсон фақатгина ўз манфаатини кўзлаб ҳаракатланади ва бу жараён ҳар доим ҳам англанган тарзда кечмайди. “Кўринмас қўл” инсонни, ҳатто, у мақсад қилмаган неъматлар томон ҳам етаклайди, бу йўлда у жамият манфаатлари учун англанган, мақсадли ҳаракатлариданда кўпроқ фойда келтиради”. Дейлик, қандолатчининг ўз маҳсулотини сифатли тайёрлаши азбаройи одамларни ўйлаганидан эмас, балки уларнинг ишончини қозониб, кўпроқ фойда кўриш истагидандир. Демак, биз экономик инсон деганда ўз нафсининг қули, пул учун ҳамма нарсага тайёр одамни тушунишимиз хато. Экономик одам ҳам ўз моҳияти билан ижтимоий одам. Фақат у инсоннинг шахсий манфаатларини кўпроқ ҳимоя қилиб, ижтимоий тенгликка манфаат орқали етиб боришни кўзлайдиган назариядир. Шу жиҳатдан, экономик одам тушунчаси ижтимоий одам (Homo sociologicus)га қарама-қарши қўйилади. Ижтимоий одам максимал даражада фақат ўз манфаатини эмас, балки онгли равишда умумманфаатини кўзлайди 1. Бироқ капитализмнинг “оталари” айни шу жиҳат, одам ўзи англаган ҳолда, максимал даражада умумманфаатини кўзлаб яшаши мумкин эмаслигини таъкидлайдилар. Капитализмнинг пойдеворини эса айни шу ҳақиқат, инсонга хос эҳтиёжлар асосига қурадилар. Умуман, социализм ва капитализмнинг ўзаро фарқи ҳам шу нуқтада равшан кўринади.
“Динозавр” ва “Бозор” каби романларнинг ўзига хослиги шундаки, уларда асли ижтимоий одам бўлган бош қаҳрамоннинг воқеалар ривожида аста-секин экономик одамга эврилишига гувоҳ бўламиз. Бу романларнинг бутун маъно-мазмуни, воқеа-ҳодисаларнинг занжир каби тизилиши мана шу эврилишнинг тасвири, ифодаси учун бўйсундирилгандек, гўё.
“Динозавр” романи бош қаҳрамони Маҳкам ҳалол, самимий ва жудаям истеъдодли ижодкор.
Дунёни санъат қутқаришига, идеал жамият ўзаро меҳр-оқибат, адолат, тенглик ва ҳамжиҳатлик устига қурилишига ишонадиган коммунист. Бироқ у айни шу соддадиллиги, тўғрилиги туфайли капиталистик жамиятга мослаша олмайди. Зеро унда эгоизмдан асар ҳам йўқ. Муаммо шундаки, у капитализмнинг “оталари” каби эгоизмни жамият мувозанатини таъминловчи омил сифатида эмас, балки таназзул томон етакловчи иллат сифатида билади. Чунки у атрофидаги одамларнинг ўз нафси деб тубан махлуққа айланиб бораётганини кўриб туради. Аммо Маҳкам секин-аста бозор муносабатларига мослашиб улгурган бу одамларни ўрганишга, уларни тушунишга урина бошлайди, ҳар қалай, кўнглида шу ишга нисбатан рағбат сезади.
“Бозор” романи қаҳрамони Фозилбек – фозил йигит. У дунёнинг рамзи бўлган бозор – жамиятдан адолат, ҳалоллик, меҳр-оқибат каби фазилатлар кўтарилаётганидан ташвишда. Ўзи ва яқинларини бу хил янги даврга маънан тайёр эмаслигини ҳис қилади. Жонини фидо қилиб бўлсада “бозор”ни ислоҳ қилишга уринади.
Қандай қилиб тўлалигича бозор муносабатлари устига қурилаётган жамиятда инсон бўлиб қолиш йўлларини қидиради.
Кўринадики, “Динозавр” ва “Бозор” романлари бадиий-ғоявий жиҳатдан ҳам, ижтимоий жиҳатдан ҳам муштарак асарлардир. Уларни жамият ва шахс, руҳ ва модда муносабатларидаги мувозанатни, уларни боғловчи олтин кўприкни қидираётган қаҳрамонлар образи бирлаштириб туради. Қуйида мазкур романларни бирма-бир таҳлил қилиб, айтилган фикрларни атрофлича далиллашга ҳаракат қиламиз.
Ўзбекистон халқ ёзувчиси Шукур Холмирзаев қаламига мансуб “Динозавр” романининг биринчи китоби 1996 йилда “Ëшлик” журналида, муаллифнинг икки энлик изоҳи билан эълон қилинади:
“Ҳаётдаги анчайин ўзгаришни ҳам ҳазм ва қабул қилиш осон кечмайди: кўникмалар-қаноатлар бу йўлда теран тўсиқлар ҳисобланадики, аввалам бор, ана ўшаларни “енгиш”га тўғри келади. Энди, тасаввур этинг: ҳаётнинг ўзи тубдан ўзгариб, ўзга бир изга тушса, уни ҳазм ва қабул қилиш – айниқса, ижодкор учун жуда мушкул бўлади. “Динозавр” романим – ана шу жараён тасвиридан иборат бўлиб, уч китобни ўз ичига олади: биринчиси ушбу – КУЗ, қолганлари – КИШ, БАҲОР”. Бундан маълум бўладики, адиб аввал бошда роман-трилогия ёзишни ният қилади. Лекин, афсуски, адиб вафотига қадар асарнинг биринчи – Куз қисмини, кейинги китобдан эса фақат айрим бобларни эълон қилишга улгуради, холос. Шундай экан, биз Ш.Холмирзаевнинг капиталистик жамият ва унинг бош омили экономик инсон ҳақидаги бадиий концепциясини тўла қонли тасаввур қила олмаймиз. Аммо биринчи китобнинг ўзидаёқ ёзувчининг ижодий-бадиий мақсадини англаш, янги инсон концепциясининг муайян даражадаги тугал чизгиларини кўриш имконига эгамиз.
Ш.Холмирзаев ўтиш даври муаммоларини романий тафаккур даражасида тафтиш этишда пешқадам бўлган: “Дадил айтиш мумкинки, – таъкидлайди Умарали Норматов – ўша туб бурилиш асносида, аввало, адиб қалбидаги, қолаверса, одамлар руҳиятидаги эврилишлар, уларнинг ҳолат-кайфияти миллий адабиётимизда илк бор “Динозавр” орқали роман кўзгусида ўз аксини топди 3.
“Динозавр” – ҳар бир қаҳрамони, ҳар бир сатри билан ўтиш даврининг кайфияти уфуриб турган роман. Гўё адиб давр манзараларига кўзгу солган, унда ҳар ким (ўқувчи)га ўзини кўриш имконини яратган.
Роман бош қаҳрамони Маҳкам – собиқ совет даврида обрўли кинорежиссёр, кейинги даврда киноиндустриянинг қулаши билан мартаба ва касбини бой берган истеъдодли ижодкор. У самимий, виждонли, тўғри фуқаро. Бироқ айни шу хислатлари унга бозор муносабатларига мослашиб кетишида монелик қилади. Аллақачон, янги мезонларга кўникиб кетган собиқ актриса хотини Шаҳло эса чет элдан мол олиб келиб тижоратчилик билан шуғулланади. Бу аёлнинг характери ва тутумларида санъаткорга, ижодкорларга хос назокатдан асар ҳам қолмаган, у батамом “бозорчи аёл”га айланиб улгурган.
Маҳкам кеч кузнинг изғирин кунларида хатарли сафарга отланаркан, қош қорайгунга қадар эсон-омон довондан ўтиб олишни ният қилади.
Агар йўловчилар бунга эриша олишса, қолгани равон йўл, ҳаммаси яхши бўлади...
Водийга олиб ўтувчи довон нафақат Маҳкам оиласининг, балки бутун жамият ва давлатнинг олдида турган катта машаққат, муаммони англатади. Яъни довон йўли жамиятнинг ўтиш даврида дуч келадиган қийинчиликлари рамзидир.
Қишнинг қировли кунлари яқин қолганда жамият аҳли эски “Волга”га миниб йўлга отланаркан, довоннинг қорли, хатарли йўлларидан кўтарилиб, бир макондан иккинчи бир маконга – бир тузимдан иккинчи бир тузимга ошиб ўтишлари лозим.
Бироқ эски “Волга” синовли йўлга дош бермайди. “Чўққига чиқишларига тахминан бир чақирим қолганда” автомобилнинг мотори ишдан чиқади.
Маҳкамнинг оиласи қаҳратон совуқда, кимсасиз тоғлар бағрида қолиб кетади… Адиб йўл-йўлакай қаҳрамонларнинг нутқи, ўй-хаёллари ифодаси асносида уларнинг характерига чизгилар беради, вазиятини маълум қилади. Кўринадики, оиладан тинчлик кўтарилган. Тижоратчилик билан шуғулланаётган Шаҳло эрининг ношудлиги, омадсизлигидан эзилади, учраган кимсага ундан нолиб, заҳрини сочиб олишдан ҳеч тийилмайди. Яқинда мактабни битирадиган Собит эса ота-онасини кузатиб, улардан қай бири ҳақ, ким тўғри йўлда эканини англашга уринади:
“– Уф, дадангни тенгдошлари аллақачон йўл топиб кетишди. Бировлари аллақандай фондлар очвотти, фильм қилвотганлариям кўп...
– Э, манга ёқмийди ўша фильмлар.
– Лекин керак экан-да. Яшаш учун қилиш керак! Давлат қарамай қўйганидан кейин..
– Умуман-ку, сиз ҳақсиз.
– Албатта ҳақман-да! Уст-бошига қара, уч йил бурунги кастюм-шим. Дуруст бир пальтоси йўқ...
Бу кишига бари-бир. Ман уяламан даданг билан юришга!” Романдан олинган юқоридаги парчада Собит эндигина урчий бошлаган, тижорат фильмларига муносабат билдириб, қисман бўлса-да бозор муносабатлари даврида дидсизликнинг ортишига қарши турибди. Бироқ айни шу дидсизларча яратилган фильмлар одамларни боқиб, уст-бошини бутун қилаётгани билиб, онасига “Умуман-ку, сиз ҳақсиз” дея жавоб беради. Шаҳло учун эса бошқача мезоннинг ўзи йўқ. Бу борада у юздаюз ҳақ, чунки эрининг уст-боши эски, дурустроқ пальтоси ҳам йўқ. Келтирилган парча мисолида ўтиш даврига хос бўлган энг муҳим омил – жамиятда ўзгариб бораётган мезонларни кўришимиз мумкин. Яъни бу даврда муваффақиятли, истеъдодли ёки зиёли инсонни белгиловчи мезонлар ўзгарди.
“Динозавр” романини таҳлил қиларкан, устоз У.Норматов “асардаги энг катта жумбоқ – бош қаҳрамон Маҳкам образидир” дея таъкидлайди.
Чиндан ҳам Маҳкам – жумбоқ. Унинг тимсолида на эски ва на янги тузум юзасидан аниқ хулосага келган шахсни кўрасиз. Аслида бу романнинг кейинги қисмлари яратилмагани билан ҳам боғлиқ. Яъни биз ҳозирча Маҳкамнинг воқеа-ҳодисалар таъсирида ривожланиб, пишиб етилган якуний қиёфасини кўра олмаймиз. У романнинг Куз қисмида холис кузатувчи, икки давр – тузумнинг ютуқ ва камчиликларини тўғри баҳолай олувчи, ҳали бир тузумни иккинчисидан устун қўйишга шошмаётган, мулоҳазакор қаҳрамон сифатида таассурот қолдиради.
Бизнингча, адиб бош қаҳрамонни бежизга аросатдаги шахс сифатида тасвирламаган. Сабаби ўтиш даврида аксар зиёлилар Маҳкам каби фикр-хулосалари ҳали тўла шаклланиб улгурмаган, аросатда яшаётган шахслар эди. Аросатдаги шахс тушунчасини Шаҳлонинг оилавий давраларнинг бирида эрига қўйган қуйидаги ташхиси янада ойдинлаштиради: “Манимча, бу кишига Шўро даврини тиклаб бериш керак, холос... Ўша системада яшаб, бу кунларни орзу қилиб ўтаверсалар, бас”. Шаҳлонинг фикрича, унинг эри бир вақтда Шўро давридаги “фаровонлик” билан бирга, миллий-маданий истиқлолни ҳам хоҳлайди.
Ëзувчи “аросатдаги шахс” тасвири орқали ўтиш даври зиёлиларининг реалликка монанд қиёфасини яратиш билан бирга, ўтмиш ва бугунни муқояса қилаётган қаҳрамон воситасида янги даврни объектив баҳолашни мақсад қилади. Шу сабабдан ўқувчи кўп ҳолларда Маҳкам образида ўз-ўзини инкор қилаётган, фикр-хулосалари тарқоқ шахсни кўради. Қуйидаги парча нафақат Маҳкамни, балки шу даврда зиёлиларини ўйлантирган энг катта муаммони англашимизда, уларни тушунишимизда муҳим аҳамиятга эга:
“– Жамолжон, манда тайёр мавзу йўқ, – деди Маҳкам бирдан хўмрайиб. – Тўғрироғи, ҳам бор, ҳам йўқ. Борлиги шундаки, ман бугунги ҳаёт ҳақида... ўзимнинг, қалбимнинг овозига қулоқ солиб, қандайдир муҳим бир асар қилгим бор. Бунга материал сероб... Аммо канцовка йўқ. Якун йўқ, – дея ҳамсуҳбатига боқди; нигоҳида: “Сизларда борми?” деган илтижо мавжуд эди. Чунки ҳаётнинг ўзида ўша канцовкани кўрмаяпман”.
Жамолиддин шу замонда иши юришиб, катта бойликка эришган тижоратчилардан. У Маҳкамга бирор жиддий мавзуда фильм суратга олишни таклиф қилиб, харажатларини ўзи кўтариши мумкинлигини айтади. Лекин Маҳкам асарнинг “канцовкани кўрмаяпман” деб жавоб беради. Маҳкам аросатда қолган шахс. У тийиқсиз бўрон каби бостириб келаётган капитализмнинг оқибатларини ҳам, ўзи каби оқимга қарши туриб, одамийлик фазилатларини сақлаб қолишга уринаётган зиёлиларнинг борар манзилини ҳам билмайди. Юқорида О.
Шарафиддинов сўзидан иқтибос қилиб олганимиз – “ҳудудсиз фожиа” аслида шу бўлса, ажаб эмас.
Романга Жамолиддин образининг кириб келиши ва Маҳкамнинг у билан бўлиб ўтган суҳбати асносида ўқувчи Ш.Холмирзаев бадиий концепциясида капитализмнинг баҳосини равшанроқ кўра бошлайди. Адиб жудаям бадавлат тадбиркор сиймосида халқпарвар, маърифатпарвар шахсни кўришни истайди. Албатта, ёзувчининг бу хулосалари биз юқорида қайд этган экономик одам концепциясига зид келади. Зеро капитализмга кўра, тадбиркор халқпарвар ё маърифатпарвар бўлиши амримаҳол. У ўз халқига тадбиркорлик фаолиятини шунчаки ривожлантириб, пул айланмасини кенгайтириб ҳам фойда келтириши мумкин. Лекин ёзувчи бироз ижтимоийлашган, эгоизмдан ҳоли тижоратчини идеаллаштиришга уринади.
Роман воқеалари ривожида биз Маҳкамнинг ижтимоий, иқтисодий муносабатлар юзасидан фикрлари аста-секин ўзгариб бораётганини қўрамиз. Айниқса, Жамолиддин билан учрашувдан сўнг тадбиркорларга муносабати ўзгаради. Хаёлан ўз ўғли Собитнинг ҳам тижоратчи бўлишига рози бўлиб, фақат “Жамол типида” дея ниятини тўғрилайди.
Маҳкам – капитализм қонунлари қанчалар суронли бўлмасин, ўзида инсонийликнинг энг гўзал фазилатларини сақлаб қолишга интилган қаҳрамон. Балки бутун роман, Ш.Холмирзаевнинг ўтиш давридаги инсон концепцияси мана шу ғоя устига қурилган бўлса ажаб эмас.
Жамиятнинг бир тузумдан иккинчи бир тузумга ўтиш даври манзаралари, жараённинг ижтимоий, руҳий-маънавий оқибатлари қаламга олинган асарлардан яна бири Хуршид Дўстмуҳаммаднинг “Бозор” романидир. Мазкур роман тасвирлаш принципига кўра биз юқорида кўриб чиққан “Динозавр”, “Мувозанат” романларидан тубдан фарқ қилади. Яъни “Бозор” анъанавий реалистик услубда эмас, балки модернистик услубда ёзилган бўлиб, тўлалигича рамзийлик асосига қурилган. Умарали Норматов бу ҳақида “Ёзувчининг диққат-эътибори бозор манзаралари ва можароларининг бевосита ўзини эмас, персонаж онги, руҳиятидаги акс-садосини ифодалаш, бадиий таҳлил этишга қаратилади, бунда “онг оқими” тажрибаларидан ижодий фойдаланади” деб ёзади. Абдуғафур Расулов Ғарб адабиёти, хусусан модернизмнинг миллий адабиётимиздаги намуналари ҳақида сўзларкан, “Бозор” романини алоҳида қайд этиб ўтган 3 бўлса, Йўлдош Солижонов уни “ўзбек насрининг сўнги йиллардаги оригинал қиёфасини белгилайди” дея эътироф қилади.
Адиб инсониятни бозор воситасида тушунишга ва тушунтиришга ҳаракат қиларкан, бундан муайян ғоявий-бадиий мақсадни кўзлайди.
У ўзининг инсон концепцияси учун “бозор модели”ни пойдевор қилиб олади. Бу пойдеворга эса инсоният хос манфаат – нафснинг рамзи сифатида қарайди: “Бу ёруғ дунёда бир-бирига тариқча ўхшаган-ўхшамаган тирик жон борки, нафси ўхшайди, нафс бир хил, нафс одамларни бирхиллаштиради, тафовутларни йўққа чиқаради, бозор манаман деган инсони комилни ҳам ялписига – битта куймай бозорга солади”. Ëзувчининг бадиий концепциясида манфаат одамларни ҳар кўйга солувчи ва барчани умумлаштирувчи қудратли омил сифатида талқин қилинади. Зеро инсон ҳеч қачон ўз нафсидан тўла фориғ бўла олмайди. Лекин нафсни ўз ҳолига ташлаб қўйиш ҳам мумкин эмас.
Муаллиф ўзини қийнаётган муаммоларни бирма-бир ўртага ташларкан, ўтиш даврига ишора қилиб, бу даврни “шайтон оралаган бозор”га менгзайди. Уни жамиятдан ҳалоллик, маърифат кўтарилиб, тобора ўғрилик, жоҳиллик каби иллатлар урчиб бораётгани ташвишга солади. Айнан шу даврга келиб одамлар нафсини жилолай олмай қолди, бозор изидан чиқди. Лекин “бозор айниди, издан чиқди деб ундан юз ўгириш керакми?” Бизнингча, асарнинг марказий саволи, бош муаммоси шу саволда мужассам топган. Албатта “бозор”дан воз кечиш имконсиз, бироқ ечим мавжуд – “бозорнинг ёвузлашиб кетишига йўл қўймаслигимиз керак”.
Хуршид Дўстмуҳаммад ўз бадиий концепцияси марказига МАНФААТни қўяркан, ғоявий жиҳатдан Адам Смит қарашларига яқинлашади, шу билан бирга, МАНФААТ жамиятни ҳаракатлантирувчи куч сифатида талқин қилинган “Динозавр” романига ҳар жиҳатдан ҳамоҳанг асарга айланади.
Дилмурод Қуронов “Бозор”нинг бадиий фалсафасини учта асосий образ: бозор, чойхона ва қироатхона тутиб туради, бошқа барча образлар уларнинг атрофида уюшади” деб ёзганди.
Романда ўзаро зиддиятга киришган мазкур уч образнинг ҳар бири ўз мувозанатини йўқотган.
Бозорга шайтон оралаган бўлса, ҳокимият рамзи бўлган чойхона ўғри ва муттаҳамларнинг маконига айланган, зиё маскани ҳисобланувчи қироатхона (кутубхона) эса нураб, кимсасиз маскан бўлиб қолган.
Романнинг бош қаҳрамони Фозилбек исми-жисмига мос, фозил йигит. У асарда янги авлод вакили, капитализм фуқаросининг рамзига айланган. Фозилбек муаллиф идеалларини ўзида мужассам этиб, унинг инсон концепциясида бош омилига айлантирилган.
Фозилбек образининг “Динозавр” романидаги Маҳкамдан фарқли жиҳатлари талайгина. Аввало, у ижтимоий одам (Homo sociologicus) эмас.
Ҳали уйланмаган бу ёш йигитнинг онгу шуури социализм ғоялари билан заҳарланиб улгурмаган, яъни чинакамига социалистик тузумда яшаб кўрмаган. У капитализм фарзанди. Шундай экан, биз Фозилбек сиймосида ижтимоий одамнинг экономик одамга эврилишини кузатмаймиз. Шукур Холмирзаев ўтиш даврини кенг эпик кўламда қамраб олиб, жамиятнинг реалликка монанд моделини яратган ва ўз бадиий концепциясини билвосита қаҳрамонлари тақдири орқали ифодалашга уринган бўлсалар, Хуршид Дўстмуҳаммад ижтимоий колоритни нисбатан торроқ олади, даврнинг рамзий-фалсафий моделини яратиб ўз ғояларини бевосита Фозилбек орқали ифодалашга уринади. Бошқача айтганда, Фозилбек – бош қаҳрамон ва бир вақтда муаллиф сиймоси.
“Бозор” романининг марказий қаҳрамонларидан яна бири Қадрия исли кутубхоначи қиз бўлиб, у нураб бораётган қироатхона – маънавиятнинг рамзидир. У пул билан муомала қилишни билмайди. Фақат китоб ўқиш, кутубхонани обод қилиш ҳақида ўйлайди. Фозилбек ва Қадрия ўртасида муҳаббат ришталарининг боғланиши эса “бозор одами” ва маънавиятнинг қовушиши демакдир. Зеро ёзувчи бадиий концепциясига кўра бозорнинг чўкиши одамлардаги маънавиятсизлик билан боғлиқ.
Фозилбек даврнинг энг катта фожиаларидан яна бири сифатида маърифат улашувчи ижодкор ва олимларнинг ўзини “бозорга уриши”да кўради:
“Саъдулла, Қадамбой, Бердибойлар шоирлик дов-дастгоҳини йиғиштириб, ўзларини бозорга урдилар... Олимжонни айтмайсизми?! Нима, бу умрлар эсиз эмасми? Эмин шоир бозор билан беллашаман деганди, нақ белини синдиришди”.
Хуршид Дўстмуҳаммаднинг инсон концепциясидаги муҳим қаҳрамонлардан яна бири бозорбоши – Қосимбекдир. Қосимбек ижтимоий одам – эски одам. Умр бўйи бозорни эпақага соламан деб яшади. Лекин умри поёнига етиб қолганда бунинг имконсиз эканини тушуниб етди. Энди у янги бозорни эпақага солиш тугул, унинг моҳиятинида англаб олишга ожиз эканини билиб қолади. Ўз ўрнини муносиб ўринбосарларга бўшатиб бериш мақсадида, ўғиллари ва шогирдларини чақириб бундай насиҳат қилади: “...унутмаларинг, бозорни изга солиш учун қимирлаган жон борки, бари ўзича уринади. Худо хайрини берсин, ҳаммасини ўз ҳолига қўй, Худо ҳар бандага ўзига яраша ақл-ҳуш берган, бозорбоши ўша ақл-ҳушнинг баридан фойдалана билишида гап кўп”. Қосимбекнинг бу насиҳати капитализмнинг бош ғояларига ҳамоҳанг. Капитализмга кўра, бозор мустақил ривожланиши, маъмурият томонида жиловланиши ё изга солиниши керак эмас.
Бозор ўз ички қонуниятлари асосида, ўзинг хато ва ютуқларидан хулоса чиқариб ривожланаверади. Ҳукумат эса адолатни, шахс ва мулк дахлсизлигини таъминласа бас. Қосимбек гапида давом этиб, “Бозор учун Шомирза билан Диёрбек қанчалик зарур бўлса, уларнинг ёнида Сабриддин билан Фозилбек туриши юз карра шарт”. Яъни булар пул, қудрат, адолат, маърифат рамзига айланган қаҳрамонлар. Уларнинг ҳар бири бозор учун сув ва ҳаводек зарур, йўқса, бозор чўка бошлайди.
Фозилбек отасининг насиҳатларига қулоқ тутади. Энди у отаси каби умрини бозорни эпақага соламан, жиловлай деган орзу учун совуриб юбормайди, лекин ўзи ҳам шайтон оралаб юрувчи бозорнинг измига тушиб яшамайди. У оралиқ йўлни топиб, бозорни пул, ҳокимият ва маърифатнинг ўзаро адолатли мувозанати асосига қуришни истайди. Хуршид Дўстмуҳаммаднинг бадиий концепцияси эса мана шу хулосаларда мужассам топади.
Хулоса қилиб айтганда, “Динозавр” ва “Бозор” романлари ўтиш даври адабиётининг энг ёрқин намуналаридир. Бу асарларда ўтиш даври романий контекстда тафтиш этилган. Бозор муносабатларига қадам қўйган жамиятнинг кўп тармоқли бадиий модели яратилиб, олам ва одам муносабатлари ҳақида яхлит бадиий концепция тақдим этган. Уларда капиталистик жамият фуқароси – экономик инсон концепцияси яратилган.
Изоҳлар
Saʼdullo Quronov