Hurmatli Nargiza Odinayeva, yaqinda sizning “Toʻrt tomon” nomli sheʼriy toʻplamingizni oʻqib chiqdim. Kitobdagi aksar sheʼrlar menga judayam yoqdi. Toʻgʻrisi, sheʼrlaringiz yaqin orada oʻzim uchun qilingan eng katta ijodiy kashfiyot boʻldi, desam xato emas.
Sizning ijodingiz bilan 2013 yil “Sharq yulduzi” jurnalining 1 sonini nashrga tayyorlash jarayonlarida tanishgan edim. Esimda, oʻshanda tahririyatga sheʼrlaringizni shaxsan Usmon Azimning oʻzi olib kelgan va ijodingiz haqida koʻp ilq fikrlar bildirgan edi. Mana, endi qoʻlimda “Toʻrt tomon” nomli toʻmlam turarkan, mashhur shoirimizning oʻsha kezlardagi hayajoni bejizga boʻlmaganini yana bir bor his qilib turibman. Albatta, sheʼrlaringiz benazir demoqchi emasman. Aniqrogʻi, bugun yosh avlod shoirlaridagi kamchiliklar sizning ham ijodingizga yot emaskan. Ammo, keling, oldiniga sheʼrlaringizning menga maʼqul kelgan jihatlari haqida soʻzlashamiz.
Nargiza, menga koʻproq sheʼrlaringizning badiiy jozibasi manzur boʻldi. Aslida, sanʼat asarlaridan, xususan, sheʼrdan ham birinchi galda talab etiladigan narsa badiyatdir. Menimcha, siz yaratgan goʻzal tashbehlar, oʻziga xos obrazlar sheʼriyatga qoʻyiladigan oʻsha birinchi talabni oqlaydi. Masalan, quyidagi sheʼriy parchada:
Tun oyoq qoqmaydi.
Oʻzidan choʻchib,
Uygʻongan osmonga tikiladi soy.
Koʻzimda chayqalgan daryoni kechib,
Oltin beshigini axtaradi oy.
Shoir uchun tabiat manzarasini soʻz bilan chizib koʻrsatish ancha murakkab vazifa. Zero, bunda shoir his tuygʻuning ifodasini bevosita soʻz bilan emas, balki manzaraning yorqin tasviri vositasida berishga “majbur”. Bunday sheʼrni oʻqiyotgan sheʼrxon ham asarda chizilayotan manzarani koʻz oʻngida gavdalantirishi, oʻzi koʻrayotgan tasvirdan taʼsirlanishi kerak boʻladi. Oʻzbek sheʼriyatida Oybek, Abdulla Oripov, Rauf Parfi, Shavkat Rahmon, Xurshid Davron va Faxriyor kabi qator musavvir-shoirlar borki, ularning manzara tasviriga bagʻishlangan sheʼlarini oʻqiganda rangtasvir asari namunalarini koʻrganday zavq oladi kishi. Sizning sheʼriy toʻplamingizga kiritilgan qator sheʼrlarda ham ana shunday zavqni tuyish mumkin. “Yoʻllar qichqiradi shom quchogʻida” misralari bilan boshlanuvchi sheʼrdan olingan yuqoridagi parchada ham shom pallasining yonqin koʻrinishlari tasvirlangan. Sheʼrdagi “Koʻzimda chayqalgan daryoni kechib, Oltin beshigini axtaradi oy” misralari lirik qahramon his-tuygʻularini tabiat manzarasining koʻrinishlari bilan qorishtirib yuboradi. Bu esa oʻquvchiga manzarani kuzata turib shoir hislarini tuyish imkonini beradi. Yana bir sheʼriy parchani olib qaraylik:
Toʻlqinlanib oʻynaydi shamollar – bebosh,
Nafasi entikib qoʻyar darchaning.
Boshini kuydirib oʻtadi quyosh
Islari eskirib ketgan archaning.
Tush koʻrgan togʻlarning koʻylagi gʻijim,
Zamin chayqaladi – qoʻlning soyasi.
Yoʻllar etagidan uzoqlashar jim
Odamga oʻxshagan daraxt soyasi...
“Toʻlqinlanib oʻynaydi shamollar – bebosh” misrasi bilan boshlanuvchi sheʼrda manzara tasvirining ramzlarga aylanib ketganini koʻrishimiz mumkin. Yaʼni manzaraning har bir koʻrinishi muayyan ramzni ifodalab, oʻquvchini shoiraning badiiy gʻoyasiga yaqinlashtirib boradi. Bu oʻrinda oʻquvchini manzara tasviri emas, balki, koʻproq, ramzlar tili oʻziga rom etadi.
Ammo mazkur sheʼrda “biroz” mantiqsizlikka yoʻl qoʻygansiz. Yaʼni tasvirda tabiatdagi hodisalarning mutanosibligi buzilgan. Siz “Boshini kuydirib oʻtadi quyosh” misralaridan soʻng boshqa bir bandda “Baxt taʼmini bilar tong havosida” misralarini keltirgansiz. Koʻrinadiki, quyoshning archalar ustidan kuydirib oʻtishi tong mahalida sodir boʻlmoqda. Lekin tong quyoshi kuydira olmaydi, ayniqsa, archalar oʻsadigan togʻli hududlarda. Balki sheʼrda “kuydirib” soʻzi oʻrniga “isitib”, “ilitib” soʻzlarini qoʻllagan maʼqul. Asosiysi, eʼtiborli boʻlish kerak.
Sheʼrlaringizda judayam noyob tashbehlar, topilmalar koʻp. Ulardan baʼzilarini misol tariqasida keltirib oʻtishni joiz bildim: “Umrimning labiga toshdi uchuqlar”, “Ayvondagi musichaning koʻzlarida jimlik bor”, “Daraxtlar qorovul qishning yoʻlida”, “Dunyoning toʻnini keng biching”, “Suluvning sochida adashgan shamol”, “Yoʻllar qichqiradi shom quchogʻida”, “Bilaman, sukutda tilni soʻz tilar”, “Koʻzlaring bor edi osmon choʻmilgan”, “Shomda ufq aylanar qizil qirgʻoqqa”, “Eng katta xasratim sigʻmadi sheʼrga”.
Kitobingizni oʻqirkanman ijodingizdagi yana bir jihat diqqatimni tortdi – sheʼrlaringizda vatan, milliy urf-odat va qadriyatlarning goʻzal badiiy ifodasini uchratish mumkin ekan. Soʻzimning isboti sifatida “Vatan siyrati” nomli sheʼringizdan baʼzi bandlarni keltirib oʻtaman:
“Singlimning oʻsmasi oqmasin”,
Yuziga termulib turaman.
“Akamga koʻzim tik boqmasin”,
Yuragim egilib turaman.
Sheʼr ana shunday oʻziga xos misralar bilan boshlanadi. Albatta, Vatan judayam keng tushuncha. Sheʼr sarlavhasidan koʻrib turibdi – siz Vatanni sirtdan emas, siyratdan qarab kuzatgansiz, ona tuproqning siz uchun eng taʼsirli, eng goʻzal chizgilarini yodga olgansiz:
Eng goʻzal izlarni chizadi
Tuproqqa sudralgan etaklar.
Ruhida jannatlar kezadi,
Isitib qoʻyadi ertaklar.
Bobomning yuzida kun tigʻi
Qoldirgan yoʻllarni soʻng bildim.
Momomning zarang, tol urchugʻi
Aylangan izlarga qoqildim.
Sheʼrni oʻqirkan, kishi siyratga qarab shoʻmgʻib boradi. U oʻzi hali eʼtibor qaratmagan manzaralarda ham Vatan taftini tuyish mumkinligi his eta boshlaydi.
Onam sut pishirib har sahar,
Zuhroni eng avval koʻradi.
Otamning yelkasi bir shahar,
Biz qurgan orzular turadi.
Bizni dunyoga keltirgan, mashaqqat bilan voyaga yetkazgan ota-onalarimiz siyratiga bundanda yorqin chizgilarni tortish mushkul. Onalarimizning kundalik hayotidagi birgina lavha ularning ONALIK, otalarimizning bolalari kelajagi, iqboli uchun yelkasiga olgan ogʻir yuki ularning OTALIK siyratini butun nozik va murakkab jihatlari bilan ifodalaydi.
Otam, inim, koʻz, qoshim – Vatan,
Havom, yerim, quyoshim – Vatan!
Bir umrni soʻngsiz gullayman,
Oxirlarim va boshim Vatan!
Vatan haqida samimiy tuygʻular engan misralarni bitish har shoirning ham qoʻlidan kelavermaydi. Shuning uchun boʻlsa kerak, Vatan haqida taʼsirli, yodda qolarli sheʼrlarni judayam kam uchratamiz. Bilaks, Vatan haqida yozganda judayam “joʻshib”, “hayajonlanib” balandparvoz soʻzlarni bot-bot takrorlovchi shoirlar koʻp. Bunday sheʼrlarni oʻqirkan, kishi Vatanga boʻlgan chin muhabbatni his qilolmaydi. Ammo sizning sheʼringizni oʻqib taʼsirlandim. U yuragimdagi hislarni uygʻota oldi. Goʻyo koʻz oʻngimda Vatanning goʻzal qiyofasi gavdalandi.
Bilasizmi, sheʼrlaringizni oʻqirkanman ularning ortida shoirni, shoirona dardni koʻrdim. “Qiziq, hamma sheʼrni ham shoir yozmaydimi?” deyishingiz ham mumkin. Shunda mening javobim “Yoʻq” boʻladi yoki mashhur “Sheʼr koʻp, shoirchi?” savolini yodingizga solaman. Menimcha, ikkinchi javobim bugungi adabiy jarayondagi eng jiddiy soʻroq boʻlsa kerak. Ayniqsa, tobora urchib, oʻziga xos imijni yaratib ulgurgan qoʻshiqchi shoirlarni koʻrganda shu soʻroq yodga keladi. Bugun chin shoirni izlab topishning oʻzi dushvor. Bir joyda biroz kinoya va hasrat bilan yozibsiz:
Tuhfasi shu boʻldi yoʻllarning –
Yigʻlayotgan sheʼr topib oldim.
Darhaqiqat, shoir boʻlish uchun hayotning bundan ortiq “tuhfa”si boʻlmas. Kinoyangizni tushungan boʻlsam, shoirlikni bir dard, bir azob ekanligiga ishora etmoqdasiz. Tagʻin bilmadim, shoir boʻlib koʻrmaganman. Ammo sheʼrlaringizni oʻqib shoirlikni tushunishga urinib koʻrganim rost:
Bitta koʻylagimni uch yil kiyaman,
Qilgan ibodatim ming yil bir ishqqa.
Bir tanish azobni ming yil suyaman,
Ammo yigʻilarim har kuni boshqa...
Bu parcha “Tanish azob” deb nomlangan sheʼrdan olindi. Nomlanishning oʻzidayoq bu sheʼr shoirona kechinmalarni ifodalab turadi. Axir, shoirdan boshqa kim oʻsha maʼlum va mashhur – TANISH AZOBni yillar davomida suyaveradi? Albatta, bu azobni suyish, u bilan birga yashash uchun kishi faqat shoir boʻlishi lozim. Boshqasining toqati yetmas...
Toʻplamdagi “Yigirma va oʻttizimning orasida” nomli sheʼringiz ham menga juda yoqdi. Bu sheʼrda yoshlikdan oʻrta yoshga qadam qoʻyayotgan lirik qahramon kechinmalari goʻzal tarzda ifodalangan. Men oʻzim ham yigirma va oʻttizning orasidaman. Balki shuning uchun sizni tushunishim, his qilishim oson kechgandir.
Yukim ortdi, etagimga yulduz terib,
Yupun jonning savdosiga xato keldim.
Ot oʻynatgan dunyosiga salom berib,
Qish toʻkildim, yoz toʻkildim, kuz toʻkildim...
Parchada yoshlik orzulari yulduzga oʻxshatilgan. Yaʼni orzulaga intilib vaqtni boy bergan qahramon holati birgina shu obraz vositasi ochib beriladi. Albatta, men sheʼrga ortiqcha pessimistik kayfiyat yuklash niyatida emasman. Lekin oʻttiz yoshni qoralab qolganlarning qaysisida ana shunday tugʻyonlar kechmagan deysiz. Yaqindagina orzular ogʻushida oʻtgan umri endi chinakam, jiddiy hayotni qarshi olmoqda. Ortga nazar tashlarkan, uyum-uyum xatolarnigina koʻradi, bir muddat ana shunday tushkun kayfat bilan yashaydi:
Tushlar, sizga kechagidak yigʻlolmayman,
Koʻzlarimga qarab bering, tinchlikmikan?
Soqov aytgan nolalarsiz yasholmayman,
Ichimdagi arazkashim tirikmikan?
Yaqinda ustoz shoir Anvar Obidjonga “Sheʼr qanday boʻlishi kerak?” degan savol bilan murojaat etdim. Ular sheʼrni sheʼr qiladiga bir qancha omillarni sanar ekan “Oʻquvchi sheʼrni oʻqiganda muayyan bilimni ham egallasin” deb qoldilar. Negadir, shu omil menga boshqalaridan koʻra koʻproq yoqdi, koʻproq ahamiyatli tuyildi. Albatta, men sheʼrda ayni shu jihat birlamchi boʻlishi kerak demoqchi emasman. Lekin shusiz sheʼrning saviyasi tushishini yaxshi bilaman.
Sheʼrlarini yuksak intellekt bilan bezay olgan shoirlardan biri Abdulla Oripov boʻladi. Uning sheʼrlarida teran falsafiy mushohadani, qaynoq ijtimoiylikni, tarix va bununning oʻziga xos talqini uchratishimiz mumkin. Keling, firimni davom ettirishdan oldin shoirning “Xatolar” nomli sheʼrini yodga olaylik:
Vaterlooda xato qildi Napoleon –
Jahongirning qaytdi shu kun omadi.
Mana oʻtsa hamki necha bir zamon,
U haqda gapirmagan odam qolmadi.
Bobom paygʻambarlar qasosi uchun
Goho osiylarning oldi boshini.
Uni qargʻadilar xatosi uchun,
Hamon otmoqdalar taʼna toshini.
...Xato qilgan boʻlsam kechirgin, bolam,
Yuz yil davomida choʻzaverma, bas.
Koʻrib turibsan-ku, men oddiy odam,
Napoleon emasman, Temur ham emas!
“Xatolar” sheʼrining qiymatini, unda yuksak bilimning mujassam ekani bilan belgilash mumkin. Abdulla Oripov xato qilgan odamning iztiroblarini berish uchun tarixga yuzlanadi, xatosi tufayli butun dunyoni larza solgan ikki buyuk sarkarda qismatini qalamga oladi. Amir Temur ham, Napoleon Bonapart ham dunyo tarixiga, insoniyat sivilizatsiyasiga jiddiy taʼsir oʻtkazgan shaxslar hisoblanadi. Beayb Parvardigor, albatta, bu sarkardalarning ham yurishlari bexato oʻtmagan. Shoir esa sheʼr ifodasi uchun tarixning ana shunday yoniq va nozik jihatlaridan foydalana olgan. Menimcha, yaxshi sheʼr ana shunday yozilishi kerak. Yaxshi shoir kezi kelganda tarixchi, ruhshunos, faylasuf, geograf, sanʼatshunos va boshqa koʻplab sohalarning chuqur bilimdoni boʻlishi shart. Shundagina, uning ijodi rangba rang, tabir joiz boʻlsa, yashovchan boʻladi.
Bilasizmi, kasb taqozosi bilan men sheʼriyatimizning yirik dargʻalari bilan judayam koʻp suhbatda boʻlganman. Ulardagi intellekt, ulardagi bilim va izlanuvchanlik yoshlarnikidan yer bilan osmonchalik farq qiladi. Soddagina qilib aytadigan boʻlsak, ular oʻqigan. Oʻqiganda ham juda koʻp va hoʻp oʻqishgan. Men yosh va isteʼdodli ijodkorlarni ham yaxshi bilganim va koʻplari bilan yaqindan doʻst tutinganim uchun bu borada hech shubhalanmay gapirmoqdaman. Shu maʼnoda, siz va siz qatori boshqa yoshlar ijodiga eʼtirozim koʻp. Afsuski, bugungi yosh qalamkashlarga sheʼr yozish uchun intellekt, bilim yetishmayapti. Qoʻpolroq aytganda, ular qalbdagi his bilan hisni, tuygʻu bilan tuygʻuni urushtirib, jimjimador sheʼrlarni yozishdan uyogʻiga oʻta olmayotganday koʻrinadi menga. Ijtimoy, tarixiy hamda chin falsafiy asarlarni deyarli uchratmaymiz. Albatta, buning bari bilimsizlikdan. Xafa boʻlmaysiz, lekin sizning sheʼrlaringizda ham ana shunday bilimsizlik koʻrinib qolgan. Yaʼni men sheʼrlaringizda biror bir yangilikni uchratmadim. Albatta, oʻziga xos yoʻnalishni izlayotganingiz, goʻzal tashbehlaringiz qaysidir maʼnoda yangilik boʻlishi mumkin. Lekin bu umumsheʼriyatimizda yangilik emas. Aytmoqchimanki, sheʼrlaringiz yaqin oʻtimishizdagi shoirlar dil izhorining boshqacharoq koʻrinishi, xolos. Afsuski, bunday sheʼrlar uzoq yashamasligi mumkin.
Shoir yangilikka intilmoqgʻi zarur. Ayniqsa, uning sheʼrlari zamondoshlar kayfiyati uchun oyna boʻlishi kerak. Nargiza, men sheʼrlaringizda bugungi kun kishilarining kayfiyatini koʻrmadim. Bugungi global dunyoda shoshib, ming xil tashvish, ming xil orzu-umidlar bilan yashayotgan zamondoshning kechinmalari, tuygʻulari bilan qiziqib koʻrmadingizmi? Menimcha, ularning kechinmalari 70 yillar sheʼriyatiga xos ritmga tushmaydi. Yangicha kayfiyatni berish uchun, albatta, yangicha uslub, yangicha shakllardan foydalanish kerak boʻladi. Yoʻq, men sizni modernist boʻling demoqchi emasman, aslo! Lekin bir vaqtlar ustoz shoirlarimiz yaratib ketgan qoliplardan chiqing, bugungi kishilarga mos sheʼriyatni izlab toping, demoqchiman.
Aslida, shoirning izlanuvchanligi, uning yangilik yaratish qobiliyati ham bilim bilan bogʻliq. Izlanuvchan shoir nafaqat oʻzbek sheʼriyati, balki zamonaviy jahon sheʼriyati, umuman, adabiyoti bilan tanishib boradi. Bundan tashqari, u zamonaviy ilm-fan yutuqlari, falsafa, sanʼatshunoslik, sotsiologiya sohalaridagi yangi oqim va yoʻnalishlarni yaxshilab oʻrganadi. Shu tariqa, uning sheʼrlarida yangilikning kurtaklari paydo boʻla boshlaydi. Sheʼriyatimizning 70-80 yillar avlodi vakillarida ana shunday jihatni koʻrish mumkin edi. Shuning uchun ham ular oʻzbek sheʼriyatida inqilobiy oʻzgarishlarni sodir etdilar. Bugungi yosh shoirlar orasida esa biz nazarda tutgan izlanuvchanlari deyarli uchramaydi.
Nargiza, sheʼlaringizni necha marta qayta koʻrib chiqasiz? Yoʻq, men sizni bir oʻtirishda yozganini eʼlon qiladigan shoirga oʻxshatmadim. Koʻrinib turibdi, siz sheʼr matnini ancha jiddiy ishlaysiz. Ammo baʼzi sheʼrlarda gʻalizlik, obrazlar tizimida kompozitsiyaning buzilishini kuzatdim. Hatto, baʼzi sheʼrlarni oʻqib hech narsani anglay olmadim:
Tuproq gapirmaydi, havo – muallaq,
Suvlar suv boʻldi va toshlar tosh boʻldi.
Yerning atrofida koʻzlarim halak,
Oq-u qora ichra rang talosh boʻldi.
Albatta, bu band umumiy kontekstdan uzib olindi (katta hajmli sheʼrni toʻla keltirning imkoni yoʻq). Ammo muayyan bandda mustaqil hamda yakuniy mazmun boʻlishi nuqtai nazaridan tahlil qilib koʻrsak boʻladi. Avvalo, tuproqning gapirmasligi va havoning muallaqligi mantiqan yaqin obrazlar emas. Yaʼni, agar tuproq soqov boʻlsa, havo kar boʻlishi kerak edi. Shundagina, obrazlardagi mantiqiy bogʻlanishni his qilish mumkin. Keyingi, misralarda ham aynan shunga oʻxshash xolatni koʻramiz. Yana bir qator, xususan “Buncha shoshib ketmoqda quyosh”, “Osmonni ikkiga boʻlib yubordim”, “Tik turib boʻynimga olganman barin” misralari bilan boshlanuvchi hamda “Yoʻl” nomli sheʼringizda ham yuqoridagi kabi holatni uchratdim. Ayniqsa, “Osmonni ikkiga boʻlib yubordim” misralari bilan boshlanadigan sheʼrda obrazlar tizimining muayyan kompozitsiyaga birikkanini koʻrmadim. Sheʼr algʻov-dalgʻov xayollarning ifodasiga oʻxshab qolgan:
Osmonni ikkiga boʻlib yubordim,
Izlarimni tilib-tilib yubordim.
Sen faqat kelishga ulgurgin, doʻstim.
Mening koʻzlarimdan ranglar ketmoqda.
Sheʼr ana shunday misralar bilan boshlanadi. Toʻgʻrisi, men qahramonning kayfiyatini, uning holatini his qilolmadim. Endi keyingi band:
Qoʻllarim qanotdir, qoʻllarim – chinor,
Tangriga yetguvchi ogʻriqlarim bor.
Yuragim – tarsillab yorilgan anor,
Oʻn sakkiz... olamga zanglar ketmoqda.
Bu sheʼrni toʻla keltirib oʻtirmayman. Qolgan bandlar ham yuqoridagilarga oʻxshab ketadi. Menimcha, sheʼrdagi obrazlar, holatlar bir biri bilan bogʻlanolmayapti. Hoʻsh, qonotga oʻxshatilgan qoʻllarni, bir vaqtda, chinorga oʻxshatish mumkinmi? Yoʻq, men sizni tushunmay qolmadim. “Yuragim yorilib, ichidan zang chiqdi va olamga yoyildi”, demoqchisiz. Men shoir bularni taʼsirli, chiroyli obrazlar tizimi bilan berishi kerak demoqchiman, tushuning.
Nargiza, oʻylaymanki, siz yuqoridagi tanqidlarimni toʻgʻri qabul qilasiz. Albatta, bular tuzatish mumkin boʻlgan kamchiliklardir. Men sizga yaxshi shoir boʻlish uchun isteʼdodning oʻzi kamlik qilishini yana bir bor eslatib qoʻymoqchi boʻldim, xolos. Sizga sheʼrlaringiz uchun rahmat aytaman va, faqat, xayrli sheʼrlar yozishingizni tilab qolaman.
Saʼdullo Quronov, katta ilmiy xodim-izlanuvchi
Ҳурматли Наргиза Одинаева, яқинда сизнинг “Тўрт томон” номли шеърий тўпламингизни ўқиб чиқдим. Китобдаги аксар шеърлар менга жудаям ёқди. Тўғриси, шеърларингиз яқин орада ўзим учун қилинган энг катта ижодий кашфиёт бўлди, десам хато эмас.
Сизнинг ижодингиз билан 2013 йил “Шарқ юлдузи” журналининг 1 сонини нашрга тайёрлаш жараёнларида танишган эдим. Эсимда, ўшанда таҳририятга шеърларингизни шахсан Усмон Азимнинг ўзи олиб келган ва ижодингиз ҳақида кўп илқ фикрлар билдирган эди. Мана, энди қўлимда “Тўрт томон” номли тўмлам тураркан, машҳур шоиримизнинг ўша кезлардаги ҳаяжони бежизга бўлмаганини яна бир бор ҳис қилиб турибман. Албатта, шеърларингиз беназир демоқчи эмасман. Аниқроғи, бугун ёш авлод шоирларидаги камчиликлар сизнинг ҳам ижодингизга ёт эмаскан. Аммо, келинг, олдинига шеърларингизнинг менга маъқул келган жиҳатлари ҳақида сўзлашамиз.
Наргиза, менга кўпроқ шеърларингизнинг бадиий жозибаси манзур бўлди. Аслида, санъат асарларидан, хусусан, шеърдан ҳам биринчи галда талаб этиладиган нарса бадиятдир. Менимча, сиз яратган гўзал ташбеҳлар, ўзига хос образлар шеъриятга қўйиладиган ўша биринчи талабни оқлайди. Масалан, қуйидаги шеърий парчада:
Тун оёқ қоқмайди.
Ўзидан чўчиб,
Уйғонган осмонга тикилади сой.
Кўзимда чайқалган дарёни кечиб,
Олтин бешигини ахтаради ой.
Шоир учун табиат манзарасини сўз билан чизиб кўрсатиш анча мураккаб вазифа. Зеро, бунда шоир ҳис туйғунинг ифодасини бевосита сўз билан эмас, балки манзаранинг ёрқин тасвири воситасида беришга “мажбур”. Бундай шеърни ўқиётган шеърхон ҳам асарда чизилаётан манзарани кўз ўнгида гавдалантириши, ўзи кўраётган тасвирдан таъсирланиши керак бўлади. Ўзбек шеъриятида Ойбек, Абдулла Орипов, Рауф Парфи, Шавкат Раҳмон, Хуршид Даврон ва Фахриёр каби қатор мусаввир-шоирлар борки, уларнинг манзара тасвирига бағишланган шеъларини ўқиганда рангтасвир асари намуналарини кўргандай завқ олади киши. Сизнинг шеърий тўпламингизга киритилган қатор шеърларда ҳам ана шундай завқни туйиш мумкин. “Йўллар қичқиради шом қучоғида” мисралари билан бошланувчи шеърдан олинган юқоридаги парчада ҳам шом палласининг ёнқин кўринишлари тасвирланган. Шеърдаги “Кўзимда чайқалган дарёни кечиб, Олтин бешигини ахтаради ой” мисралари лирик қаҳрамон ҳис-туйғуларини табиат манзарасининг кўринишлари билан қориштириб юборади. Бу эса ўқувчига манзарани кузата туриб шоир ҳисларини туйиш имконини беради. Яна бир шеърий парчани олиб қарайлик:
Тўлқинланиб ўйнайди шамоллар – бебош,
Нафаси энтикиб қўяр дарчанинг.
Бошини куйдириб ўтади қуёш
Ислари эскириб кетган арчанинг.
Туш кўрган тоғларнинг кўйлаги ғижим,
Замин чайқалади – қўлнинг сояси.
Йўллар этагидан узоқлашар жим
Одамга ўхшаган дарахт сояси...
“Тўлқинланиб ўйнайди шамоллар – бебош” мисраси билан бошланувчи шеърда манзара тасвирининг рамзларга айланиб кетганини кўришимиз мумкин. Яъни манзаранинг ҳар бир кўриниши муайян рамзни ифодалаб, ўқувчини шоиранинг бадиий ғоясига яқинлаштириб боради. Бу ўринда ўқувчини манзара тасвири эмас, балки, кўпроқ, рамзлар тили ўзига ром этади.
Аммо мазкур шеърда “бироз” мантиқсизликка йўл қўйгансиз. Яъни тасвирда табиатдаги ҳодисаларнинг мутаносиблиги бузилган. Сиз “Бошини куйдириб ўтади қуёш” мисраларидан сўнг бошқа бир бандда “Бахт таъмини билар тонг ҳавосида” мисраларини келтиргансиз. Кўринадики, қуёшнинг арчалар устидан куйдириб ўтиши тонг маҳалида содир бўлмоқда. Лекин тонг қуёши куйдира олмайди, айниқса, арчалар ўсадиган тоғли ҳудудларда. Балки шеърда “куйдириб” сўзи ўрнига “иситиб”, “илитиб” сўзларини қўллаган маъқул. Асосийси, эътиборли бўлиш керак.
Шеърларингизда жудаям ноёб ташбеҳлар, топилмалар кўп. Улардан баъзиларини мисол тариқасида келтириб ўтишни жоиз билдим: “Умримнинг лабига тошди учуқлар”, “Айвондаги мусичанинг кўзларида жимлик бор”, “Дарахтлар қоровул қишнинг йўлида”, “Дунёнинг тўнини кенг бичинг”, “Сулувнинг сочида адашган шамол”, “Йўллар қичқиради шом қучоғида”, “Биламан, сукутда тилни сўз тилар”, “Кўзларинг бор эди осмон чўмилган”, “Шомда уфқ айланар қизил қирғоққа”, “Энг катта хасратим сиғмади шеърга”.
Китобингизни ўқирканман ижодингиздаги яна бир жиҳат диққатимни тортди – шеърларингизда ватан, миллий урф-одат ва қадриятларнинг гўзал бадиий ифодасини учратиш мумкин экан. Сўзимнинг исботи сифатида “Ватан сийрати” номли шеърингиздан баъзи бандларни келтириб ўтаман:
“Синглимнинг ўсмаси оқмасин”,
Юзига термулиб тураман.
“Акамга кўзим тик боқмасин”,
Юрагим эгилиб тураман.
Шеър ана шундай ўзига хос мисралар билан бошланади. Албатта, Ватан жудаям кенг тушунча. Шеър сарлавҳасидан кўриб турибди – сиз Ватанни сиртдан эмас, сийратдан қараб кузатгансиз, она тупроқнинг сиз учун энг таъсирли, энг гўзал чизгиларини ёдга олгансиз:
Энг гўзал изларни чизади
Тупроққа судралган этаклар.
Руҳида жаннатлар кезади,
Иситиб қўяди эртаклар.
Бобомнинг юзида кун тиғи
Қолдирган йўлларни сўнг билдим.
Момомнинг заранг, тол урчуғи
Айланган изларга қоқилдим.
Шеърни ўқиркан, киши сийратга қараб шўмғиб боради. У ўзи ҳали эътибор қаратмаган манзараларда ҳам Ватан тафтини туйиш мумкинлиги ҳис эта бошлайди.
Онам сут пишириб ҳар саҳар,
Зуҳрони энг аввал кўради.
Отамнинг елкаси бир шаҳар,
Биз қурган орзулар туради.
Бизни дунёга келтирган, машаққат билан вояга етказган ота-оналаримиз сийратига бунданда ёрқин чизгиларни тортиш мушкул. Оналаримизнинг кундалик ҳаётидаги биргина лавҳа уларнинг ОНАЛИК, оталаримизнинг болалари келажаги, иқболи учун елкасига олган оғир юки уларнинг ОТАЛИК сийратини бутун нозик ва мураккаб жиҳатлари билан ифодалайди.
Отам, иним, кўз, қошим – Ватан,
Ҳавом, ерим, қуёшим – Ватан!
Бир умрни сўнгсиз гуллайман,
Охирларим ва бошим Ватан!
Ватан ҳақида самимий туйғулар энган мисраларни битиш ҳар шоирнинг ҳам қўлидан келавермайди. Шунинг учун бўлса керак, Ватан ҳақида таъсирли, ёдда қоларли шеърларни жудаям кам учратамиз. Билакс, Ватан ҳақида ёзганда жудаям “жўшиб”, “ҳаяжонланиб” баландпарвоз сўзларни бот-бот такрорловчи шоирлар кўп. Бундай шеърларни ўқиркан, киши Ватанга бўлган чин муҳаббатни ҳис қилолмайди. Аммо сизнинг шеърингизни ўқиб таъсирландим. У юрагимдаги ҳисларни уйғота олди. Гўё кўз ўнгимда Ватаннинг гўзал қиёфаси гавдаланди.
Биласизми, шеърларингизни ўқирканман уларнинг ортида шоирни, шоирона дардни кўрдим. “Қизиқ, ҳамма шеърни ҳам шоир ёзмайдими?” дейишингиз ҳам мумкин. Шунда менинг жавобим “Йўқ” бўлади ёки машҳур “Шеър кўп, шоирчи?” саволини ёдингизга соламан. Менимча, иккинчи жавобим бугунги адабий жараёндаги энг жиддий сўроқ бўлса керак. Айниқса, тобора урчиб, ўзига хос имижни яратиб улгурган қўшиқчи шоирларни кўрганда шу сўроқ ёдга келади. Бугун чин шоирни излаб топишнинг ўзи душвор. Бир жойда бироз киноя ва ҳасрат билан ёзибсиз:
Туҳфаси шу бўлди йўлларнинг –
Йиғлаётган шеър топиб олдим.
Дарҳақиқат, шоир бўлиш учун ҳаётнинг бундан ортиқ “туҳфа”си бўлмас. Киноянгизни тушунган бўлсам, шоирликни бир дард, бир азоб эканлигига ишора этмоқдасиз. Тағин билмадим, шоир бўлиб кўрмаганман. Аммо шеърларингизни ўқиб шоирликни тушунишга уриниб кўрганим рост:
Битта кўйлагимни уч йил кияман,
Қилган ибодатим минг йил бир ишққа.
Бир таниш азобни минг йил суяман,
Аммо йиғиларим ҳар куни бошқа...
Бу парча “Таниш азоб” деб номланган шеърдан олинди. Номланишнинг ўзидаёқ бу шеър шоирона кечинмаларни ифодалаб туради. Ахир, шоирдан бошқа ким ўша маълум ва машҳур – ТАНИШ АЗОБни йиллар давомида суяверади? Албатта, бу азобни суйиш, у билан бирга яшаш учун киши фақат шоир бўлиши лозим. Бошқасининг тоқати етмас...
Тўпламдаги “Йигирма ва ўттизимнинг орасида” номли шеърингиз ҳам менга жуда ёқди. Бу шеърда ёшликдан ўрта ёшга қадам қўяётган лирик қаҳрамон кечинмалари гўзал тарзда ифодаланган. Мен ўзим ҳам йигирма ва ўттизнинг орасидаман. Балки шунинг учун сизни тушунишим, ҳис қилишим осон кечгандир.
Юким ортди, этагимга юлдуз териб,
Юпун жоннинг савдосига хато келдим.
От ўйнатган дунёсига салом бериб,
Қиш тўкилдим, ёз тўкилдим, куз тўкилдим...
Парчада ёшлик орзулари юлдузга ўхшатилган. Яъни орзулага интилиб вақтни бой берган қаҳрамон ҳолати биргина шу образ воситаси очиб берилади. Албатта, мен шеърга ортиқча пессимистик кайфият юклаш ниятида эмасман. Лекин ўттиз ёшни қоралаб қолганларнинг қайсисида ана шундай туғёнлар кечмаган дейсиз. Яқиндагина орзулар оғушида ўтган умри энди чинакам, жиддий ҳаётни қарши олмоқда. Ортга назар ташларкан, уюм-уюм хатоларнигина кўради, бир муддат ана шундай тушкун кайфат билан яшайди:
Тушлар, сизга кечагидак йиғлолмайман,
Кўзларимга қараб беринг, тинчликмикан?
Соқов айтган нолаларсиз яшолмайман,
Ичимдаги аразкашим тирикмикан?
Яқинда устоз шоир Анвар Обиджонга “Шеър қандай бўлиши керак?” деган савол билан мурожаат этдим. Улар шеърни шеър қиладига бир қанча омилларни санар экан “Ўқувчи шеърни ўқиганда муайян билимни ҳам эгалласин” деб қолдилар. Негадир, шу омил менга бошқаларидан кўра кўпроқ ёқди, кўпроқ аҳамиятли туйилди. Албатта, мен шеърда айни шу жиҳат бирламчи бўлиши керак демоқчи эмасман. Лекин шусиз шеърнинг савияси тушишини яхши биламан.
Шеърларини юксак интеллект билан безай олган шоирлардан бири Абдулла Орипов бўлади. Унинг шеърларида теран фалсафий мушоҳадани, қайноқ ижтимоийликни, тарих ва бунуннинг ўзига хос талқини учратишимиз мумкин. Келинг, фиримни давом эттиришдан олдин шоирнинг “Хатолар” номли шеърини ёдга олайлик:
Ватерлоода хато қилди Наполеон –
Жаҳонгирнинг қайтди шу кун омади.
Мана ўтса ҳамки неча бир замон,
У ҳақда гапирмаган одам қолмади.
Бобом пайғамбарлар қасоси учун
Гоҳо осийларнинг олди бошини.
Уни қарғадилар хатоси учун,
Ҳамон отмоқдалар таъна тошини.
...Хато қилган бўлсам кечиргин, болам,
Юз йил давомида чўзаверма, бас.
Кўриб турибсан-ку, мен оддий одам,
Наполеон эмасман, Темур ҳам эмас!
“Хатолар” шеърининг қийматини, унда юксак билимнинг мужассам экани билан белгилаш мумкин. Абдулла Орипов хато қилган одамнинг изтиробларини бериш учун тарихга юзланади, хатоси туфайли бутун дунёни ларза солган икки буюк саркарда қисматини қаламга олади. Амир Темур ҳам, Наполеон Бонапарт ҳам дунё тарихига, инсоният цивилизациясига жиддий таъсир ўтказган шахслар ҳисобланади. Беайб Парвардигор, албатта, бу саркардаларнинг ҳам юришлари бехато ўтмаган. Шоир эса шеър ифодаси учун тарихнинг ана шундай ёниқ ва нозик жиҳатларидан фойдалана олган. Менимча, яхши шеър ана шундай ёзилиши керак. Яхши шоир кези келганда тарихчи, руҳшунос, файласуф, географ, санъатшунос ва бошқа кўплаб соҳаларнинг чуқур билимдони бўлиши шарт. Шундагина, унинг ижоди рангба ранг, табир жоиз бўлса, яшовчан бўлади.
Биласизми, касб тақозоси билан мен шеъриятимизнинг йирик дарғалари билан жудаям кўп суҳбатда бўлганман. Улардаги интеллект, улардаги билим ва изланувчанлик ёшларникидан ер билан осмончалик фарқ қилади. Соддагина қилиб айтадиган бўлсак, улар ўқиган. Ўқиганда ҳам жуда кўп ва ҳўп ўқишган. Мен ёш ва истеъдодли ижодкорларни ҳам яхши билганим ва кўплари билан яқиндан дўст тутинганим учун бу борада ҳеч шубҳаланмай гапирмоқдаман. Шу маънода, сиз ва сиз қатори бошқа ёшлар ижодига эътирозим кўп. Афсуски, бугунги ёш қаламкашларга шеър ёзиш учун интеллект, билим етишмаяпти. Қўполроқ айтганда, улар қалбдаги ҳис билан ҳисни, туйғу билан туйғуни уруштириб, жимжимадор шеърларни ёзишдан уёғига ўта олмаётгандай кўринади менга. Ижтимой, тарихий ҳамда чин фалсафий асарларни деярли учратмаймиз. Албатта, бунинг бари билимсизликдан. Хафа бўлмайсиз, лекин сизнинг шеърларингизда ҳам ана шундай билимсизлик кўриниб қолган. Яъни мен шеърларингизда бирор бир янгиликни учратмадим. Албатта, ўзига хос йўналишни излаётганингиз, гўзал ташбеҳларингиз қайсидир маънода янгилик бўлиши мумкин. Лекин бу умумшеъриятимизда янгилик эмас. Айтмоқчиманки, шеърларингиз яқин ўтимишиздаги шоирлар дил изҳорининг бошқачароқ кўриниши, холос. Афсуски, бундай шеърлар узоқ яшамаслиги мумкин.
Шоир янгиликка интилмоқғи зарур. Айниқса, унинг шеърлари замондошлар кайфияти учун ойна бўлиши керак. Наргиза, мен шеърларингизда бугунги кун кишиларининг кайфиятини кўрмадим. Бугунги глобал дунёда шошиб, минг хил ташвиш, минг хил орзу-умидлар билан яшаётган замондошнинг кечинмалари, туйғулари билан қизиқиб кўрмадингизми? Менимча, уларнинг кечинмалари 70 йиллар шеъриятига хос ритмга тушмайди. Янгича кайфиятни бериш учун, албатта, янгича услуб, янгича шакллардан фойдаланиш керак бўлади. Йўқ, мен сизни модернист бўлинг демоқчи эмасман, асло! Лекин бир вақтлар устоз шоирларимиз яратиб кетган қолиплардан чиқинг, бугунги кишиларга мос шеъриятни излаб топинг, демоқчиман.
Аслида, шоирнинг изланувчанлиги, унинг янгилик яратиш қобилияти ҳам билим билан боғлиқ. Изланувчан шоир нафақат ўзбек шеърияти, балки замонавий жаҳон шеърияти, умуман, адабиёти билан танишиб боради. Бундан ташқари, у замонавий илм-фан ютуқлари, фалсафа, санъатшунослик, социология соҳаларидаги янги оқим ва йўналишларни яхшилаб ўрганади. Шу тариқа, унинг шеърларида янгиликнинг куртаклари пайдо бўла бошлайди. Шеъриятимизнинг 70-80 йиллар авлоди вакилларида ана шундай жиҳатни кўриш мумкин эди. Шунинг учун ҳам улар ўзбек шеъриятида инқилобий ўзгаришларни содир этдилар. Бугунги ёш шоирлар орасида эса биз назарда тутган изланувчанлари деярли учрамайди.
Наргиза, шеъларингизни неча марта қайта кўриб чиқасиз? Йўқ, мен сизни бир ўтиришда ёзганини эълон қиладиган шоирга ўхшатмадим. Кўриниб турибди, сиз шеър матнини анча жиддий ишлайсиз. Аммо баъзи шеърларда ғализлик, образлар тизимида композициянинг бузилишини кузатдим. Ҳатто, баъзи шеърларни ўқиб ҳеч нарсани англай олмадим:
Тупроқ гапирмайди, ҳаво – муаллақ,
Сувлар сув бўлди ва тошлар тош бўлди.
Ернинг атрофида кўзларим ҳалак,
Оқ-у қора ичра ранг талош бўлди.
Албатта, бу банд умумий контекстдан узиб олинди (катта ҳажмли шеърни тўла келтирнинг имкони йўқ). Аммо муайян бандда мустақил ҳамда якуний мазмун бўлиши нуқтаи назаридан таҳлил қилиб кўрсак бўлади. Аввало, тупроқнинг гапирмаслиги ва ҳавонинг муаллақлиги мантиқан яқин образлар эмас. Яъни, агар тупроқ соқов бўлса, ҳаво кар бўлиши керак эди. Шундагина, образлардаги мантиқий боғланишни ҳис қилиш мумкин. Кейинги, мисраларда ҳам айнан шунга ўхшаш холатни кўрамиз. Яна бир қатор, хусусан “Бунча шошиб кетмоқда қуёш”, “Осмонни иккига бўлиб юбордим”, “Тик туриб бўйнимга олганман барин” мисралари билан бошланувчи ҳамда “Йўл” номли шеърингизда ҳам юқоридаги каби ҳолатни учратдим. Айниқса, “Осмонни иккига бўлиб юбордим” мисралари билан бошланадиган шеърда образлар тизимининг муайян композицияга бирикканини кўрмадим. Шеър алғов-далғов хаёлларнинг ифодасига ўхшаб қолган:
Осмонни иккига бўлиб юбордим,
Изларимни тилиб-тилиб юбордим.
Сен фақат келишга улгургин, дўстим.
Менинг кўзларимдан ранглар кетмоқда.
Шеър ана шундай мисралар билан бошланади. Тўғриси, мен қаҳрамоннинг кайфиятини, унинг ҳолатини ҳис қилолмадим. Энди кейинги банд:
Қўлларим қанотдир, қўлларим – чинор,
Тангрига етгувчи оғриқларим бор.
Юрагим – тарсиллаб ёрилган анор,
Ўн саккиз... оламга занглар кетмоқда.
Бу шеърни тўла келтириб ўтирмайман. Қолган бандлар ҳам юқоридагиларга ўхшаб кетади. Менимча, шеърдаги образлар, ҳолатлар бир бири билан боғланолмаяпти. Ҳўш, қонотга ўхшатилган қўлларни, бир вақтда, чинорга ўхшатиш мумкинми? Йўқ, мен сизни тушунмай қолмадим. “Юрагим ёрилиб, ичидан занг чиқди ва оламга ёйилди”, демоқчисиз. Мен шоир буларни таъсирли, чиройли образлар тизими билан бериши керак демоқчиман, тушунинг.
Наргиза, ўйлайманки, сиз юқоридаги танқидларимни тўғри қабул қиласиз. Албатта, булар тузатиш мумкин бўлган камчиликлардир. Мен сизга яхши шоир бўлиш учун истеъдоднинг ўзи камлик қилишини яна бир бор эслатиб қўймоқчи бўлдим, холос. Сизга шеърларингиз учун раҳмат айтаман ва, фақат, хайрли шеърлар ёзишингизни тилаб қоламан.
Саъдулло Қуронов, катта илмий ходим-изланувчи
Saʼdullo Quronov