XIX asr oxiri va XX asr boshlarida F.Nitsshe, Z.Freyd, A.Bergson, K.Yung kabi faylasuf va ruhshunoslarning qarashlaridan taʼsirlangan bir guruh ijodkorlar sanʼatda yangi – modernizm yoʻnalishiga asos soladilar.
Modernistlar olamni mantiqqa tayanmagan hissiy "tafakkur" asosidagina toʻlaqonli tushunish mumkin deb hisoblaydilar. Ular bunda mantiqiy-analitik mushohadaga qarshi turib, irratsional ongni yetakchi sanaydilar.
Modernizmga kelib insonga boʻlgan munosabat oʻzgardi, odamning mavjudlikdagi maqomi qaytadan baholandi. Boshqacha aytganda, sanʼatkorda insonning olamdagi maqomini qayta baholash ehtiyoji tugʻilgan nuqtada modernizm vujudga keldi.
Oʻzbek adabiyotida 80-yillar soʻnggiga kelib modernizm yoʻnalishi taʼsiridagi asar sezilarli tarzda koʻpaya boshladi. Mafkura bosimining bir qadar pasayishi madaniy hayotdagi jiddiy oʻzgarishlarga turtki boʻldi. Avvalo, ijodkor koʻnglidagi dardni aytishda nisbiy erkinlikni his qiladi. Ayni damda, qariyb bir asr davomida odamlarning butun fikr-xayolini band etib, eʼtiqod darajasiga koʻtarilgan kommunistik mafkuraning asl qiyofasi oshkor boʻladi. Qudratli va ulkan "imperiya" yemirilayotgan parokanda davr sanʼatkor ruhiyatiga, uning ijodiga jiddiy taʼsir oʻtkazadi. "80-yillar oxiri 90-yillar boshlaridagi vaziyat bizda modernizm adabiyotining, absurd inson obrazining tugʻilishi uchun zamin tayyorladi". Oʻzbek modernizmining "qaynagan" vaqti 90-yillarga toʻgʻri keladi. Bunga sabab ijodkorlarni birlashtirgan bir xil kayfiyat va shu kayfiyatni taʼminlab turgan "oʻtish davri" edi. Abduvali Qutbiddinning "Tasavvur lahzalari" sheʼri, Faxriyorning "Muchal yoshi", "Yoziq" kabi dostonlari, Bahrom Roʻzimuhammad, Aziz Saidning bir turkum sheʼrlari, Omon Muxtor, Xurshid Doʻstmuhammad, Nazar Eshonqul, Ahmad Aʼzam hamda Ulugʻbek Hamdamning roman, qissa va hikoyalari ayni shu davrning mahsuli edi.
Albatta, oʻzbek ijodkorlari Gʻarb modernizmiga xos falsafiy-gʻoyaviy qarashlarni aynan "koʻchirib" olmadi. Milliy anʼana va qadriyatlarga mos ravishda uni qayta talqin qildi. Biroq talqinlar har qancha koʻp boʻlmasin, mazkur yoʻnalishning asosi – shaxs erki va inson qadri masalasi oʻzbek modern adabiyotining ham bosh gʻoyasiga aylandi.
Omon Muxtor mustaqillikning dastlabki yillarida birinchilardan boʻlib ijodiy eksperimentlarga qoʻl urgan, milliy roman tafakkurini modernistik uslub bilan boyitgan peshkadam ijodkorlardan sanaladi. Uning 90-yillarda yozilgan "Ming bir qiyofa", "Koʻzgu oldidagi odam", "Tepalikdagi xaroba", "Ayollar mamlakati va saltanati", "Aflotun", "Maydon" kabi romanlari badiiy yuksaklik darajasidan qatʼi nazar oʻzbek romanchiligida yangi davrni, oʻziga xos yoʻnalishni boshlab beradi. Mazkur romanlarda modernizm yoʻnalishiga xos talay ifoda usullari: zamon va makonning nomutanosibligi, reallik va xayolot chegarasining buzilishi, voqealarning izchil davriylikdagi rivoji hamda qahramonlar ruhiy olamining realistik mantiq asosida ochib berilmasligi kabi jihatlar kuzatiladi. Bu borada Dilmurod Quronov shunday yozadi: "Omon Muxtor ijodiy izlanishlaridagi eng maqbul jihat shuki, uning modern adabiyotiga xos usul va qarashlarni oʻzlashtirishida yuksak darajadagi ijodiylik kuzatiladi. Xususan, adib milliy folklor, diniy rivoyatlar va Sharq mumtoz adabiyotiga xos norealistik usullarni asos qilib oladi-da, ularni modern usullari bilan boyitadi, natijada ular milliy adabiy zaminning oʻzidan oʻsib chiqqandek, sof milliy estetik hodisadek taassurot qoldiradi". Albatta, Omon Muxtor ijodidagi bunday oʻziga xoslikka shunchaki ijodiy eksperiment, yangilik qilishga urinish sifatida qarash notoʻgʻri. Zotan bu yangiliklar avvalo ijodiy-ruhiy ehtiyojning mahsuli edi. Oʻzbek romanchiligida noanʼanaviy tamoyillarning shakllanishi haqida yozarkan, professor Zulfiya Pardayeva muammoni shunday izohlaydi: "...bahor havosiga oʻxshash inson tabiatini tasvirlash anʼanaviy romanlar poetikasi ramkasiga sigʻmaydi, shu sababdan ham yozuvchilar murakkab qurilishli roman poetikasiga murojaat etadilar". Darhaqiqat, 90-yillar boshida roʻy began hodisalar: SSSRning qulashi, kommunistik mafkuraning sarobga aylanishi, iqtisodiy qiyinchiliklar, oʻtish davri depressiyasi – bularning bari ijodkor ruhiy-maʼnaviy olamini parokanda qiladi. Unda davrni, insonning borliqdagi oʻrni, maqsad va vazifalarini qayta baholashga ehtiyoj tugʻdiradi. Shunday ekan, ijodkorning noanʼanaviy tajribalaridan murod yangi insonni anglash ehtiyojidan kelib chiqadi.
Adibning "Ming bir qiyofa" romani yadrosida ham erk gʻoyasi turadi. Yozuvchi sobiq shoʻrolar davrida haq-huquqi boʻgʻilgan insonning ruhiy-maʼnaviy olamini chuqur taftish etishga, tuzum bilan ziddiyatga kirishgan shaxsning murakkab munosabatlarini tasvirlashga, mustabid siyosat inson ruhi va ongida qoldirgan jarohatlarning keyingi davr (tuzum)da boʻy bergan asoratlarini koʻrsatishga, bir vaqtning oʻzida oʻtmish va bugungi kun qahramonini bir shaxs siymosida yaratishga urinadi. Boshqacha aytganda, modernizmning uslubiy imkoniyatlari muallifga zamon va makon chegaralarini buzib, ijtimoiy hayotning shunday bir kinoyaviy modelini yaratish imkonini beradiki, oʻquvchi badiiy voqelikda ham oʻtmishni, ham "bugun"ni koʻra boshlaydi. Aytish joizki, bu romanda modernistik uslub nafaqat shaxs va jamiyatning serqirra, murakkab munosabatlarining badiiy talqinida, balki aytilayotgan gʻoya va fikrning oʻziga xos "qalqon"i oʻrnida ham samarali qoʻllanilgan.
Albatta, asarda tasvirlangan voqea-hodisalar uning oʻtmish haqidagi roman ekanidan dalolat berib turadi. Biroq yozuvchining mazkur roman asnosida yaratgan inson konsepsiyasidan kelib chiqsak, asar muallif yashab turgan zamonga ham taalluqli ekani ayon boʻladi. Gap shundaki, ijodkorning inson konsepsiyasi real vaqtdan ortda ham, oldinda ham boʻla olmaydi. U asar yozilgan zamon va makon mahsuli. Shunday ekan, yozuvchi xoh oʻtmishni, xoh kelajakni tasvirlasin, alaloqibat oʻzi va zamondoshlarining mavjud holatini baholaydi.
Mazkur qarash tabiiy ravishda boshqa qator savollarni tugʻdiradi: Omon Muxtor nima sababdan oʻz zamonida turib oʻtmish voqealarini qalamga oldi? Yozuvchida oʻtmishda qolgan tuzum, shaxs va jamiyat munosabatlarini taftish qilish ehtiyoji nega paydo boʻldi? Nima uchun bevosita oʻz zamoniga yuzlanmadi? Oʻrtaga tashlangan savollarga javobni avvalo badiiy asar tabiatidan qidirish maqsadga muvofiq. Chunki davr yashab oʻtilganidan keyingina chinakam estetik obyektga aylanadi. Kishi oʻzi yashab oʻtgan zamonga turli rakurslardan boqishi, boshidan kechirganlarini obyektiv baholashi mumkin. Demak, oʻtgan zamondagi jamiyatning badiiy modelini yaratish ham nisbatan oson kechadi. Bundan tashqari, mustaqillikning dastlabki oʻn yilida ijodkorning sobiq mustabid tuzum haqida yozishi, oʻtgan davrni oʻz zamonasi bilan qiyoslashga urinishi shunchaki istak emas, balki ijtimoiy-ruhiy ehtiyoj edi. Negaki, 90-yillar boshidagi iqtisodiy-ijtimoiy qiyinchiliklar, oʻtish davri depressiyasi ijodkor (umuman ziyoli)da qariyb bir asr kutilgan istiqlolga nisbatan shubha, ishonchsizlikni tugʻdirishi tabiiy edi. Shunday ekan, ijodkor avvalo oʻzini va orzulangan erkinlikning mohiyatini anglashga urinadi. Mustabid tuzumning asl fojiasi va asoratlari haqida mulohaza yuritadi, xulosalar chiqaradi. Bu xulosalari bilan keng oʻquvchi ommasiga taʼsir oʻtkazishni, ularni tushkunlikdan chiqarishni maqsad qilsa-da, aslida yozganlari avvalo uning oʻzi uchun taskin, savollari uchun javob vazifasini oʻtaydi.
Oʻtmish haqida yozishning yana bir jihati shuki, bu jarayon ijodkorga yashab oʻtgan davri va yashayotgan davrini oʻzaro taqqoslash imkonini beradi. Goʻyoki oʻtmish haqida yozayotgan ijodkor bugun ayta olmaydigan yoki aytishga yoʻl qoʻyilmaydigan gaplarni "yozish" imkoniga erishadi. Ziyrak oʻquvchi uchun bir-ikki ishora va alomatlar berib, oʻtmish manzaralari bilan bugunni tasvirlashi ham mumkin boʻladi. Muxtasar qilib aytganda, inson konsepsiyasini oʻtmish koloritida yaratishning qator afzalliklari, keng ifodaviy imkoniyatlari mavjud.
Omon Muxtorning "Ming bir qiyofa" romani uch qism: "Toʻrt manzara", "Olisdagi odam", "Afandining bolaligi" kabi nisbiy mustaqillikka ega hikoyatlardan tashkil topgan. Yozuvchi inson konsepsiyasi markazida shaxsning ruhiy-maʼnaviy, ijtimoiy erkinligi muammosi turadi. Zotan erkinlikning har qanday shakli boʻgʻilgan jamiyatda kishi mehnati va qobiliyatiga yarasha qadr topmaydi (Abdulla Hakim, Burhon Sharif), oʻzligini yoʻqotadi (Gulxumor), yolgʻonlar qobigʻida yashaydi (Nasriddin Afandi) zulmkorlik, adolatsizlik, tilyogʻlamalik urchiydi (Rahim II, Gʻulom sartarosh). Eng achinarlisi, bunday jamiyatda inson oʻz qiyofasi bilan emas, balki ming bir qiyofaga kirib buqalamun singari hayot kechirishga mahkum.
Muallif asarning oʻziga xos kompozitsiyasi haqida "Asardagi hikoyatlarda, asosan, har xil odamlar uchraganidan, kimgadir ular bir-biriga deyarli bogʻliq emasdek tuyulishi mumkin. Ammo ziyrak oʻquvchi, nega uch hikoyat yaxlit asar deb atalgani, maʼno va mazmun nimadan iborat ekanligini oʻzi ilgʻab oladi, deb oʻylayman" deb yozadi. Chindan ham bir qarashda tarqoq, oʻzaro aloqasi yoʻqdek koʻrinuvchi mazkur hikoyatlarni romandagi markaziy qahramon Abdulla Hakim obrazi va uning ijodi birlashtirib turadi. Shunday ekan, yozuvchining inson konsepsiyasini anglash uchun birinchi hikoyat qahramoni Abdulla Hakimning murakkab taqdirini chuqurroq tahlil etishga zarurat bor.
Abdulla Hakim turmushda ham, ijodda ham omadi chopmagan soddadil, kamsuqum inson. U birovga yolgʻon gapira olmaydi, birovga ozor bermaydi, kezi kelsa, birovning manfaatini oʻz manfaatidan ustun qoʻyadi. Ayni shu hislatlari uning boshiga yetdi — uni Burhon Sharif deb oʻylagan jinoyatchilar tomonidan qatl qilindi. Abdulla esa doʻstining jonini oʻylab uni sotmadi, oʻlimga rozi boʻldi. Roman voqealari Abdulla Hakimning ana shunday fojiaviy oʻlimi bilan boshlanadi. Bundan soʻng asarda uning ruhi va sheʼrlari "yashaydi", xolos.
Abdulla Hakimning oʻldirilishi bilan bogʻliq voqelik ramziy xarakterga ega. Umuman, uning kallakesarlar manziliga shofyorsiz aftobusda borib qolishi, uning Burhon Sharifga quyib qoʻygandek oʻxshashi, bu oʻxshashlikni doʻstu birodarlari tugul hatto Burhonning xotini Halima ham farqlay olmasligi kabi holatlarga biror ratsional izoh yoʻq. Sababi bularning bari ramzdir.
Abdulla Hakim oʻlimga qadar oʻz tanasining tutkuni boʻlgan. Bizningcha, bobning "Tutkun" deb nomlanishi ham shu bilan bogʻliq. Ruhi tutkun boʻlgan chogʻlarda qahramon oʻzligiga, shu oʻzlikni oʻrab turgan voqelikka yuqoridan qaray olmas, mavjudligini toʻlaqonli baholay olmasdi. Yozuvchining bu maqsadi koʻproq qiyomat kunida Abdullaning farishtalar tomonidan soʻroqqa tutilgan mahali ayon boʻladi: "Sen yotib-turish, yeb-ichib, kiyinishdan boʻlak narsani oʻylamasding. Sen oqimga tushgan xas eding, oqim qayoqqa olib borsa, ketaverarding. Umringda maʼno-maqsad yoʻq edi" deydi farishtalar. Bu bilan yozuvchi shoʻro siyosati odamlarni mankurt qilganini aytmoqchi boʻladi. Yana farishtalar unga oʻzligini anglashga urinib koʻrmagani, Xudoga eʼtiqod qilish, faqat unga suyanish oʻrniga odamdan boʻlgan rahbarlarga Xudodan koʻra koʻproq ishonganini aytib taʼna qilishadi. Mazkur holatga yozuvchi "Bu – aslida, Abdulla bilan birga, uning atrofidagi barcha odamlar, zamondoshlarining xam gunohi edi. Biroq, shoir boʻlganidan, bu gunoh, aftidan, unga yuklangan edi" deya izohlaydi. Koʻrinadiki, adib Abdulla Hakim siymosida faqat gunohkor shoirni emas, balki manqurt jamiyat timsolini yaratishga uringan.
Abdulla Hakim faqat ozod ruh bilangina hayoti davomida qilgan xatolarini, jamiyatdagi muammolarning tub ildizlarini koʻra oladi. Bu bilan adib oʻzlikni anglash uchun shaxs ruhi erkin boʻlishi kerak degan gʻoyani ilgari suradi va sobiq mustabid davrida inson ruhi tuzumning "tutqun"i boʻlgan va bu oʻzlikning parokanda boʻlishiga olib kelganiga ishora qiladi. Shu maʼnoda adabiyotshunos Zulfiya Pardayeva ham Abdulla Hakim siymosida "paradoksal tuzum voqeligida sinayotgan inson shaxsi" namoyon boʻlishini aytadi.
Adabiyotshunoslar Abdulla Hakim obrazi vositasida sotsialistik jamiyat ijodkorni "ortiqcha odam"ga aylantirib, uning oʻz missiyalarini bajarishiga yoʻl ochmaganligi oʻzlikni anglash yoʻlidagi katta toʻsiq boʻlgani haqida mulohaza yuritadilar. Bundan tashqari, Abdulla Hakim adibning ilohiy tartibotga solingan inson taqdiri haqidagi qarashlarini yoritishda muhim vositaga aylanadi. Alohida qayt etish lozimki, mazkur qahramon Omon Muxtorning inson konsepsiyasi absurd falsafasiga zid ekanini ham tasdiqlaydi. Zero, Abdulla Hakimning ruhi tanidan chiqib ham azob uqubatdan qutula olmagan, doʻzaxda ming turli qiynoqlarga solingan boʻlsa-da, keyinchalik gunohlaridan poklanib jannatga doxil boʻladi.
Romanning "Toʻrt manzara" nomli birinchi fasli asosan yozuvchining inson va uning mavjudlikdagi maqomi haqidagi falsafiy qarashlaridan iborat boʻlsa, "Olisdagi odam" faslida muallif eʼtiborni bevosita tuzum shakllantirgan xarakterlarga qaratadi.
"Olisdagi odam" faslida asosiy voqealar toʻqqiz qavatli koshona – "Tarix va madaniyat" tashkilotida sodir boʻladi. Bu tashkilot "Tarix va madaniyatni gullatish shiori ostida qadimiy obidalar — masjid va madrasalarni buzish, ming yillik koʻrkam hovuzlarni koʻmib tashlash, qabristonlarni toptash, ota-bobolardan qolgan eski kitoblarni yoqish bilan shugʻullanardi". "Tarix va madaniyat" tashkiloti umuman tuzumning ramzi boʻlsa, undagi markaziy qahramon – Gulxumor esa azal chashmasidan suv ichib qalbi poklangan shaxs ramzi. Biroq Gulxumor "Tarix va madaniyat" tashkilotiga ishga kirishi bilan uning ruhi milliy zamindan, "qalb shifokori" Sadirjondan ihotalandi. Tashkilotning ish tutumi, odamlarining feʼl-atvori sekin-asta Gulxumorga ham taʼsir eta boshladi, natijada qahramon bir qiyofadan boshqa qiyofaga evriladi. Tadqiqotchi N.Azizov buni shunday izohlaydi: "Abdulla Hakim taqdir sinoviga koʻnib, ongli ravishda oʻzligini, asl qiyofasini yoʻqotsa, Gulxumor oʻzi anglamay, ammo ichki xohish tufayli qiyofasizlikka yuz tutadi". Yozuvchining oʻzi esa tanqidchi Ahmad Otaboy bilan suhbatda shoʻro mafkurasining inson tafakkuriga taʼsiri haqida soʻzlarkan voqelikka "Inson va uning dunyoviy tafakkuri, dunyoni koʻrgan koʻzlari bogʻlandi-da, u faqat tor doirada, oʻzi yashab turgan muhit ichida, qobigʻida qoldi" deya taʼrif beradi. Romandagi toʻqqiz qavatli koshona Gulxumor taqdirida ana shunday "qobigʻ" rolini bajaradi.
Mana shu "qobigʻ" ichida pishib yetilgan tashkilot rahbari Kabirov fikrlariga eʼtibor qarating: “...menga shahardagi mana shu butun masjid-madrasalar buzilgani yoqadi, deb oʻylaysizmi?! «...» Iloj yoʻq, bildingizmi?! Bizga shunday koʻrsatma berilgan... Bizdan yuqorida katta-katta korchalonlar, devday odamlar bor. «...» Ular xalq oʻzining tarixini, madaniyatini bilmasin, buning ustiga, sharoitdan qiynalib, koʻz ochishga imkon topmasin, deb xalqni qullikda saqlash uchun shunday qilishadi!” Koʻrinadiki, Kabirov barini tushunadi. U shunchaki niqob bilan, boshqa qiyofa bilan yashaydi. Qoʻrqqani uchun, nafsiga qul boʻlgani uchun. Adib "ming bir qiyofa" deganda ayni shu holni, jamiyatda tuslanib yashayotgan, shunga mahkum etilgan odamlarni nazarda tutadi.
Gulxumor ham xuddi Abdulla Hakim kabi davr qurboni. Faqat Abdulla ijodiy erkinligi boʻgʻilgani, shaxs sifatida namoyon boʻla olmagani uchun halok boʻlgan boʻlsa, Gulxumor milliy qadriyatlarni, oʻzligini toptagani uchun manqurtga aylandi. Romanning uchinchi — "Afandining bolaligi" faslida esa biz qahramonning yolgʻonlar qurboniga aylanganiga guvoh boʻlamiz.
Nomaʼlum zamondagi nomaʼlum davlatda Rahim II otli podshoh hukmronlik qiladi. Rahim ikkinchining zulmkorligi va nodonligi cheku chegarasiz. U taxtga oʻtirarkan oldiga ikki muhim masalani qoʻyadi:
"1. Kultepa va butun muzofotdagi odamlar, yosh-qari, hamma baxtli boʻlishi kerak.
2. Olijanob bu maqsad yoʻlida kimki bizga qarshi tursa, unga shafqatsiz munosabatda boʻlish, dorga osish yoki shartta boshini tanasidan judo qilish kerak". Podshohning gʻoyasi bir qarashda mantiqli koʻrinishi ham mumkin. Zero, u odamlarni baxtli qilish uchun qaygʻuryapti. Biroq mulohaza qilinsa, ikki bandli gʻoya oʻta paradoksal. Yaʼni jamiyatda hammaning teng baxtli boʻlishi imkonsiz boʻlgani kabi, hammaning teng bir gʻoyani maʼqullashi ham mumkin emas. Alaloqibat bu gʻoya (ikkinchi bandga koʻra) minglab odamlarning kulini koʻkka sovuradi. Rahim ikkinchining bu tashabbusi mohiyatan kommunistik mafkuraning ayni oʻzi edi. Zotan kommunizmni qurish yoʻlida ham millionlab boshqacha oʻylaydigan odamlar qatagʻon qilindi.
Shunday qilib Rahim ikkinchi "Kim ogʻzini ochsa, osamiz yoki soʻyib tashlaymiz! Bundan buyogʻi qanday yashash, nima qilishni hamma odamlar uchun men oʻzim oʻylayman!" deb siyosat yuritdi. Ogʻzini ochgan-ochmagan minglab ziyolilarni qatl qildi. Uning zulmi, adolatsizligidan xalq nafratlana boshladi. Shunda u Gʻulom sartarosh degan uddaburon lofchining gapiga kirib yuziga "niqob" kiyadi. Gʻulom esa oʻz tadbirini "Men siz haqingizda afsona-latifalar toʻqib yuraman. Menga yetib kelgan har qanday voqeaga yangicha toʻn bichaman. Keyin, odamlar mana shu toʻnni kiyib ketaverishadi. Nomingiz elda doston boʻladi, shohim", deb tushuntiradi. Shu tariqa Rahim ikkinchining yolgʻonga tayangan siyosati boshlandi. Olis muzofotda yashovchi yosh Afandi ham ana Gʻulom sartarosh bichgan "toʻn"ni kiyib yurguvchilardan edi. "Rahim ikkinchining yurt soʻrashida – yozadi Dilmurod Quronov – shoʻro hukumati yetmish yil yuritgan siyosatda ishoralarni, sartarosh Gʻulomjon qoʻllagan tadbirda esa mafkurachilarning ish usuli va shakllarini koʻrgan". Bu shunday yolgʻonki, kishi jamiyatda oʻz koʻzi bilan koʻrib turgan voqelikka emas, ogʻizdan-ogʻizga oʻtib kelayotgan yolgʻonlarga ishonadi. Hayotiy maqsadlari, oʻzligini shu yolgʻon bilan bogʻlab tasavvur qiladi. Goʻyo kuch ishlatmay, qon toʻkmay odamlarni asir olish, yolgʻon siyosatning quliga aylantirish metodi. Shunchaki, bu yolgʻonlar tizimli, maqsadli boʻlsa kifoya. Zanjir reaksiyasini jamiyat ahlining oʻzi davom ettiradi. Yaʼni, ularning oʻzlari yolgʻonni "reallashtira" boshlaydi. Adolatsiz shohni bilib tursa-da adolatli deya olqishlaydi, och-nahor boʻlsa-da farovon jamiyat haqida qoʻshiq kuylaydi... Omon Muxtor ayni shu illatning asl mohiyatini, odamlar ruhi va ongidagi manzaralarini ochib berishga intiladi. Buni biz bola Afandi dunyoqarashining tadrijiy kengayishida ham yaqqol koʻramiz.
Afandi Gʻulom sartaroshni ilk bor uchratganda uning shoh haqidagi hikoyalariga mahliyo boʻlib qoladi: "Nasriddin oʻy-xayolini oʻgʻirlab, qoni-joniga chirmoviqday oʻralib olgan afsona-latifalarga berilib qolganidan, Gʻulomjondan ham koʻproq oʻzi hech qachon koʻrmagan, qandayligini tasavvur ham qilolmagan shohga maftun-mahliyo edi". Keyinchalik oʻzi ham sartaroshdan eshitganlarini el-ulusga yoyish bilan, baʼzan oʻzi ham yangi hikoyalar toʻqish bilan band boʻldi. Kun kelib u poytaxt – Kultepaga borishni, shohni oʻz koʻzi bilan koʻrishga ahd qiladi. Yoʻlda elning haqiqiy yashash sharoiti bilan tanishadi. Nurab yotgan pastqam loysuvoq uylarni, rangi "chollardan battar zarhil" bolalarni, "oʻttizga kirmay kampir boʻlgan juvonlar"ni, sahardan yarim kechgacha "loy kechib yurgan erkaklar"ni koʻrib xulosalari oʻzgara boshlaydi. Vaziyatni tanqidiy baholay boshlaydi. Ayni shu nuqtada romanning butun mazmun- mohiyatini qamrab olgan muallif nutqi – asarning kulminatsiyasi sodir boʻladi:
"Azaldan sening qismating shumidi, xalq?! Kimlar, boshman, deb sening boshingga chiqmadi! Jilovni qoʻliga olgan borki, seni soʻyadi, osadi, oʻldirish payiga tushadi! Zindonga tashlaydi! Bu yetmasa, seni kiyimsiz, och qoldiradi! Yoʻllarda tentirab, sarson-sargardon boʻlishga majbur qiladi!.. Hukmdordan qutuldim, deganingda ming xil toʻralar, beklarga tutilasan. Puldorlar, korchalonlar seni talaydi. Bulardan ham qutulganingda, bezorilar, oʻgʻrilarga yoʻliqasan. Seni bular ham uradi, tunaydi!.. Hammasi sendan qoʻrqish, ojiz-notavon, qul boʻlib yashashni talab qiladi! «...» Sen hamon ishonasan, bechora xalq! Ertangi kunga umidlanasan! Odil shoh izlaysan. Biron vijdonli hakam bordir-ku, deysan!" Yuqorida ham aytganimizdek, badiiy asarda shakllangan inson konsepsiyasi muallif yashagan zamon mahsulidir. Shunday ekan, Omon Muxtor badiiy konsepsiyasini faqat oʻtmish bilan bogʻlab talqin qilish xato. Yozuvchi oʻz zamondoshlarining qullik, mutelik, manqurtlik iskanjasidan hamon chiqa olmayotganidan, mustabid tuzum qoldirgan jarohatlar asorati hali-hamon "ogʻriq" berayotganidan qaygʻuradi. Oʻtmish manzaralarini tasvirlash orqali aslida bugunning kishisiga xitob qiladi, ishora va belgilar beradi.
Omon Muxtor oʻzining "Ming bir qiyofa" romanida Gʻarb modernizmiga xos ifoda shakllarini qoʻllagan boʻlsa-da, inson konsepsiyasini yaratishda Sharqning azaliy hayot falsafasidan uzilib ketmaydi. Buni biz Abdulla Hakimning doʻzaxda abadiy qolib ketmagani, gunohlardan poklanib jannatga kiritilganida koʻrishimiz mumkin. Bu hol modernizmning asosi boʻlgan absurd falsafasini inkor qilishini yuqoriroqda ham taʼkidladik. Negaki Sharq kishisi foniy dunyoda absurdni koʻrishi mumkin esa-da, boqiy dunyoda Adolat va Haqiqat mavjud ekaniga imon keltirib yashaydi.
XIX аср охири ва ХХ аср бошларида Ф.Ницше, З.Фрейд, А.Бергсон, К.Юнг каби файласуф ва руҳшуносларнинг қарашларидан таъсирланган бир гуруҳ ижодкорлар санъатда янги – модернизм йўналишига асос соладилар.
Модернистлар оламни мантиққа таянмаган ҳиссий "тафаккур" асосидагина тўлақонли тушуниш мумкин деб ҳисоблайдилар. Улар бунда мантиқий-аналитик мушоҳадага қарши туриб, иррационал онгни етакчи санайдилар.
Модернизмга келиб инсонга бўлган муносабат ўзгарди, одамнинг мавжудликдаги мақоми қайтадан баҳоланди. Бошқача айтганда, санъаткорда инсоннинг оламдаги мақомини қайта баҳолаш эҳтиёжи туғилган нуқтада модернизм вужудга келди.
Ўзбек адабиётида 80-йиллар сўнггига келиб модернизм йўналиши таъсиридаги асар сезиларли тарзда кўпая бошлади. Мафкура босимининг бир қадар пасайиши маданий ҳаётдаги жиддий ўзгаришларга туртки бўлди. Аввало, ижодкор кўнглидаги дардни айтишда нисбий эркинликни ҳис қилади. Айни дамда, қарийб бир аср давомида одамларнинг бутун фикр-хаёлини банд этиб, эътиқод даражасига кўтарилган коммунистик мафкуранинг асл қиёфаси ошкор бўлади. Қудратли ва улкан "империя" емирилаётган пароканда давр санъаткор руҳиятига, унинг ижодига жиддий таъсир ўтказади. "80-йиллар охири 90-йиллар бошларидаги вазият бизда модернизм адабиётининг, абсурд инсон образининг туғилиши учун замин тайёрлади". Ўзбек модернизмининг "қайнаган" вақти 90-йилларга тўғри келади. Бунга сабаб ижодкорларни бирлаштирган бир хил кайфият ва шу кайфиятни таъминлаб турган "ўтиш даври" эди. Абдували Қутбиддиннинг "Тасаввур лаҳзалари" шеъри, Фахриёрнинг "Мучал ёши", "Ёзиқ" каби достонлари, Баҳром Рўзимуҳаммад, Азиз Саиднинг бир туркум шеърлари, Омон Мухтор, Хуршид Дўстмуҳаммад, Назар Эшонқул, Аҳмад Аъзам ҳамда Улуғбек Ҳамдамнинг роман, қисса ва ҳикоялари айни шу даврнинг маҳсули эди.
Албатта, ўзбек ижодкорлари Ғарб модернизмига хос фалсафий-ғоявий қарашларни айнан "кўчириб" олмади. Миллий анъана ва қадриятларга мос равишда уни қайта талқин қилди. Бироқ талқинлар ҳар қанча кўп бўлмасин, мазкур йўналишнинг асоси – шахс эрки ва инсон қадри масаласи ўзбек модерн адабиётининг ҳам бош ғоясига айланди.
Омон Мухтор мустақилликнинг дастлабки йилларида биринчилардан бўлиб ижодий экспериментларга қўл урган, миллий роман тафаккурини модернистик услуб билан бойитган пешкадам ижодкорлардан саналади. Унинг 90-йилларда ёзилган "Минг бир қиёфа", "Кўзгу олдидаги одам", "Тепаликдаги хароба", "Аёллар мамлакати ва салтанати", "Афлотун", "Майдон" каби романлари бадиий юксаклик даражасидан қатъи назар ўзбек романчилигида янги даврни, ўзига хос йўналишни бошлаб беради. Мазкур романларда модернизм йўналишига хос талай ифода усуллари: замон ва маконнинг номутаносиблиги, реаллик ва хаёлот чегарасининг бузилиши, воқеаларнинг изчил даврийликдаги ривожи ҳамда қаҳрамонлар руҳий оламининг реалистик мантиқ асосида очиб берилмаслиги каби жиҳатлар кузатилади. Бу борада Дилмурод Қуронов шундай ёзади: "Омон Мухтор ижодий изланишларидаги энг мақбул жиҳат шуки, унинг модерн адабиётига хос усул ва қарашларни ўзлаштиришида юксак даражадаги ижодийлик кузатилади. Хусусан, адиб миллий фольклор, диний ривоятлар ва Шарқ мумтоз адабиётига хос нореалистик усулларни асос қилиб олади-да, уларни модерн усуллари билан бойитади, натижада улар миллий адабий заминнинг ўзидан ўсиб чиққандек, соф миллий эстетик ҳодисадек таассурот қолдиради". Албатта, Омон Мухтор ижодидаги бундай ўзига хосликка шунчаки ижодий эксперимент, янгилик қилишга уриниш сифатида қараш нотўғри. Зотан бу янгиликлар аввало ижодий-руҳий эҳтиёжнинг маҳсули эди. Ўзбек романчилигида ноанъанавий тамойилларнинг шаклланиши ҳақида ёзаркан, профессор Зулфия Пардаева муаммони шундай изоҳлайди: "...баҳор ҳавосига ўхшаш инсон табиатини тасвирлаш анъанавий романлар поэтикаси рамкасига сиғмайди, шу сабабдан ҳам ёзувчилар мураккаб қурилишли роман поэтикасига мурожаат этадилар". Дарҳақиқат, 90-йиллар бошида рўй беган ҳодисалар: СССРнинг қулаши, коммунистик мафкуранинг саробга айланиши, иқтисодий қийинчиликлар, ўтиш даври депрессияси – буларнинг бари ижодкор руҳий-маънавий оламини пароканда қилади. Унда даврни, инсоннинг борлиқдаги ўрни, мақсад ва вазифаларини қайта баҳолашга эҳтиёж туғдиради. Шундай экан, ижодкорнинг ноанъанавий тажрибаларидан мурод янги инсонни англаш эҳтиёжидан келиб чиқади.
Адибнинг "Минг бир қиёфа" романи ядросида ҳам эрк ғояси туради. Ёзувчи собиқ шўролар даврида ҳақ-ҳуқуқи бўғилган инсоннинг руҳий-маънавий оламини чуқур тафтиш этишга, тузум билан зиддиятга киришган шахснинг мураккаб муносабатларини тасвирлашга, мустабид сиёсат инсон руҳи ва онгида қолдирган жароҳатларнинг кейинги давр (тузум)да бўй берган асоратларини кўрсатишга, бир вақтнинг ўзида ўтмиш ва бугунги кун қаҳрамонини бир шахс сиймосида яратишга уринади. Бошқача айтганда, модернизмнинг услубий имкониятлари муаллифга замон ва макон чегараларини бузиб, ижтимоий ҳаётнинг шундай бир киноявий моделини яратиш имконини берадики, ўқувчи бадиий воқеликда ҳам ўтмишни, ҳам "бугун"ни кўра бошлайди. Айтиш жоизки, бу романда модернистик услуб нафақат шахс ва жамиятнинг серқирра, мураккаб муносабатларининг бадиий талқинида, балки айтилаётган ғоя ва фикрнинг ўзига хос "қалқон"и ўрнида ҳам самарали қўлланилган.
Албатта, асарда тасвирланган воқеа-ҳодисалар унинг ўтмиш ҳақидаги роман эканидан далолат бериб туради. Бироқ ёзувчининг мазкур роман асносида яратган инсон концепциясидан келиб чиқсак, асар муаллиф яшаб турган замонга ҳам тааллуқли экани аён бўлади. Гап шундаки, ижодкорнинг инсон концепцияси реал вақтдан ортда ҳам, олдинда ҳам бўла олмайди. У асар ёзилган замон ва макон маҳсули. Шундай экан, ёзувчи хоҳ ўтмишни, хоҳ келажакни тасвирласин, алалоқибат ўзи ва замондошларининг мавжуд ҳолатини баҳолайди.
Мазкур қараш табиий равишда бошқа қатор саволларни туғдиради: Омон Мухтор нима сабабдан ўз замонида туриб ўтмиш воқеаларини қаламга олди? Ёзувчида ўтмишда қолган тузум, шахс ва жамият муносабатларини тафтиш қилиш эҳтиёжи нега пайдо бўлди? Нима учун бевосита ўз замонига юзланмади? Ўртага ташланган саволларга жавобни аввало бадиий асар табиатидан қидириш мақсадга мувофиқ. Чунки давр яшаб ўтилганидан кейингина чинакам эстетик объектга айланади. Киши ўзи яшаб ўтган замонга турли ракурслардан боқиши, бошидан кечирганларини объектив баҳолаши мумкин. Демак, ўтган замондаги жамиятнинг бадиий моделини яратиш ҳам нисбатан осон кечади. Бундан ташқари, мустақилликнинг дастлабки ўн йилида ижодкорнинг собиқ мустабид тузум ҳақида ёзиши, ўтган даврни ўз замонаси билан қиёслашга уриниши шунчаки истак эмас, балки ижтимоий-руҳий эҳтиёж эди. Негаки, 90-йиллар бошидаги иқтисодий-ижтимоий қийинчиликлар, ўтиш даври депрессияси ижодкор (умуман зиёли)да қарийб бир аср кутилган истиқлолга нисбатан шубҳа, ишончсизликни туғдириши табиий эди. Шундай экан, ижодкор аввало ўзини ва орзуланган эркинликнинг моҳиятини англашга уринади. Мустабид тузумнинг асл фожиаси ва асоратлари ҳақида мулоҳаза юритади, хулосалар чиқаради. Бу хулосалари билан кенг ўқувчи оммасига таъсир ўтказишни, уларни тушкунликдан чиқаришни мақсад қилса-да, аслида ёзганлари аввало унинг ўзи учун таскин, саволлари учун жавоб вазифасини ўтайди.
Ўтмиш ҳақида ёзишнинг яна бир жиҳати шуки, бу жараён ижодкорга яшаб ўтган даври ва яшаётган даврини ўзаро таққослаш имконини беради. Гўёки ўтмиш ҳақида ёзаётган ижодкор бугун айта олмайдиган ёки айтишга йўл қўйилмайдиган гапларни "ёзиш" имконига эришади. Зийрак ўқувчи учун бир-икки ишора ва аломатлар бериб, ўтмиш манзаралари билан бугунни тасвирлаши ҳам мумкин бўлади. Мухтасар қилиб айтганда, инсон концепциясини ўтмиш колоритида яратишнинг қатор афзалликлари, кенг ифодавий имкониятлари мавжуд.
Омон Мухторнинг "Минг бир қиёфа" романи уч қисм: "Тўрт манзара", "Олисдаги одам", "Афандининг болалиги" каби нисбий мустақилликка эга ҳикоятлардан ташкил топган. Ёзувчи инсон концепцияси марказида шахснинг руҳий-маънавий, ижтимоий эркинлиги муаммоси туради. Зотан эркинликнинг ҳар қандай шакли бўғилган жамиятда киши меҳнати ва қобилиятига яраша қадр топмайди (Абдулла Ҳаким, Бурҳон Шариф), ўзлигини йўқотади (Гулхумор), ёлғонлар қобиғида яшайди (Насриддин Афанди) зулмкорлик, адолатсизлик, тилёғламалик урчийди (Раҳим II, Ғулом сартарош). Энг ачинарлиси, бундай жамиятда инсон ўз қиёфаси билан эмас, балки минг бир қиёфага кириб буқаламун сингари ҳаёт кечиришга маҳкум.
Муаллиф асарнинг ўзига хос композицияси ҳақида "Асардаги ҳикоятларда, асосан, ҳар хил одамлар учраганидан, кимгадир улар бир-бирига деярли боғлиқ эмасдек туюлиши мумкин. Аммо зийрак ўқувчи, нега уч ҳикоят яхлит асар деб аталгани, маъно ва мазмун нимадан иборат эканлигини ўзи илғаб олади, деб ўйлайман" деб ёзади. Чиндан ҳам бир қарашда тарқоқ, ўзаро алоқаси йўқдек кўринувчи мазкур ҳикоятларни романдаги марказий қаҳрамон Абдулла Ҳаким образи ва унинг ижоди бирлаштириб туради. Шундай экан, ёзувчининг инсон концепциясини англаш учун биринчи ҳикоят қаҳрамони Абдулла Ҳакимнинг мураккаб тақдирини чуқурроқ таҳлил этишга зарурат бор.
Абдулла Ҳаким турмушда ҳам, ижодда ҳам омади чопмаган соддадил, камсуқум инсон. У бировга ёлғон гапира олмайди, бировга озор бермайди, кези келса, бировнинг манфаатини ўз манфаатидан устун қўяди. Айни шу ҳислатлари унинг бошига етди — уни Бурҳон Шариф деб ўйлаган жиноятчилар томонидан қатл қилинди. Абдулла эса дўстининг жонини ўйлаб уни сотмади, ўлимга рози бўлди. Роман воқеалари Абдулла Ҳакимнинг ана шундай фожиавий ўлими билан бошланади. Бундан сўнг асарда унинг руҳи ва шеърлари "яшайди", холос.
Абдулла Ҳакимнинг ўлдирилиши билан боғлиқ воқелик рамзий характерга эга. Умуман, унинг каллакесарлар манзилига шофёрсиз афтобусда бориб қолиши, унинг Бурҳон Шарифга қуйиб қўйгандек ўхшаши, бу ўхшашликни дўсту биродарлари тугул ҳатто Бурҳоннинг хотини Ҳалима ҳам фарқлай олмаслиги каби ҳолатларга бирор рационал изоҳ йўқ. Сабаби буларнинг бари рамздир.
Абдулла Ҳаким ўлимга қадар ўз танасининг туткуни бўлган. Бизнингча, бобнинг "Туткун" деб номланиши ҳам шу билан боғлиқ. Руҳи туткун бўлган чоғларда қаҳрамон ўзлигига, шу ўзликни ўраб турган воқеликка юқоридан қарай олмас, мавжудлигини тўлақонли баҳолай олмасди. Ёзувчининг бу мақсади кўпроқ қиёмат кунида Абдулланинг фаришталар томонидан сўроққа тутилган маҳали аён бўлади: "Сен ётиб-туриш, еб-ичиб, кийинишдан бўлак нарсани ўйламасдинг. Сен оқимга тушган хас эдинг, оқим қаёққа олиб борса, кетаверардинг. Умрингда маъно-мақсад йўқ эди" дейди фаришталар. Бу билан ёзувчи шўро сиёсати одамларни манкурт қилганини айтмоқчи бўлади. Яна фаришталар унга ўзлигини англашга уриниб кўрмагани, Худога эътиқод қилиш, фақат унга суяниш ўрнига одамдан бўлган раҳбарларга Худодан кўра кўпроқ ишонганини айтиб таъна қилишади. Мазкур ҳолатга ёзувчи "Бу – аслида, Абдулла билан бирга, унинг атрофидаги барча одамлар, замондошларининг хам гуноҳи эди. Бироқ, шоир бўлганидан, бу гуноҳ, афтидан, унга юкланган эди" дея изоҳлайди. Кўринадики, адиб Абдулла Ҳаким сиймосида фақат гуноҳкор шоирни эмас, балки манқурт жамият тимсолини яратишга уринган.
Абдулла Ҳаким фақат озод руҳ билангина ҳаёти давомида қилган хатоларини, жамиятдаги муаммоларнинг туб илдизларини кўра олади. Бу билан адиб ўзликни англаш учун шахс руҳи эркин бўлиши керак деган ғояни илгари суради ва собиқ мустабид даврида инсон руҳи тузумнинг "тутқун"и бўлган ва бу ўзликнинг пароканда бўлишига олиб келганига ишора қилади. Шу маънода адабиётшунос Зулфия Пардаева ҳам Абдулла Ҳаким сиймосида "парадоксал тузум воқелигида синаётган инсон шахси" намоён бўлишини айтади.
Адабиётшунослар Абдулла Ҳаким образи воситасида социалистик жамият ижодкорни "ортиқча одам"га айлантириб, унинг ўз миссияларини бажаришига йўл очмаганлиги ўзликни англаш йўлидаги катта тўсиқ бўлгани ҳақида мулоҳаза юритадилар. Бундан ташқари, Абдулла Ҳаким адибнинг илоҳий тартиботга солинган инсон тақдири ҳақидаги қарашларини ёритишда муҳим воситага айланади. Алоҳида қайт этиш лозимки, мазкур қаҳрамон Омон Мухторнинг инсон концепцияси абсурд фалсафасига зид эканини ҳам тасдиқлайди. Зеро, Абдулла Ҳакимнинг руҳи танидан чиқиб ҳам азоб уқубатдан қутула олмаган, дўзахда минг турли қийноқларга солинган бўлса-да, кейинчалик гуноҳларидан покланиб жаннатга дохил бўлади.
Романнинг "Тўрт манзара" номли биринчи фасли асосан ёзувчининг инсон ва унинг мавжудликдаги мақоми ҳақидаги фалсафий қарашларидан иборат бўлса, "Олисдаги одам" фаслида муаллиф эътиборни бевосита тузум шакллантирган характерларга қаратади.
"Олисдаги одам" фаслида асосий воқеалар тўққиз қаватли кошона – "Тарих ва маданият" ташкилотида содир бўлади. Бу ташкилот "Тарих ва маданиятни гуллатиш шиори остида қадимий обидалар — масжид ва мадрасаларни бузиш, минг йиллик кўркам ҳовузларни кўмиб ташлаш, қабристонларни топташ, ота-боболардан қолган эски китобларни ёқиш билан шуғулланарди". "Тарих ва маданият" ташкилоти умуман тузумнинг рамзи бўлса, ундаги марказий қаҳрамон – Гулхумор эса азал чашмасидан сув ичиб қалби покланган шахс рамзи. Бироқ Гулхумор "Тарих ва маданият" ташкилотига ишга кириши билан унинг руҳи миллий заминдан, "қалб шифокори" Садиржондан иҳоталанди. Ташкилотнинг иш тутуми, одамларининг феъл-атвори секин-аста Гулхуморга ҳам таъсир эта бошлади, натижада қаҳрамон бир қиёфадан бошқа қиёфага эврилади. Тадқиқотчи Н.Азизов буни шундай изоҳлайди: "Абдулла Ҳаким тақдир синовига кўниб, онгли равишда ўзлигини, асл қиёфасини йўқотса, Гулхумор ўзи англамай, аммо ички хоҳиш туфайли қиёфасизликка юз тутади". Ёзувчининг ўзи эса танқидчи Аҳмад Отабой билан суҳбатда шўро мафкурасининг инсон тафаккурига таъсири ҳақида сўзларкан воқеликка "Инсон ва унинг дунёвий тафаккури, дунёни кўрган кўзлари боғланди-да, у фақат тор доирада, ўзи яшаб турган муҳит ичида, қобиғида қолди" дея таъриф беради. Романдаги тўққиз қаватли кошона Гулхумор тақдирида ана шундай "қобиғ" ролини бажаради.
Мана шу "қобиғ" ичида пишиб етилган ташкилот раҳбари Кабиров фикрларига эътибор қаратинг: “...менга шаҳардаги мана шу бутун масжид-мадрасалар бузилгани ёқади, деб ўйлайсизми?! «...» Илож йўқ, билдингизми?! Бизга шундай кўрсатма берилган... Биздан юқорида катта-катта корчалонлар, девдай одамлар бор. «...» Улар халқ ўзининг тарихини, маданиятини билмасин, бунинг устига, шароитдан қийналиб, кўз очишга имкон топмасин, деб халқни қулликда сақлаш учун шундай қилишади!” Кўринадики, Кабиров барини тушунади. У шунчаки ниқоб билан, бошқа қиёфа билан яшайди. Қўрққани учун, нафсига қул бўлгани учун. Адиб "минг бир қиёфа" деганда айни шу ҳолни, жамиятда тусланиб яшаётган, шунга маҳкум этилган одамларни назарда тутади.
Гулхумор ҳам худди Абдулла Ҳаким каби давр қурбони. Фақат Абдулла ижодий эркинлиги бўғилгани, шахс сифатида намоён бўла олмагани учун ҳалок бўлган бўлса, Гулхумор миллий қадриятларни, ўзлигини топтагани учун манқуртга айланди. Романнинг учинчи — "Афандининг болалиги" фаслида эса биз қаҳрамоннинг ёлғонлар қурбонига айланганига гувоҳ бўламиз.
Номаълум замондаги номаълум давлатда Раҳим II отли подшоҳ ҳукмронлик қилади. Раҳим иккинчининг зулмкорлиги ва нодонлиги чеку чегарасиз. У тахтга ўтираркан олдига икки муҳим масалани қўяди:
"1. Култепа ва бутун музофотдаги одамлар, ёш-қари, ҳамма бахтли бўлиши керак.
2. Олижаноб бу мақсад йўлида кимки бизга қарши турса, унга шафқатсиз муносабатда бўлиш, дорга осиш ёки шартта бошини танасидан жудо қилиш керак". Подшоҳнинг ғояси бир қарашда мантиқли кўриниши ҳам мумкин. Зеро, у одамларни бахтли қилиш учун қайғуряпти. Бироқ мулоҳаза қилинса, икки бандли ғоя ўта парадоксал. Яъни жамиятда ҳамманинг тенг бахтли бўлиши имконсиз бўлгани каби, ҳамманинг тенг бир ғояни маъқуллаши ҳам мумкин эмас. Алалоқибат бу ғоя (иккинчи бандга кўра) минглаб одамларнинг кулини кўкка совуради. Раҳим иккинчининг бу ташаббуси моҳиятан коммунистик мафкуранинг айни ўзи эди. Зотан коммунизмни қуриш йўлида ҳам миллионлаб бошқача ўйлайдиган одамлар қатағон қилинди.
Шундай қилиб Раҳим иккинчи "Ким оғзини очса, осамиз ёки сўйиб ташлаймиз! Бундан буёғи қандай яшаш, нима қилишни ҳамма одамлар учун мен ўзим ўйлайман!" деб сиёсат юритди. Оғзини очган-очмаган минглаб зиёлиларни қатл қилди. Унинг зулми, адолатсизлигидан халқ нафратлана бошлади. Шунда у Ғулом сартарош деган уддабурон лофчининг гапига кириб юзига "ниқоб" кияди. Ғулом эса ўз тадбирини "Мен сиз ҳақингизда афсона-латифалар тўқиб юраман. Менга етиб келган ҳар қандай воқеага янгича тўн бичаман. Кейин, одамлар мана шу тўнни кийиб кетаверишади. Номингиз элда достон бўлади, шоҳим", деб тушунтиради. Шу тариқа Раҳим иккинчининг ёлғонга таянган сиёсати бошланди. Олис музофотда яшовчи ёш Афанди ҳам ана Ғулом сартарош бичган "тўн"ни кийиб юргувчилардан эди. "Раҳим иккинчининг юрт сўрашида – ёзади Дилмурод Қуронов – шўро ҳукумати етмиш йил юритган сиёсатда ишораларни, сартарош Ғуломжон қўллаган тадбирда эса мафкурачиларнинг иш усули ва шаклларини кўрган". Бу шундай ёлғонки, киши жамиятда ўз кўзи билан кўриб турган воқеликка эмас, оғиздан-оғизга ўтиб келаётган ёлғонларга ишонади. Ҳаётий мақсадлари, ўзлигини шу ёлғон билан боғлаб тасаввур қилади. Гўё куч ишлатмай, қон тўкмай одамларни асир олиш, ёлғон сиёсатнинг қулига айлантириш методи. Шунчаки, бу ёлғонлар тизимли, мақсадли бўлса кифоя. Занжир реакциясини жамият аҳлининг ўзи давом эттиради. Яъни, уларнинг ўзлари ёлғонни "реаллаштира" бошлайди. Адолатсиз шоҳни билиб турса-да адолатли дея олқишлайди, оч-наҳор бўлса-да фаровон жамият ҳақида қўшиқ куйлайди... Омон Мухтор айни шу иллатнинг асл моҳиятини, одамлар руҳи ва онгидаги манзараларини очиб беришга интилади. Буни биз бола Афанди дунёқарашининг тадрижий кенгайишида ҳам яққол кўрамиз.
Афанди Ғулом сартарошни илк бор учратганда унинг шоҳ ҳақидаги ҳикояларига маҳлиё бўлиб қолади: "Насриддин ўй-хаёлини ўғирлаб, қони-жонига чирмовиқдай ўралиб олган афсона-латифаларга берилиб қолганидан, Ғуломжондан ҳам кўпроқ ўзи ҳеч қачон кўрмаган, қандайлигини тасаввур ҳам қилолмаган шоҳга мафтун-маҳлиё эди". Кейинчалик ўзи ҳам сартарошдан эшитганларини эл-улусга ёйиш билан, баъзан ўзи ҳам янги ҳикоялар тўқиш билан банд бўлди. Кун келиб у пойтахт – Култепага боришни, шоҳни ўз кўзи билан кўришга аҳд қилади. Йўлда элнинг ҳақиқий яшаш шароити билан танишади. Нураб ётган пастқам лойсувоқ уйларни, ранги "чоллардан баттар зарҳил" болаларни, "ўттизга кирмай кампир бўлган жувонлар"ни, саҳардан ярим кечгача "лой кечиб юрган эркаклар"ни кўриб хулосалари ўзгара бошлайди. Вазиятни танқидий баҳолай бошлайди. Айни шу нуқтада романнинг бутун мазмун- моҳиятини қамраб олган муаллиф нутқи – асарнинг кульминацияси содир бўлади:
"Азалдан сенинг қисматинг шумиди, халқ?! Кимлар, бошман, деб сенинг бошингга чиқмади! Жиловни қўлига олган борки, сени сўяди, осади, ўлдириш пайига тушади! Зиндонга ташлайди! Бу етмаса, сени кийимсиз, оч қолдиради! Йўлларда тентираб, сарсон-саргардон бўлишга мажбур қилади!.. Ҳукмдордан қутулдим, деганингда минг хил тўралар, бекларга тутиласан. Пулдорлар, корчалонлар сени талайди. Булардан ҳам қутулганингда, безорилар, ўғриларга йўлиқасан. Сени булар ҳам уради, тунайди!.. Ҳаммаси сендан қўрқиш, ожиз-нотавон, қул бўлиб яшашни талаб қилади! «...» Сен ҳамон ишонасан, бечора халқ! Эртанги кунга умидланасан! Одил шоҳ излайсан. Бирон виждонли ҳакам бордир-ку, дейсан!" Юқорида ҳам айтганимиздек, бадиий асарда шаклланган инсон концепцияси муаллиф яшаган замон маҳсулидир. Шундай экан, Омон Мухтор бадиий концепциясини фақат ўтмиш билан боғлаб талқин қилиш хато. Ёзувчи ўз замондошларининг қуллик, мутелик, манқуртлик исканжасидан ҳамон чиқа олмаётганидан, мустабид тузум қолдирган жароҳатлар асорати ҳали-ҳамон "оғриқ" бераётганидан қайғуради. Ўтмиш манзараларини тасвирлаш орқали аслида бугуннинг кишисига хитоб қилади, ишора ва белгилар беради.
Омон Мухтор ўзининг "Минг бир қиёфа" романида Ғарб модернизмига хос ифода шаклларини қўллаган бўлса-да, инсон концепциясини яратишда Шарқнинг азалий ҳаёт фалсафасидан узилиб кетмайди. Буни биз Абдулла Ҳакимнинг дўзахда абадий қолиб кетмагани, гуноҳлардан покланиб жаннатга киритилганида кўришимиз мумкин. Бу ҳол модернизмнинг асоси бўлган абсурд фалсафасини инкор қилишини юқорироқда ҳам таъкидладик. Негаки Шарқ кишиси фоний дунёда абсурдни кўриши мумкин эса-да, боқий дунёда Адолат ва Ҳақиқат мавжуд эканига имон келтириб яшайди.
Saʼdullo Quronov