UZ|EN
Quronov.uz
Adabiyot va adabiyotshunoslik
← Sa'dullo Quronov
|

Musavvir shoir

Saʼdullo Quronov

Maqola

Sheʼriyat va rangtasvirga egizak sanʼat turlari sifatida qarash uzoq tarixdan mavjud. Qadimgi yunon shoiri Simonid sheʼriyatga “gapiruvchi rangtasvir” rangtasvirga esa “soqov sheʼriyat” deya taʼrif bergandi. Oʻz davrida muallimi soniy deb eʼzozlangan Abu Nasr Forobiy “Fozil odamlar shahri” nomli risolasida sheʼr sanʼati xususiyatlari haqida soʻz yuritarkan shunday yozadi: “... bu sanʼat ahli bilan (uyga) naqsh beruvchi rassom sanʼati oʻrtasida qandaydir munosabat bor. Bular ikkalasining sanʼatdagi moddasi turli-tuman boʻlsa ham ammo shaklda, yaratilish va maqsadlarda bir-biriga mos keladi.” Shoir va musavvir oʻrtasidagi ijodiy hamkorlik asrlar davomida sanʼat turlarining rivoji uchun xizmat qiladi. Yaʼni shoirning xuddi rassomday koʻrimli (vizual) obraz yaratishga intilishi oʻquvchini lirik asar mutolaasi chogʻida yanada koʻproq zavqlanishiga, hayratlanishiga sababchi boʻladi.

Biz odamlar olam haqidagi aksar maʼlumotni koʻzlarimiz vositasida qabul qilamiz. Demak, shoir ijodi davomida rangtasvirga xos xususiyatlarga murojat etarkan, oʻquvchining koʻrib maʼlumot olishga boʻlgan “talabi”dan kelib chiqadi. Lekin bu jarayon ijod vaqtlarida ongli tarzda kechmasligi ham mumkin. Shoir, shunchaki, voqelikni soʻzlab berishdan uni tasvirlab berishni afzal koʻradi. Shunday ekan, oʻquvchi ham oʻzini rantasvir asari qarshisida turgan tomoshabinday xis qila boshlaydi.

Baʼzi shoirlar tabiatan tasviriy ifodaga moyil boʻladi. Tarixida Mikelanjelo va Lomonosov kabi bir vaqtning oʻzida ham buyuk musavvir va ham shoir boʻlgan ijodkorlar yashab oʻtgan. Lekin mashxur shoirlarning rassomchilikdan qobiliyati boʻlishiga tez-tez duch kelganmiz. Oʻzbek sheʼriyatida Zarifa Saidnosirova, Xurshid Davron, Davron Rajab, Zebo Mirzo kabi bir qancha shoirlarni ana shunday qobiliyatli musavvirlar sifatida koʻrish mumkin. Ayniqsa, shoir Xurshid Davron bu borada yorqin misol boʻla oladi. Hatto, bu qobiliyat uning sheʼriyatidagi oʻziga xoslikni taʼminlab turadigan asosiy omil desak, adashmaymiz. Zero, Xurshid Davron tabiatni rassomlarday koʻra oladi. U ijod qilarkan, shoir boʻlib emas, baʼzan musavvirday mulohaza qiladi, oʻz gʻoyasini sheʼrxonga faqatgina koʻrsatib oshirishni maqsad qiladi. Fikrimizning dalili sifatida shoir qalamiga mansub bir sheʼrni toʻlaligicha keltiramiz:

Bulutlar yuzadi…

Oy boqar hayron…

Bulutlar olovda yongan dalaning

Oʻrtasida turgan qadim qalʼaning

Devorlari kabi kuyuk va vayron.

Devorlarni olib ketmoqda shamol, Oy – qalʼa ustida silkingan roʻmol.

Oy – olovlarda yongan, lekin manfur yov

Ololmagan qalʼa ustida yalov…

Odatda tabiat, voqelik tasviri lirik asarda metaforik, ramziy xarakterga ega boʻladi. Masalan, Abdulla Oripovning “Bahor kunlarida kuzning havosi”, Shavkat Rahmonning “Tungi manzara” sheʼrlarida tabiat tasviri lirik qahramon his-kechinmalarini ifodalovchi tasvir sifatida namoyon boʻladi, tasviriylik ifodaning uzviy bir qismi boʻlib keladi. Bunda tasvirlanayotgan narsa muallifning izohlarisiz ham ramz vazifasini oʻtaydi. Xurshid Davronning yuqoridagi sheʼrida esa boshqacharoq holatga duch kelamiz. Sheʼrni oʻqigach, koʻz oldingizda oydin kecha, bulutlar namoyon boʻladi. Avvaliga tasvir real hayotdagi kabi jonlanadi (Bulutlar yuzadi… Oy boqar hayron…, olovda yongan dala oʻrtasida turgan qadim qalʼa). Asta-sekin tasvir lirik qahramon kechinmalariga uygʻunlasha boradi. Oʻquvchi manzarani shoir tasviridagi obrazlar (qalʼa, devor, dala, roʻmol, olov, yov, yalov) koʻrinishi bilan uygʻun holda koʻrarkan, endi u bulutlarni shoir tasavvur etganiday his eta boshlaydi. Yaʼni oʻquvchi, avvalo, real manzaradagi bulutni koʻz oldiga keltiradi. Soʻng esa devorlari kuyuk va vayron qalʼa tasvirini ongida real bulutlar tasviri bilan qorishtiradi. Oʻquvchi koʻz oldida real manzaradan biroz farqlanuvchi, koʻproq zavqlantiruvchi, hayratga soluvchi tasvir paydo boʻladi.

Abdulla Oripov va Shavkat Rahmonning yuqorida tilga olingan sheʼrlarida tasvir bir paytning oʻzida lirik qahramon his-kechinmalarining ifodasi, ramziy koʻrinishidir. Xurshid Davron sheʼrlarida esa tasvirdagi obraz va ifodadagi obrazlar avvaliga alohida, keyin esa uygʻun holda beriladi. Boshqacha aytganda, A.Oripov va Sh.Rahmon sheʼrida tasvir lirik qahramon koʻzi bilan koʻrilgan tabiat tasviri boʻlsa, Xurshid Davron sheʼrida koʻrib-kuzatilgan voqelik tasvirini boricha berish bilan birga, undan olingan taassurotlar, his-kechinmalar ifodalanadi. Xurshid Davronda tasvir ramzga aylanmay turiboq estetik qimmat kasb etadi, oʻquvchida xuddi koʻrib turgandek taassurot uygʻotadi va bu taassurot tasviriy sanʼat asarini tomosha qilganda tugʻiladigan kechinmalardan kam boʻlmaydi.

Ijodkorning lirikada bunday tasvir usulidan foydalanishi tasodifiy emas. Bunda, eng avvalo, voqelikni koʻrish orqali estetik idrok etish qobiliyati talab qilinadi. Shoir oʻz his-tuygʻularini ifoda etarkan, bu ifoda ijodkorning estetik qobiliyatlari bilan hamohang tarzda kechadi. Deylik, shoirda musiqani his qilish(muzыkalniy slux) qobiliyati kuchli. Bu oʻz-oʻzidan uning sheʼriyatidagi musiqiylikni taʼminlaydi. Musavvirlarda va bu sohani tushunadigan, ranglarni his qila oladigan insonlarda estetik koʻrish (esteticheskoye videniye) oddiy odamlarga qaraganda bir necha bor ustunroq boʻladi. Ular oddiy koʻz ilgʻamagan narsalarni “koʻradi”. Bunday odamlar tabiatdagi ranglar uygʻunligini his qiladilar. Undagi tabiiy shakllarni biror narsaga oʻxshata oladilar. Osmondagi bulutlarni kemalarga, togʻu toshlarni turli hayvonlarga oʻxshata olish ulardagi “koʻrish”ning oʻziyoq obrazlilikda kechishidan dalolat beradi Shoir Xurshid Davron yoshligida tasviriy sanʼat bilan jiddiy shugʻullangan. Bu borada anchagina qobiliyatli boʻlgan ijodkor keyinchalik ham ushbu sanʼat bilan yaqinlikni yoʻqotmay, balki tasviriy sanʼat tarixi, nazariyasini chuqur oʻrganadi. Shuhrat Abdurashidov va Alisher Mirzayev kabi mashhur rassomlar bilan doʻstlashish Xurshid Davronni ijodiy jarayonda ham tasviriy sanʼat odamiga yaqinroq olib kiradi. Balki, shu sababdan uning sheʼrlaridagi musavvirona nigohni payqash qiyin emas:

Erib ketar xira tumanlar, kapalakdek uygʻonar yalpiz.

Osmon daryo boʻlib tuyular,

oʻtlar uzra chopqillaydi koʻz.

U yaratgan obrazlarning aksariyati vizuallik (koʻrimli) xususiyatiga ega boʻlib, sheʼrlarida tasvir ustuvorlik qiladi. Ijodkor tabiatning maʼlum bir manzarasini tasvirlar (chizar) ekan, bu real manzaraning aynan nusxasi boʻlmaydi. Manzara shoir yoki rassom qalb qoʻrida qayta “koʻriladi”, ishlov beriladi. Tasvir taʼsirdor obrazlar bilan boyitilar ekan, uni “koʻrayotgan” oʻquvchi xuddi rassom chizgan surat qarshisidagi zavqni tuya boshlaydi:

Hovuzda chaygancha kumush sochlarin, Qush inida erimay yotgan qordek

Oqarib porlaydi daraxt uzra oy.

Keyin daraxtlardan oqib tushar u

Jildiray boshlaydi soʻqmoqlar boʻylab,

Qorongʻi jarlarga qulab tushgancha…

Xurshid Davron ijodida faqat rangtasvirga xos xususiyatlarning aks etishini koʻrib qolmay, balki bu sanʼat tarixi, uning namoyondalari, tasviriy sanʼat mohiyatiga bagʻishlab yozilgan sheʼrlarni ham juda koʻp uchratishimiz mumkin. Bunday sheʼrlar sirasiga “Behzod”, “Musavvir boʻlmoq ersang”, “Musavvir usataxonasi”, “Musavvir”, “Abulhay soʻzi” kabi asarlarni keltirish mumkin. Aynan shu sheʼrlar shoirning bu sanʼat borasida xaqiqiy bilimdon ekanligini koʻrsatadi. Shoir yetuk musavvirlarday rangni his etadi, uning asl mohiyatini anglay oladi. Xurshid Davron “Musavvir boʻlmoq ersang” sheʼrida shunday yozadi:

Musavvir boʻlmoq ersang,

Tilingni sugʻurib ol

Va yaradan toʻkilgan

Qon rangiga quloq sol.

Rangtasvirning asl mohiyatiga olib boruvchi bu soʻzlar musavvir-shoir tilidangina aytilishi mumkin. Xurshid Davronning rangtasvir bilan bogʻliq sheʼrlaridagi eʼtiborli jihat ham shunda. Ijodkor shu mavzudagi deyarli barcha sheʼrlarida rangtasvirning xos xususiyatlarini teran mushohada etadi:

Rang tanish − hayotni anglamoq, boʻtam,

Rang tanish − qoʻrquvdan boʻlmoqdir ozod.

Shoir uchun chin rassomlargagina xos tuygʻular, kechinmalar (“Sanʼat”, “Chyurlyonis”, “Biz shunday yashaymiz”) ham yot emas. Xurshid Davron rassom ijodiy jarayoni va ilhomlangan sanʼatkor kechinmalarini musavvirona his eta oladi. Bu esa uning sheʼrlarida ham oʻz aksini topgan:

Derazada muzdan qatqaloq,

Rassom yigʻlar, koʻzlari xira.

Uni qiynar olis xotira −

Moʻyqalamda yashagan titroq.

Xurshid Davron sheʼriyatida tasviriylik faqatgina rangtasvir bilan uygʻunlikda sodir boʻlmaydi. Uning ijodida kino sanʼati xususiyatlarini eks ettiruvchi asarlarini ham koʻplab uchratishimiz mumkin.

Kino, albatta, insoniyatning buyuk kashfiyoti. Bu sanʼatda bir necha sanʼat turlarining sintezini kuzatish mumkin. Kinemotografiya olamni estetik koʻrsatuvchi, u haqda informatsiyalarni boshqa tur sanʼatlardan koʻra bir qadar koʻproq yetkazishi bilan insoniyatning chin ehtiyojidagi sanʼat boʻlib qolmoqda. Hozirda kino koʻrmaydigan, unga qiziqmaydigan odamlarni topish mushkul. Kino allaqachon inson hayotining bir boʻlagiga aylanib ulgurgan. Xurshid Davron kinoning ana shu ahamiyatga molik ifoda usullaridan foydalana oladigan ijodkor. U obyektni lahzalik, qotib turgan holatinigina emas, balki ketma-ketlikda sodir boʻluvchi voqea(kichik epizod)larni ham “tasvirga tushiradi”. Bunday sheʼrlar sirasiga “Roʻmol oʻrab koʻchaga chiqdi…”, “Javzo tuni…”, “Qush oʻgʻrisi”, “Osmonda bulut yoʻq…”, “Eshik ochiladi...” kabi sheʼrlarni keltirishimiz mumkin:

Eshik ochiladi,

Daydi it kabi

Orqaga chekinar nimqorongʻulik…

Bir erkak chiqadi koʻchaga esnab,

Goʻdak yigʻisini yashirar eshik.

Erkak qora rangli yomgʻirpoʻshining

Yozilgan yoqasin koʻtarib olar,

Erinib izlaydi papirosini,

Shoshmasdan tutatar, oʻylanib qolar.

Keyin derazaga qaraydi soʻlgʻin,

Ohista bosh silkib qoʻyadi unsiz.

Bir ayol oynadan silkitadi qoʻl

Va erkakni olib ketadi kunduz.

Sheʼrda oddiy ishchining bir kunlik yumushlariga otlanish payti tasvirlangan. Kichik bir epizodik tasvirda erkakning dardlari, bir zaylda davom etuvchi kunlarning azobi va shunga mahkum boʻlgan inson taqdiri oʻziga xos tarzda ifodalanadi. Sheʼr toʻlaligicha tasvir(harakatdagi tasvir) asosida yozilib, uning estetik taʼsiri ham ana shu kinemotografik lavhaga singdirilgan. Bunda shoir hech qanday izoh va tavsiflarsiz bir necha soniyalik epizodni keltiradi. U aytmoqchi boʻlgan fikrlarning bari oʻquvchi koʻz oldida jonlanayotgan ana shu tasvir vositasida yetkaziladi.

Tasviriy sanʼatning vujudga kelishi va rivojlanishi insoniyatning koʻrish asosida oladigan estetik zavqi qiymatini oshirib kelgan. Hozirgi rivojlangan davrda odamlarning maʼlumot oluvchi asosiy vositasi televideniye boʻlib turibdi. Televideniye va kino sanʼatining yutuqlari esa insondagi “koʻrish”ning ahamiyati yanada ortishiga sabab boʻlgan. Keyingi davr oʻquvchisi koʻproq koʻrish asosida estetik zavq olishga moyil boʻlib qolgan ekan, bu, albatta, boshqa sanʼat turlariga, shu jumladan, badiiy adabiyotga ham taʼsir etmay qolmadi. Xurshid Davron ana shu ehtiyojni teran his qilgan ijodkordir. Alohida ajralib turuvchi qobiliyati esa uning sheʼriyatidagi tasviriylik jozibasini taʼminlaydi. Bu esa, eng avvalo, sanʼat turlarining hozirgi taraqqiyoti qoʻyayotgan talabdan kelib chiqsa, ikkinchi tomondan, sanʼatkor olamida shoir va musavvir qalbining mushtaraklikda yashashi sabablidir.

Saʼdullo Quronov,

Andijon davlat universiteti

katta ilmiy xodim-izlanuvchisi

Pigarev K. Russkaya literatura i izobrazitelnoye iskusstvo. – M.: Nauka, 1966. B.3.

Forobiy. Fozil odamlar shahri. – T.: Xalq merosi, 1993 y. B.124.

Saʼdullo Quronov