Hasanxon va Husanxon qorilar tartib bergan “Navoiydan chu topqaylar navoye” nomli kitobda bir qator maqbul jihatlarni koʻrdim. Avvalo, Navoiyning diniy asarlari xos kishilari tomonidan tahlilu talqin qilinayotgani. Buni maqbul deganim shunchaki lutf yoki tuzuvchilar mehnatini qadrlab qoʻyish istagidangina emas, balki ancha chuqurki, muxtasar izoh berish lozim koʻrinadi.
Bilasiz, hazrat haqida soʻz ketsa, barcha birdek ul zotning serqirra isteʼdod ekanini aytib tolmaydi-yu, merosi goʻyo bir adabiyotshunoslarga xatlab berilgandek tushuniladi. Holbuki, adolat yuzasidan qaralsa, Navoiyning ayrim asarlari haqida tarixchining, ayrimlari haqida tilshunosning, yana birlari haqida din ulamosining fikri eʼtiborliroq tutilishi lozim. Shu maʼnoda, aka-ukalar tuzgan ushbu kitob ilmda, xususan, navoiyshunoslikda adolatni tiklash yoʻlidagi ilk qadamlardan va, inshaalloh, u xayrli boʻladi. Sirasini aytganda, adabiyotshunoslik ilmida, garchi ochiq eʼtirof etilmagan boʻlsa-da, din ulamolari yordamiga ehtiyoj allaqachon yetilgan. Bilasiz, istiqlol arafalaridan boshlab mumtoz adabiyotimizni islom dinidan, tasavvufdan ayro holda tugal tushunish va obyektiv baholash mumkin emasligi teran anglandi. Uzoq yillar davomida adabiy merosning shu ikki omilni eʼtibordan sokit qilgan holda oʻrganilgani chala hukm-xulosalar, biryoqlama yuzaki yoki mutlaqo teskari talqinlarga olib kelgani bugun hech kimga sir emas. Shuningdek, mustaqillik yillari adabiyotshunosligimizda mumtoz adabiyotni islomiy, tasavvufiy nuqtai nazarlarni eʼtiborda tutib talqin qilish urfga kirgani ham hammaga maʼlum. Biroq bu yoʻlda amalga oshirilgan ishlar hali qanoatlanarli emas. Sababi, birinchidan, bu ishni amalga oshirayotganlar maqomi adabiyotshunoslikda nechogʻli baland boʻlmasin, ular diniy ilmlarda diletant; ikkinchidan, Navoiydan farq qilaroq, islom ular uchun hayot va fikrlash tarzini belgilovchi asosga aylanmagan. Yaʼniki, ularning Navoiyni anglashlarida shu bilan bogʻliq noqisliklar boʻlishi tabiiy, yuqorida aytganimiz ehtiyoj esa shunday noqisliklarni bartaraf etish zaruratidan tugʻiladi.
Aytganlarimizni tuzuvchilar “Arbaʼin” ustida amalga oshirgan ish misolida koʻrib oʻtamiz. Avvalo shuki, tuzuvchilar matn ustida qunt bilan ishlaganlar: asarning 20 ta qoʻlyozmasi asosida ilmiy-qiyosiy matn tayyorlangan. Yaʼni, agar mumtoz adabiyot namunalarining nashrlarida kuzatiluvchi xatolar yodga olinsa, ular ibrat qilib koʻrsatishga loyiq yoʻl tutganlar. Shu oʻrinda kaminaga juda maʼqul boʻlgan bir nuqtani alohida taʼkidlab oʻtgim keladi. Tuzuvchilar avvalgi nashrdagi xatolardan bir-ikkitasiga misol uchungina toʻxtalganlar-u, shuning oʻzidayoq matnshunos sifatidagi layoqat, qobiliyatlarini namoyon eta olganlar. Taʼkidlamoqchi
boʻlganim bu emas, balki, nazarimda, bundan muhimroq: oʻsha xatoning qanday koʻrsatilayotgani. Qisqa qilsam, bunda bilimdonligini koʻrsatib qoʻyish, xato qilmishning bir adabini berib qoʻyishga intilish singari ojizlik, maydalik sezilmaydi. Negaki, ular bu ishga non yo shon uchun emas, koʻngil amri bilan, xolis Alloh rizosi uchun kirishganlar, bandaga xos ojizliklardan baland tura olmoqning asosi – shu. Hamkasblarimiz ibratlansalar, umumiy ishimiz baror olgan boʻlarmidi, deb oʻyladim...
Tuzuvchilar “Arbaʼin”ni oʻquvchiga mukammal koʻrinishda taqdim qilmoqni koʻzlaganlar va, tan olish kerak, bunga mutlaq erishganlar. Baho oshib ketdi demang, taqdimotning qay tartibda amalga oshirilgani – algoritmini bir qur koʻzdan kechirsangiz, oʻzingiz ham shunga amin boʻlasiz. Avvalo, nazmga solingan qirq hadisning manbasi koʻrsatilgan. Gap shundaki, anʼana shunday edimi yo hadislarni mukammal biluvchilarga moʻljallagani uchunmi, hazrat Navoiy hadislar manbasini koʻrsatgan emas. Aksincha, bugungi kun oʻquvchisining Navoiy yaratgan diniy asarlar nechogʻli saxih – ishonchli ekaniga amin boʻlmogʻi uchun bu juda muhim. Hadislar arab imlosida va rivoyat qiluvchini keltirgan holda berilgani oʻquvchini ishonchda yanada mustahkam etadi. Koʻrib turganimizdek, maqsad xayrli, lekin shuning oʻzi yetarli emas: maqsadga toʻgʻri, halol yoʻl bilan yetishmoq kerak. Tuzuvchilar shunday yoʻldan borganlarini, masalan, beshinchi hadisga berilgan satr osti izohida koʻrish mumkin: “Ushbu maʼnodagi hadislar juda ham koʻp. Hammasi mazmunan bir-birini quvvatlaydi. Ularning ichida muallif keltirgan lafzga eng yaqini yuqorida biz keltirgan matndir. Ammo aynan muallif tanlagan matnni moʻʼtabar hadis kitoblaridan topa olmadik. Xulosa qilib aytganda, bu yerda sahih rivoyatlarda kelgan lafzlarning qorishtirilganini koʻrish mumkin”. Albatta, mazkur izoh yuqorida zikr etilgan maqsadga xizmat qilmaydi, negaki, oʻquvchi ongida “moʻʼtabar hadis kitoblaridan topa olmadik” kalimasi tezroq va muqimroq oʻrinlashadi. Shunaqa ekan, buni xaspoʻshlab qoʻyaqolsa boʻlmasmidi? Yoʻq, boʻlmasdi, bundagi ibrat ham asli shunda: olim fikri xolis, lafzi halol boʻlmogʻi shart. Na koʻzlaganlari yaqin maqsad va na kitobda barq urib turgan Navoiyga mehr tuzuvchilarni chalgʻita olmaganki, fikrimcha, bu tahsin va ibratga loyiq holdir.
Albatta, kitobda ayrim hali maromiga yetmagan yoki ortiqchadek koʻrinuvchi oʻrinlar ham yoʻq emas, Xususan, kaminaga Navoiyning hayoti va faoliyati haqida maʼlumot berilishi ortiqcha koʻrindi: hammaga maʼlum gaplarni takrorlab oʻtirishga zarurat yoʻqdek. Toʻgʻri, bular kitobning yuqorida aytilgan fazilatlariga biroz soya soladi, lekin qimmatini belgilamaydi. Tuzuvchilarga izlanishlarida bardavom, oʻquvchilarga yaxshi kitobdan bahramand boʻlishni tilab qolamiz.
Ҳасанхон ва Ҳусанхон қорилар тартиб берган “Навоийдан чу топқайлар навое” номли китобда бир қатор мақбул жиҳатларни кўрдим. Аввало, Навоийнинг диний асарлари хос кишилари томонидан таҳлилу талқин қилинаётгани. Буни мақбул деганим шунчаки лутф ёки тузувчилар меҳнатини қадрлаб қўйиш истагидангина эмас, балки анча чуқурки, мухтасар изоҳ бериш лозим кўринади.
Биласиз, ҳазрат ҳақида сўз кетса, барча бирдек ул зотнинг серқирра истеъдод эканини айтиб толмайди-ю, мероси гўё бир адабиётшуносларга хатлаб берилгандек тушунилади. Ҳолбуки, адолат юзасидан қаралса, Навоийнинг айрим асарлари ҳақида тарихчининг, айримлари ҳақида тилшуноснинг, яна бирлари ҳақида дин уламосининг фикри эътиборлироқ тутилиши лозим. Шу маънода, ака-укалар тузган ушбу китоб илмда, хусусан, навоийшуносликда адолатни тиклаш йўлидаги илк қадамлардан ва, иншааллоҳ, у хайрли бўлади. Сирасини айтганда, адабиётшунослик илмида, гарчи очиқ эътироф этилмаган бўлса-да, дин уламолари ёрдамига эҳтиёж аллақачон етилган. Биласиз, истиқлол арафаларидан бошлаб мумтоз адабиётимизни ислом динидан, тасаввуфдан айро ҳолда тугал тушуниш ва объектив баҳолаш мумкин эмаслиги теран англанди. Узоқ йиллар давомида адабий мероснинг шу икки омилни эътибордан сокит қилган ҳолда ўрганилгани чала ҳукм-хулосалар, бирёқлама юзаки ёки мутлақо тескари талқинларга олиб келгани бугун ҳеч кимга сир эмас. Шунингдек, мустақиллик йиллари адабиётшунослигимизда мумтоз адабиётни исломий, тасаввуфий нуқтаи назарларни эътиборда тутиб талқин қилиш урфга киргани ҳам ҳаммага маълум. Бироқ бу йўлда амалга оширилган ишлар ҳали қаноатланарли эмас. Сабаби, биринчидан, бу ишни амалга ошираётганлар мақоми адабиётшуносликда нечоғли баланд бўлмасин, улар диний илмларда дилетант; иккинчидан, Навоийдан фарқ қилароқ, ислом улар учун ҳаёт ва фикрлаш тарзини белгиловчи асосга айланмаган. Яъники, уларнинг Навоийни англашларида шу билан боғлиқ ноқисликлар бўлиши табиий, юқорида айтганимиз эҳтиёж эса шундай ноқисликларни бартараф этиш заруратидан туғилади.
Айтганларимизни тузувчилар “Арбаъин” устида амалга оширган иш мисолида кўриб ўтамиз. Аввало шуки, тузувчилар матн устида қунт билан ишлаганлар: асарнинг 20 та қўлёзмаси асосида илмий-қиёсий матн тайёрланган. Яъни, агар мумтоз адабиёт намуналарининг нашрларида кузатилувчи хатолар ёдга олинса, улар ибрат қилиб кўрсатишга лойиқ йўл тутганлар. Шу ўринда каминага жуда маъқул бўлган бир нуқтани алоҳида таъкидлаб ўтгим келади. Тузувчилар аввалги нашрдаги хатолардан бир-иккитасига мисол учунгина тўхталганлар-у, шунинг ўзидаёқ матншунос сифатидаги лаёқат, қобилиятларини намоён эта олганлар. Таъкидламоқчи
бўлганим бу эмас, балки, назаримда, бундан муҳимроқ: ўша хатонинг қандай кўрсатилаётгани. Қисқа қилсам, бунда билимдонлигини кўрсатиб қўйиш, хато қилмишнинг бир адабини бериб қўйишга интилиш сингари ожизлик, майдалик сезилмайди. Негаки, улар бу ишга нон ё шон учун эмас, кўнгил амри билан, холис Аллоҳ ризоси учун киришганлар, бандага хос ожизликлардан баланд тура олмоқнинг асоси – шу. Ҳамкасбларимиз ибратлансалар, умумий ишимиз барор олган бўлармиди, деб ўйладим...
Тузувчилар “Арбаъин”ни ўқувчига мукаммал кўринишда тақдим қилмоқни кўзлаганлар ва, тан олиш керак, бунга мутлақ эришганлар. Баҳо ошиб кетди деманг, тақдимотнинг қай тартибда амалга оширилгани – алгоритмини бир қур кўздан кечирсангиз, ўзингиз ҳам шунга амин бўласиз. Аввало, назмга солинган қирқ ҳадиснинг манбаси кўрсатилган. Гап шундаки, анъана шундай эдими ё ҳадисларни мукаммал билувчиларга мўлжаллагани учунми, ҳазрат Навоий ҳадислар манбасини кўрсатган эмас. Аксинча, бугунги кун ўқувчисининг Навоий яратган диний асарлар нечоғли сахиҳ – ишончли эканига амин бўлмоғи учун бу жуда муҳим. Ҳадислар араб имлосида ва ривоят қилувчини келтирган ҳолда берилгани ўқувчини ишончда янада мустаҳкам этади. Кўриб турганимиздек, мақсад хайрли, лекин шунинг ўзи етарли эмас: мақсадга тўғри, ҳалол йўл билан етишмоқ керак. Тузувчилар шундай йўлдан борганларини, масалан, бешинчи ҳадисга берилган сатр ости изоҳида кўриш мумкин: “Ушбу маънодаги ҳадислар жуда ҳам кўп. Ҳаммаси мазмунан бир-бирини қувватлайди. Уларнинг ичида муаллиф келтирган лафзга энг яқини юқорида биз келтирган матндир. Аммо айнан муаллиф танлаган матнни мўътабар ҳадис китобларидан топа олмадик. Хулоса қилиб айтганда, бу ерда саҳиҳ ривоятларда келган лафзларнинг қориштирилганини кўриш мумкин”. Албатта, мазкур изоҳ юқорида зикр этилган мақсадга хизмат қилмайди, негаки, ўқувчи онгида “мўътабар ҳадис китобларидан топа олмадик” калимаси тезроқ ва муқимроқ ўринлашади. Шунақа экан, буни хаспўшлаб қўяқолса бўлмасмиди? Йўқ, бўлмасди, бундаги ибрат ҳам асли шунда: олим фикри холис, лафзи ҳалол бўлмоғи шарт. На кўзлаганлари яқин мақсад ва на китобда барқ уриб турган Навоийга меҳр тузувчиларни чалғита олмаганки, фикримча, бу таҳсин ва ибратга лойиқ ҳолдир.
Албатта, китобда айрим ҳали маромига етмаган ёки ортиқчадек кўринувчи ўринлар ҳам йўқ эмас, Хусусан, каминага Навоийнинг ҳаёти ва фаолияти ҳақида маълумот берилиши ортиқча кўринди: ҳаммага маълум гапларни такрорлаб ўтиришга зарурат йўқдек. Тўғри, булар китобнинг юқорида айтилган фазилатларига бироз соя солади, лекин қимматини белгиламайди. Тузувчиларга изланишларида бардавом, ўқувчиларга яхши китобдан баҳраманд бўлишни тилаб қоламиз.
Dilmurod Quronov