UZ|EN
Quronov.uz
Adabiyot va adabiyotshunoslik
← Sa'dullo Quronov
|

Navoiyning forsiy qasidalarida badiiy sintez muammosi

Saʼdullo Quronov

Maqola · Jahon adabiyoti jurnali (hammuallif Dilnavoz Yusupova)

Mumtoz sanʼat namunalarini kuzatar ekanmiz, ifodada tavsifning ustuvorligi yaqqol koʻzga tashlanadi. Yaʼni ijodkor oʻz asarida borliqni tashqi koʻrinishlari bilan tasvirlash va realistik tamoyillar asosidagi ifodaga u qadar ahamiyat bermaganligi koʻrinadi. Bu sanʼatkorning olamga obyektiv emas, koʻproq subyektiv tasvir asosida yondashuvi mahsulidir. Albatta, oʻsha davr estetik idealining xos xususiyatlari sanʼatkordan shu kabi ifodani “talab qilgan”. Chunki bu davr estetik qarashlarining birlamchi haqiqati sifatida dunyoning foniy ekanligi taʼkidlanib, sanʼatkor uchun chinakam, yagona goʻzallik olam va odamning botini hisoblangan. Ammo bu mumtoz sanʼat namunalarida obyektivlashtirilgan tasvir mavjud boʻlmagan degani emas. Boisi, har bir davrning oʻz estetik ideli boʻlgani holda, shu idealga monand estetik nigohi ham boʻlishi tabiiy. Ijodkor ahli shu “nigoh”dan kelib chiqqan holda olamni koʻradi, tasvirlaydi. Demak, sanʼatkor qaysi davrda yashamasin, oʻz asarida olamning muayyan darajadagi obyektiv tasvirini aks ettiradi. Inson borliq haqidagi asosiy axborotni koʻz vositasida qabul qilarkan, sanʼatkor doimo oʻz his-tuygʻularini obyektivlashtirishga ehtiyoj sezaveradi. Aytmoqchimizki, chinakam sanʼatkor obyektiv munosabat asosida taʼsir oʻtkazish tamoyillarini hech qachon unutmay, oʻz tuygʻularini bevosita emas, balki koʻpincha peyzaj manzaralari asosida ifoda etishga urinadi.

Alisher Navoiy asarlari bilan tanishar ekanmiz, shoir ijodida shu nigohga monand obyektiv tasvirlarning mavjudligini koʻramiz. Uning forsiy tilda bitilgan “Fusuli arbaa” qasidalar majmuasi ana shunday asarlardan biridir. Majmua toʻrt qism (qasida)dan iborat boʻlib, yil fasllarining goʻzal manzarasi tasviriga bagʻishlangan. “Shoir har bir faslning oʻziga xos manzarasi, jozibasi va hatto rutubatini ham yuksak poetik talant, samimiy shavq bilan chizadi. Nozik kuzatuvchanlik, chuqur mulohazakorlik, kuchli poetik assotsiatsiya qudratiga ega boʻlgan shoirning quyuq emotsional tasviri natijasida har bir faslning yorqin realistik kartinasi oʻquvchi koʻz oldida jonli manzara sifatida butun nozik detallari bilan namoyon boʻladi”.

Majmuaning birinchi qasidasi “Saraton”da tabiatdagi jazirama manzarasi shunday tasvirlanadi:

Gulrez, nigar, har taraf az xatti shuʼoash,

Otashbozy karda hama siratu sonro.

(Mazmuni: Quyoshning shuʼlali chiziqlaridan har tomon sochilgan anvoyi “gullar”ni qara – goʻyo hamma narsani oʻt bilan oʻynayotgandek koʻrinadi).

Shoir oʻquvchiga manzarani tavsiflab bermaydi, balki uning nigohlarini bevosita oʻzi ilgari koʻrgan manzara tomon yoʻnaltiradi. Bunda shoir oʻquvchiga oʻz his-tuygʻulari vositasida emas, balki tabiatni badiiy tasvirlash asosida taʼsir oʻtkazishni maqsad qiladi.

Sharq mumtoz musiqasi, miniatyurasi va badiiy adabiyotining ifodaviy xususiyatlarini kuzatar ekanmiz, bu sanʼatlarning oʻzaro mushtarak aloqadorlikda rivojlanganini koʻrishimiz mumkin boʻladi. Mumtoz musiqani aruz vaznisiz, miniatyurani esa badiiy asarlarsiz tasavvur etib boʻlmagan. Shu bois ham Sharqda bu sanʼatlarning nafaqat badiiy-gʻoyaviy jihatdan, balki ifodaviy xususiyatlari jihatidan ham kuchli sintetik munosabatda boʻlganligi yaqqol sezilib turadi. Xususan, noplastik obraz yaratish lirikaning spetsifik xususiyati sifatida eʼtirof qilinadi. Ammo bu ifodaviylikdagi taʼsir ahamiyatining toʻlaqonli boʻlishi uchun yetarli emas. Shu sabab ijodkor oʻz asarida olamning obyektivlashtirilgan tasvirini berishga urinadi. Bu esa badiiy adabiyotning boshqa sanʼat turlari, xususan, tasviriy sanʼatning ifodaviy imkoniyatlari bilan boyitilishini taʼminlaydi. Lirikaning tasviriy sanʼat bilan sintezga kirishishi undagi ifodaning taʼsir kuchini yanada oshiradi. Manzarani musavvirlarday chizib koʻrsatish, oʻquvchiga xuddi real hayotda koʻrgandagiday tuygʻularni bera oladi. Yana Navoiyga murojaat qilsak:

Anjum qataroti qalay omada har soʻ,

Dar tosi falak tofta az xur zavbonro

(Mazmuni:

Yulduzlar har tomonda qalay tomchilari kabi koʻrinadi – falak gumbazida quyoshdan erigan narsalar choʻgʻlangan kabi).

Albatta, bu fototasvir emas, ijodkor qalbida qayta ishlangan, u koʻrgan tasvir. Shu bois oʻquvchi ham endi tabiatga shoirning koʻzlari bilan qaraydi. U koʻrayotgan manzara real olamga monand, ammo asliyatidan koʻra goʻzal va maftunkor.

Shu oʻrinda rangtasvirning mumtoz namunasi boʻlmish miniatyura sanʼatiga xos ifodaviy xususiyatlar yodga tushadi. Miniatyura sanʼati ham oʻta shartlilik asosiga quriladi. Xuddi mumtoz shoirlar kabi miniatyurachi rassomlar ham obyektning real koʻrinishiga mos tasvirni izlamaganlar. Ularning asarlarida oʻta detallashtirilgan, perspektiva va reallikning oʻziga xos tamoyillariga mutanosib keluvchi tasvir kuzatilmaydi. Sanʼatga tasavvuf falsafasining kuchli taʼsiri musavvirdan timsollarga boy, noreal surat chizishni “talab” etsa-da, XV-XVI asrlarga kelib, kitob grafikasi namunalarida matndan birmuncha uzilgan, musavvirning oʻz ijodiy munosabati ham aks etgan miniatyuralar koʻpaya bordi. Ayniqsa, Navoiy bilan bir davrda ijod qilgan Kamoliddin Behzod asarlarida realistik ifodaning ancha jonlangani seziladi. Musavvir tamoshabinga murakkab timsollar majmuasi va ranglarning oʻta nafis jilodorligi bilangina emas, balki, tasvirdagi realistik ifoda bilan ham taʼsir oʻtkazishni maqsad qiladi. Umuman, bu kabi jihatlari bilan ikki buyuk dahoning ijodi oʻzaro mushtaraklik kasb etadi.

“Fusuli arbaa” qasidalar majmuasidagi manzara ifodasida shoir faqat tasviriylikdan foydalangan deya olmaymiz. Xususan, majmuaning keyingi qasidasi boʻlgan “Xazon” (“Kuz”)da tavsifiylik ustuvor boʻlgan baytlarning salmogʻi birmuncha koʻproq ekanligini kuzatish mumkin:

Ba shoʻxoni shajar bingar, ki az bemorii mufrit,

Ayon gardand har soʻ zaʼfaroni rangi boʻstonro.

(Mazmuni:

Daraxt shoʻxlari (shoxlari)ga qara, haddan ziyod xastalikdan, qaysi tarafga qarama, hamma yoqdan daraxtzorning zaʼfaron (sariq) rangi koʻzga tashlanadi).

Bu manzara ifodasida detalizatsiya asosidagi tasvirni kuzatmaymiz. Shoir tabiatni tasvirlamaydi, balki taʼriflab beradi. Bu lirikaning asl xususiyatlariga xos jihat. Ammo quyidagi bandda shoirning tabiatni chin musavvirona ifoda etishga boʻlgan harakatini, lirikaning rangtasvir sanʼati imkoniyatlari bilan boyitilganini va bu ikki sanʼatning oʻzaro sintezini koʻrishimiz mumkin boʻladi:

Ba joʻi ob chun gul xoʻrad on zardy bubin yo xud,

Falak dar ob afkandast aksi bargi agʻsonro.

(Mazmuni:

Ariq suvini koʻrgil, gul yutganidan sariqligi kuchayadi,

yo falak xazon boʻlgan shoxlar bargining aksini solganmi?)

Navoiy ushbu misralarda sheʼriyatdagi tajohuli orif (bilib bilmaslikka olish) sanʼatini qoʻllamoqda. Shoir aslida sariq libosga burkangan dov-darxtlarning suvga rang berganligini, unda daraxt koʻrinishi akslanganini yaxshi biladi. Shuning barobarida oʻquvchiga “kartina”ni bir vaqtning oʻzida bir necha xil “koʻrish” imkoniyatini beradi: Musaffo osmon. Kichik bir koʻl. Undagi suv tip-tiniq. Suvning tubi va yuzasidagi sariq xazon (“gul”) yaqqol koʻrinib turibdi. Atrofdagi daraxtlar sap-sariq tusga kirgan. Goʻyo yeru osmon sariq libosda…

Majmuadagi “Bahor” qasidasi bahorga xos tabiat manzaralarining maftunkor tasviri bilan ajralib turadi:

Dahoni gʻuncharo dandonu toji lolaro zevar,

Chu meyobad az-on durposh sozand abri naysonro.

(Mazmuni:

Gʻunchaning ogʻzi tish bilan, lola esa toj bilan goʻzal,

ular bunga erishgach, bahor bulutlardan dur yogʻdiradi).

Koʻz oldingizda bahorga xos asosiy unsurlar: gʻuncha, lola, bulut, yomgʻir oʻziga xos qiyofada gavdalanadi. Va yeru osmonni qamrab oluvchi bu unsurlar vositasida siz butun bahoriy manzarani koʻrishingiz mumkin boʻladi.

Majmuaning butun tarovatini koʻrsatib beruvchi “Qish” qasidasi boshqalaridan tasviriy qismlarning koʻpligi va yanada hayratlanarliligi bilan ajralib turadi:

Namuna bahri mushammaʼ namud qavsi quzah,

Payi lifofai xirgohi osmon zi sahob.

(Mazmuni:

Falakda koʻringan kamalak har qanday soyabonga

oʻrnak boʻladi, osmon chodiri esa bulutlardan oʻzga

yopinchiq yasash payiga tushadi.

Yoki:

Agar na abr lifof ast bahri xirgahi charx,

Zi tori qatra charo har taraf kashid tanob?

(Mazmuni:

Agar charx chodiri bulutlardan yopinchiq – jildini olmaganda edi, nega qatralar toridan (tomchilardan) har tarafga iplar tortadi?)

Shoir koʻrayotgan real manzara unga nimanidir eslatgan. U tasavvurlariga erk berarkan, kamalakni soyabonga, osmonni chodirga oʻxshatadi. Va oʻz taassurotlari asosidagi manzarani chizadi. Tabiat manzaralari bergan taassurotning oʻzini keltirish tasvirning taʼsir kuchini yanada oshirib yuboradi. Aslida manzaraning real koʻrinishini bera olish ham bir mahorat. Ammo koʻrsatishning oʻzi hali zavq berish degani emas-ku! (Shu boisdan ham shoir izlanadi, musavvir ijod etadi). Bu kabi tasvir oʻquvchiga oʻzi ilgari koʻrgan, ammo goʻzalligini his qila bilmagan manzaradan qayta bahra olish imkoniyatini beradi:

Ba soʻyi magʻrib n-orad shudan zi mashriq mehr,

Agar nayafkanad az abr pul ba roʻi xalob.

(Mazmuni:

Quyoshning sharqdan gʻarbga moʻʼtadil harakati, bulutdan botqoqlik yuziga (nurdan) koʻprik solinmaguncha koʻzga tashlanadi).

Quyuq bulutli osmon. Bulutlarni yorib oʻtgan quyosh nuri botqoqlikka tushgan. Botqoqlikdagi kichik koʻlmak suvlari yuzasida yastanib yotgan quyosh nurlari qayiqchalardek jilolanadi. Bu xuddi ufqda botayotgan quyoshning ummonda uzun yoʻlak hosil qilishiga oʻxshab ketadi… Oʻquvchi sheʼrni oʻqirkan, avvalo real manzarani koʻz oldiga keltiradi. Soʻng u ongidagi real koʻrinishni ijodkorning taassurotlari bilan qorishtirib yuboradi, oʻz-oʻzidan real koʻrinishdan ozroq farqlanuvchi, koʻproq taʼsirlantiruvchi manzarani koʻra boshlaydi.

Shu tariqa “Qish” qasidasida borliq tasviridan asta-sekin jonivorlarning jismoniy sovuq taʼsiridagi holati tasviriga oʻtiladi:

Chu bum shoʻʼla shavad parzanon, zi shiddati bard,

Zugolvor dar-oʻ uftand xayli gʻurob.

(Mazmuni:

Sovuq shiddatidan shuʼla kalxatday qanot qoqadi,

Qora qargʻalar toʻdasi soʻngan koʻmir parchalariday

Yerga tappa tappa tusha boshlaydi).

Dar ob mohi behis chu mex rafta ba xok,

Ba xok mor fitoda basoni basta tanob.

(Mazmuni:

baliq tuproqqa qoqilgan

mixni eslatadi, tuproq ustidagi ilon esa goʻyo

eshilgan arqondek harakatsiz yotadi).

Butun tabiat sovuqdan azobda. Koʻz oldimizda qahraton sovuqdan azob chekayotgan jonivorlar tasviri gavdalanadi: qargʻalar soʻngan koʻmir parchalariday yerga tappa tappa tusha boshlaydi, muz ostida jonsiz yotgan baliq tuproqqa qoqilgan mixni eslatadi, tuproq ustidagi ilon arqondek harakatsiz...

Navoiy qish sovugʻidan panoh topish uchun anordek teshigi va tuynugi yoʻq bir xona izlashni, undagi donalar choʻgʻ, suvi esa tanani istuvchi qizil sharobday boʻlishi zarurligini taʼkidlar ekan, bu holat zamona hukmdori Husayn Boyqaro majlisini yodga solishini aytadi va shu tariqa qasidaga Husayn Boyqaro tasviri kirib keladi. Qasidada Husayn Boyqaro tasviri qishga qarama-qarshi qoʻyiladi. Uning tasviri boshlanishi bilan jismoniy sovuq taʼsiri kamayadi.

“Fusuli arbaa” qasidalar majmuasida musiqa sanʼati bilan uygʻunlashuv holati ham koʻzga tashlanadi. Bu qasidalar majmuasi yuqorida aytganimizdek, aslida bir butunlik, yaxlitlik kasb etadi, soʻnggi qasida “Day”(“Qish”)da Foniy taxallusining qoʻllanilganligi ham bu fikrni isbotlaydi. Navoiy har bir fasl va undagi tasvir usullarini eʼtiborga olgan holda ularda turli vaznlarni qoʻllaydi. Xususan, yoz fasliga bagʻishlangan “Saraton” deb nomlangan qasida shunday boshlanadi:

Boz otashi xoʻr soxt samandar saratonro

Afroʻxt chu otashkada gulzori jahonro.

(Mazmuni:

Quyosh otashi saratonni yana samandarga aylantirdi,

Jahon gulzorini otashkada kabi lovillatdi).

Qasida hazaj bahrining eng oʻynoqi vazni hisoblangan hazaji musammani axrabi makfufi mahzuf vazni (ruknlari va taqtiʼi: mafʼulu mafoiylu mafoiylu fauvlun – – V V – – V V – – V V – –)da yozilgan. Bu vazn ruhiyat tasviri bayonidan koʻra koʻproq jismoniy: yengil va shaxdam harakat, shoʻxchan kayfiyat bayoniga mos keladi. Har ikki choʻziq boʻgʻindan keyin ikki qisqa boʻgʻinning yonma-yon kelishi ritmga oʻynoqilik bagʻishlaydi. Va shunga mos holda mazkur qasidada yozning insonga koʻproq jismoniy taʼsiri koʻrsatilganligini, har bir baytda saraton jaziramasi aynan inson aʼzoi badaniga (ruhiyatiga emas) taʼsir qilayotganligini kuzatish mumkin:

Bar xok agar poʻya zannad kas, natvon yoft,

Az poshna yoxud sarangusht nishonro...

(Mazmuni:

Bilqillagan tuproqqa shiddat bilan qadam bosgan kishi –

Boshmaldogʻu tovonidan nishon ham topolmaydi).

... Garmovu araq soxta chun mokisi hammom,

Az chini badan pir hama shaxsi javonro.

(Mazmuni:

Issiq va terlar hammom tomchilariga oʻxshaydi,

Ajindan barcha yosh badanlar keksaga aylandi).

Qasidada yozning butun tabiatga, undagi barcha jonzotlarga jismoniy taʼsir koʻrsatishi, ularning tez va shaxdam harakatlanishi bayonining shoʻxchan ritmik ohang bilan uygʻunlik kasb etganligini koʻramiz:

Xurshed pai shoʻʼbadabozy chu mushaʼbid,

Az shoʻravu az talqi tar orost doʻkonro...

(Mazmuni:

Quyosh nayrangboz kabi masxarabozlik payiga tushib,

Shoʻrxok yeru bilqillagan tuproq bilan doʻkonni (yer yuzini) bezadi.

Dar chashma, ki choʻshida baroyad zi zamin ob,

Chun choʻsh zi garmost bubinash charayonro.

(Mazmuni:

Yerdan suvi qaynab chiqayotgan chashma –

qaynashi issiqdan boʻlsa, uning oqishini koʻrib qoʻy).

Dar tofta regash bingar, chor sum inak,

Bishkoftavu soʻta ohui davonro.

(Mazmuni:

Qaynoq qumga qara, yuguruvchi ohuning

toʻrt tuyogʻini teshib, kuydirib yuborgan).

Yuqoridagi baytlarda nayrangboz deb taʼriflanayotgan quyoshning masxarabozlik koʻrsatishi, yerdan qaynab chiqayotgan chashmaning jazirama taʼsiridagi harakati, qaynoq qum ustida yugurayotgan ohuning holati shoʻxchan ritm bilan hamohanglik qilayotganini kuzatish mumkin.

A.Hojiahmedov mazkur vaznda yozilgan sheʼrlar Shashmaqomning “Ufor” shaxobchasi bilan bogʻliq kuylar hamda “Iroq” maqomi kuylariga mos tushishini aytadi. Abdurahmon Jomiyning “Risolai musiqy” asarida keltirilishicha, Iroq maqomi kuylari insonga behad farah (shodlik) keltiruvchi ohangga egadir.

Qasidada 27-baytdan Sulton Husayn Boyqaro taʼrifi boshlanadi va “yozning issigʻidan panoh izlovchi kishilar uchun Husayn Boyqaro tugʻi soyasi makondir” degan fikr ilgari suriladi:

Z-in garmii xurshed birast, on, ki, panah soxt,

Zilli sharafi royati Chamshedi zamonro.

(Mazmuni:

Quyoshning taftidan panoh izlovchi kishi,

(uni) zamona Jamshidi tugʻi soyasining sharofatidan topqusidir).

Majmuada “Xazon” (“Kuz”) fasli taʼrifi boshlanishi bilan undagi sheʼriy oʻlchov ham oʻzgaradi:

Digar shud bahri sanjidan barobar adli davronro,

Zi kofoʻri zi mushk roʻzu shab du palla mezonro

(Mazmuni:

Davron adolatini oʻlchash mezonlari oʻzgardi, tarozuning bir pallasida (kunduzning ramzi) kofur, ikkinchisida (kechaning timsoli) mushk tortiladigan boʻldi).

“Saraton”da qoʻllanilgan oʻynoqi vaznning oʻrnini endi salobatli va sokin ohangga ega boʻlgan hazaji musammani solim vazni (ruknlari va taqtiʼi: mafoiylun mafoiylun mafoiylun mafoiylun V– – – V– – – V– – – V– – – ) egallaydi. Choʻziq boʻgʻinlar nisbatining qisqa boʻgʻinlardan 3 baravar koʻpligi ohangning vazmin chiqishini taʼminlaydi. Aynan shunga mos holda 33 baytdan iborat bu qasidada ruhiyat tasviri, taʼbir joiz boʻlsa, kuzga xos oʻychanlik, mahzunlik yetakchilik qiladi.

Ba bargi zaʼfarony obkash xatxoi shingarfy,

Nishoni xuni ashk aftad ruhi ushshoqi giryonro.

(Mazmuni:

Oʻziga suv tortgan zaʼfaron barglardagi qizil chiziqlar –

(hijronda) koʻzlaridan yoshu qon oqizgan giryon oshiqlarning

ruhini eslatadi).

“Xazon” qasidasi majmuadagi hajm jihatdan eng kichik qasida boʻlib, 33 baytdan iborat. Qasidada boshqa qasidalardan farqli ravishda Husayn Boyqaro siymosi tavsifini uchratmaymiz. Bunga ikki omilni sabab qilib keltirish mumkin. Birinchidan, Navoiy kuzga xos mahzunlikni Husayn Boyqaro siymosiga koʻchirishni xohlamaydi. Bunga “Bahor” qasidasida keltirilgan quyidagi bayt asos boʻla oladi:

Agar xohy bahori bexazon biny, varo bingar,

Bahoristoni xalqi xusravi Eronu Turonro...

(Mazmuni:

Agar bexazon bahorni koʻrishni istasang, uni koʻrgil –

Eronu Turon podshohi xalqining bahoristonini).

Ikkinchidan, yuqorida koʻringanidek, Husayn Boyqaro siymosi qasidalarda xalqni issiq va sovuqning jismoniy taʼsiridan himoya qiluvchi najotkor sifatida namoyon boʻladi. Bu oʻrinda esa bu himoyaga ehtiyoj yoʻq, chunki kuzda jismoniy taʼsir xususiyati kamroq.

Majmuaga “Bahor” kirib kelishi bilan unga xos yaratuvchanlik, yangilanish kayfiyati ham kirib keladi:

Vazad bodi bahor ihyoi amvoti gulistonro,

Zi anfosi Maseho toza sozad olami jonro.

(Mazmuni:

Bahor shamolining esishi, guliston gullariga yangidan hayot

bagʻishlaydi, goʻyo Masiho nafasidan jonlar olamini yangilaydi).

Qasidada bahorning yaratuvchanlik xususiyati endi bevosita zamon hukmdori Husayn Boyqaro taʼrifi keltirilgan oʻrinlarga koʻchadi:

Chu andar hikmati asrori xilqat fikr bigmorad,

Biyobad onchi, maxfy monda Aflotunu Yunonro…

(Mazmuni:

Yaratilish sirru asrori hikmati haqida fikrlaganda,

Yunon Aflotuni uchun ham maxfiy qolgan sirlarni topadi).

Navbatdagi baytda bahorda kuchli momaqaldiroqdan soʻng yomgʻir yogʻishi bilan bogʻliq holat Husayn Boyqaro tabiati tasviri bilan uygʻunlik kasb etganligini koʻramiz:

Turo bo on tavonoivu zarbi tegʻi olamgir,

Dihad roʻ olami digar, ki rezy ashki gʻaltonro.

(Mazmuni:

Shunchalar qudratingu olamni olishga qodir tigʻ zarbang bilan,

Ajib yumshoqliging ham borki, bunday paytlarda koʻz yosh toʻkasan)

Nihoyat majmua yil fasllarining oxiri boʻlgan “Day” (“Qish”) tasviri bilan yakun topadi. Navoiy taʼbiri bilan inson umrining poyoniga oʻxshatilgan bu fasl “kishining xam qad bila adam yoʻligʻa kirib, zamon ahli bilan xayirbod qilish”(“Xazoyinu-l-maoniy”dagi taʼbir) davri boʻlib, qasidada Foniy taxallusining qoʻllanilishi shunga ishoradir:

Ba boʻi vasl nihad roʻ ba dargahat, Fony,

Chunon ki ahli ibodat ba goʻshai mehrob.

(Mazmuni:

Vasling boʻyi umidida, Foniy dargohingga yuzini qoʻyadi,

bu ibodat ahlining mehrob goʻshasiga bosh qoʻyishidekdir).

Qish, undagi qor rangi adabiyotda poklik, musaffolikka qiyos qilinadi. Navoiy ijodida bu fasl donishmandlik ramzi sifatida ham keladi. Qasidada falsafiy mushohadakorlik bilan bogʻliq tuygʻularni berishga nihoyatda mos boʻlgan mujtass bahrining qoʻllanilganligi shoirning yuksak badiiy salohiyatini koʻrsatuvchi yana bir omildir. Mazkur bahr 4 ta ritmik variatsiyalar tizimidan iborat boʻlib, ularning bir sheʼriy asarda oʻzaro almashinib qoʻllanilishi ritmik xilma-xillikni, musiqiylikni taʼminlaydi. Qasida mujtassi musammani maxbuni maqsur (ruknlari va taqtiʼi: mafoilun failotun mafoilun failon V – V – V V – – V – V – V V ~ ) vazni istifodasi bilan boshlanadi:

Zi dargahi falak otash nuhuft dudi sahob,

Daro ba xirgahu otash furoʻz az mai nob.

(Mazmuni:

Falak chodiridan koʻrinayotgan otashni bulutlar pardasi toʻsdi,

chodirga kirginu tiniq, qizil maydon otashga zoʻr ber).

Shu tarzda qasidada qishning asta-sekin kirib kelishi tasvirlanar ekan, dastlabki uch baytda yuqoridagi vazn yetakchiliq qiladi. Toʻrtinchi baytdan boshlab tasvir oʻzgaradi: yer qor rangidan butunlay simobiy (oppoq) tusga kiradi va endi yuqoridagi vazn ikkinchi ritmik variatsiya: mujtassi musammani maxbuni maqtuʼi musabbagʻ (ruknlari va taqtiʼi: mafoilun failotun mafoilun faʼlon V – V – V V – – V – V – – ~) bilan almashadi:

Zi baski simfishon gasht abri simobi,

Zi simi barf zamin shud chu Qulzum simob.

(Mazmuni:

Simobiy bulutlar kumushrang zarrachalarni koʻp sochganidan,

Yer qorning kumush rangidan dengiz sathiday simobiy tusga kirdi).

Shu tariqa qasida baytlarda ushbu toʻrt ritmik variatsiyaning oʻzaro almashinib qoʻllanilishi tarzida davom etadi.

Yuqoridagi fikrlar asosida quyidagi xulosalarga kelish mumkin:

«Fusuli arbaa» qasidalar majmuasida fasllar oʻziga xos bir ruhda tasvirlangan boʻlib, Navoiy har bir faslda yangi, shu faslning xos jihatlaridan kelib chiqqan holda ifodaviy usullarni qoʻllaydi. Xususan, asarning “Yoz” qismidagi tasvirda jaziramani his qila boshlasak, “Qish” qasidasida “sovuq” soʻzi asosiy oʻq chiziqni tashkil qilib, qishning tabiatga jismoniy taʼsiri koʻrsatiladi.

“Bahor” qasidasi boshqa qasidalardan tasviriy qismlarning juda kamligi bilan ajralib turadi, chunki bahor manzaralari uygʻotgan emotsiya tasviriylikdan koʻra tavsifiy ifodani koʻproq talab etadi. Shu sabab, shoir bahoriy manzaralarni chizarkan, tasvir va tavsifni oʻzaro uygʻun holda keltiradi.

Qish va yoz tasvirida tabiat Husayn Boyqaroga qarama-qarshi qoʻyiladi, lekin shu bilan birga uning taʼrifi bilan bogʻliq oʻrinlarda fasl xususiyatlaridan foydalaniladi.

“Yoz”da ham, “Qish”da ham 27-baytdan Husayn Boyqaro tasviri boshlanadi va ularda “yoz va qishning azobidan xalos boʻlmoqchi boʻlsang, shohdan panoh ista” degan fikr ilgari suriladi.

“Xazon” qasidasida Husayn Boyqaro koʻrinmaydi, chunki birinchidan, Navoiy uni xazon fasli bilan bogʻliq holda tasvirlashni xohlamaydi, ikkinchidan bu oʻrinda unga najotkor sifatida ehtiyoj sezilmaydi.

Yuqoridagilardan maʼlum boʻlyaptiki, Navoiyning “Fusuli arbaa” qasidalar majmuasi badiiy adabiyot, rangtasvir va musiqa sanʼatlarining oʻzaro sintezlashuvi asosida yaratilgan sanʼat namunasi boʻlib, shoir tabiatni tasvirlash orqali asl maqsadiga erishadi: zamona sultoni Husayn Boyqaroni madh etadi. Navoiy har bir qasidada fasl ruhiyatidan kelib chiqqan holda Boyqaro siymosini turli tasvir va ritmik tovlanishlarda aks ettirar ekan, oʻquvchini anna shu ruhiyatga toʻla tushirib oladi va oʻz bagʻishlovining taʼsirini yanada oshiradi. “Fusuli arbaa”ning insonni lol qoldiradigan darajadagi yuksak sanʼat asari sifatida eʼtirof etilishiga ham biz yuqorida koʻrib oʻtgan uygʻunlik sababdir ehtimol.

Saʼdullo Quronov