«Oʻgʻri»ning himoyasiga ikki ogʻiz soʻz

Koʻpchiligimizni oʻylatib, adabiy davralarda turli bahslarga sabab boʻlayotgan, biroq uzil-kesil bir tarafga hal etilishi mahol boʻlgan muammolar tahliliga bagʻishlangan maqolalar matbuotimizda, koʻp boʻlmasa-da, eʼlon qilinib turibdi. Shubhasiz, bunday maqolalar juda katta ahamiyatga molik. Zero, oʻquvchini befarq qoldirmaydi: oʻylashga, munosabat bildirishga undaydi – alal-oqibat tafakkurimizni boyitadi. Suvon Meliyevning «Mehr sehri»¹ nomli maqolasi, fikrimizcha, ayni shunday chiqishlardan boʻlibdi. Koʻpchilik qatori oʻz koʻmochimizga kul tortish bilan ovorai sarson boʻlganimiz bugungi kunda ayni shu maqola ayrim mulohazalarimizni oʻrtaga tashlashga undadiki, buning uchun muallifdan behad minnatdormiz.

Maqolada muallif oʻzbek hikoyachiligining nodir namunalaridan boʻlmish «Oʻgʻri» (A.Qahhor) hikoyasiga yangicha munosabat bildiradi, uni bugungi kun nuqtai nazaridan baholashga harakat qiladi. S.Meliyev «Oʻgʻri» hikoyasi adabiyotimizda oʻz oʻrnini topib boʻlganini eʼtirof etgani holda «unga umuminsoniy barkamol badiiylik namunasi emas, balki totalitar davrning badiiy hujjati sifatida qarash tarafdori» ekanini yozadi. Munaqqidning fikricha, hikoyani umuminsoniy badiiyat doirasidan chetga chiqaruvchi narsa shuki, Qobil boboga hech kim, «hatto uning dard-alamini qalamga olmoqchi boʻlgan yozuvchi ham» rahm-shafqat qilmaydi. Muallif mazkur fikrni asoslab yozadi: «Badiiy mukammallik yolgʻiz soʻz-tasvir mahorati, yorqin detallar, rangdor til kabi sof badiiy tushunchalardan tashqari adabiy qahramonga (demak, insonga) insoniy Mehr, taqdiriga sidqidildan kuyinish hamdir. Shunday mehrsiz, lekin yuksak mahorat bilan bitilgan asar ham baribir badiiy nomukammaldir». Umuman olganda, S.Meliyev toʻla haq. Darhaqiqat, insonga muhabbat – umuminsoniy qadriyatlar yadrosi, usiz qadriyatlar parokanda boʻlib ketadi. Haqqast rost: insonga muhabbat hissi bilan yoʻgʻrilmagan asar badiiyatdan yiroq tushadi. Biroq, bizningcha, asarda oʻsha muhabbatning qay darajada yoxud qay yoʻsinda ifodalanishini belgilashga, uning oshkora yoki pinhona boʻlishini talab qilishga haqli emasmiz. Shu mulohazaga tayangan holda boshdanoq oʻzimizning aksildaʼvomizni oʻrtaga tashlaymiz: adabiyotimizda inson, xalq taqdiriga kuyinib yozilgan «Oʻgʻri» darajasidagi asarlar kam topiladi. Endigi muddaomiz shu daʼvoni imkon doirasida asoslash, xolos.

Maʼlumki, «Oʻgʻri»da yozuvchi «xolis kuzatuvchi» mavqeini tutgan: u voqea-hodisalarga aralashmaydi, uning vazifasi – badiiy voqelikni oʻquvchi koʻz oldida jonlantirish.

Hikoyaning aksar qismi moʻʼjaz «sahna- koʻrinish»lardan tashkil topganki, unda tasvirlanayotgan voqealarni oʻquvchi koʻproq «koʻradi», yaʼni, oʻquvchi ham asar voqeligidan chetda turadi. Tabiiyki, shu oʻrinda «nima uchun yozuvchi oʻzini ham, oʻquvchini ham asar voqeligidan chetga tortdi?» degan savol tugʻiladi. Bizningcha, hikoyada «chetlanish» («ostraneniye») usulidan foydalanarkan, A.Qahhor muayyan gʻoyaviy-badiiy niyatni koʻzlagan. Avvalo, qoʻllangan usul oʻquvchini hissiy emas, koʻproq aqliy mushohadaga undaydi. Ikkinchidan, kitobxon hikoya badiiy voqeligidan chetda turgani uchun ham konkret bir epizod (deylik, Qobil bobo va amin uchrashuvi) yoxud obrazga munosabat doirasida qolib ketmaydi. Aksincha, oʻquvchi hamon koʻz oldida turgan hikoya voqeligidan turtki olib hayot haqida, inson va insonlararo munosabatlar haqida keng koʻlamda mushohada yuritish, umumlashmalar chiqarish imkoniga ega boʻladi. Keling, yaxshisi biz ham mavjud imkoniyatdan foydalanib, adib yaratgan badiiy voqelikka nazar solaylik.

Hikoyaninng boshlanishidayoq quyidagicha manzaraga duch kelamiz: «Qobil bobo yalang bosh, yalang oyoq, yaktakchan ogʻil eshigi yonida turib dagʻ-dagʻ titraydi, tizzalari bukilib-bukilib ketadi, koʻzlari jovdiraydi, hammaga qaraydi, ammo hech kimni koʻrmaydi. Xotinlar oʻgʻrini qargʻaydi, it huradi, tovuqlar qaqalaydi. Kimdir shunday kichkina teshikdan hoʻkiz sigʻishiga aql ishonmasligi toʻgʻrisida kishilarga gap maʼqullaydi». Muallifning «kuzatuv punkti»dan turib razm soling-a, Qobil bobo fojiasiga mahalla-koʻyning nechogʻli befarqligiga amin boʻlasiz. Shuning uchun ham xotinlar qargʻishi yoʻlakay, itlar hurishiyu tovuqlarning qaqalashi qatorida tilga olinadi; shuning uchun ham mahalla erlarini Qobil boboning ayanch holati emas, koʻproq ogʻil devoridagi teshik qiziqtiradi. Bunisi ham mayli, ellikboshi kelib dastlabki taftishini boshlashi hamono mahalla ahli oʻz nazdida burchini oʻtab boʻldi: «Odamlar, oʻgʻri devorni qachon va qanday asbob bilan teshgani, hoʻkizni qaysi tomonga olib ketgani, uni qaysi bozorda sotishi mumkin ekanligi toʻgʻrisida bahslasha-bahslasha tarqaldi». S.Meliyev taʼbiricha, shuurini qahramonlardan «biri amaldor, ikkinchisi kambagʻal bechora» ekanligi egallagan A.Qahhor, aslida, masalani ancha kengroq qoʻygan koʻrinadi. Yozuvchi talqinicha, oʻzga odam baxtsizligiga befarqlik amaldorlargagina emas – barchaga xosdir. Sezamizki, adibni fuqaro va amaldorlar munosabatining sinfiy mohiyatigina emas, insonlar orasidan mehr-oqibatning koʻtarilayotgani, insoniy munosabatlarning siyqalanayotgani koʻproq tashvishlantiradi. Bu tashvishning doyasi keng maʼnodagi insonga muhabbat boʻlmasa, nimaykin?! S.Meliyev «Nega Qobil bobo ahvoliga oʻquvchi qalban achinmaydi?» degan savolni qoʻyadi-da, unga, avvalo, hikoyaning oʻzidan emas, u yaratilgan davr voqeligidan javob izlaydi. «Chunki Qobil bobo toptalayotgan payt (mavhum «oʻtmish»da emas, asar yozilgan 30-yillarda) minglab-millionlab odamlar qamoqxonalarda, lagerlarda tahqirlanayotgan, izzat nafsi yerga urilayotgan davr edi. Shuncha odam toptalayotganda, olomon «Xalq dushmanlariga oʻlim!» deya boʻkirayotganda qandaydir Qobil bobo kim boʻpti? Uni qandaydir amaldorlar toptasa toptapti-da!?» Munaqqidning fikricha, davrning ayni shu ruhi adibning Qobil bobo fojiasini his qilishiga xalal bergan. Toʻgʻri, hikoya oʻzi yaratilgan davr bilan chambarchas bogʻliq, biroq bu bogʻliqlikni oʻzgacharoq talqin qilish ham mumkin. Buning uchun 30-yillar voqeligidan chiqib kelib hikoya haqida emas, hikoya badiiy voqeligidan kelib chiqib 30-yillar haqida fikr yuritish lozim, xolos. Xususan, yana Qobil bobo fojiasiga mahalla-koʻyning befarqligini olaylik. Mahalla-koʻy Qobil boboni amaldorlarga «yem» qilib qoʻyib, oʻzi tomoshabin boʻlib turgani kabi oʻsha mudhish 30-yillarda oʻziga gal kelmaganki odam tomoshabin boʻlib qolmaganmidi?! Shu oʻrinda A.Oripovning «Olomonga» nomli sheʼrini eslagimiz keladi. Har bir satridan iztirobga yoʻgʻrilgan gʻazab, boringki, nafrat silqib turadi uning. Lekin oʻsha nafrat ham xalqqa nisbatan buyuk muhabbatdan tugʻilgan, axir! Ha, A.Qahhor mudhish 37-yil arafasida Qobil bobo timsolini yaratdi. Oʻsha paytda adib oʻzini ham, atrofidagilarni ham «davlat mashinasi qarshisida titrayotgan Qobil bobolar» deb tushungan boʻlsa, A. Oripov aytgan gaplarni yoʻlini qilib ilgariroq, oʻz vaqtida aytib, «tomoshabin»larni ogohlantirmoqchi boʻlgan boʻlsa ne ajab?!

Agar hikoyani shu yoʻsin talqin qilsak, amaldorlarning «noinsoniy» qilib tasvirlangani masalasi oʻz-oʻzidan tushib qoladi. Zero, yozuvchi yaratayotgan badiiy voqelik – reallikning aksigina (yaʼni, uni aks ettirish niyati birlamchi emas) boʻlmay, reallik haqida mushohadaga undovchi bir strukturadir. Bu strukturada esa odatlanib qolganimizdek ikkita emas, uchta tayanch nuqtasi bor: mahalla – Qobil bobo – amaldorlar. Yuqorida koʻrganimizdek, bu nuqtalarning har biri kontekstdan uzilib reallik bilan bogʻlanganida umumlashma maʼno kasb etadi: mahalla – omma timsoli, Qobil bobo – totalitar tuzumdagi alohida olingan shaxs timsoli, amaldorlar – totalitar davlat timsoli.

Koʻpchilik nazdida bu fikrlarimiz asossizday tuyulsa, ajab emas. Sababki, hozirgi kunda aksariyat oʻquvchilar ongida A.Qahhor haqida negativroq fikr muqimlashib qoldi. Xususan, adibning oʻtmish mavzusidagi asarlari «oʻtmishni qoralashu zamonani alqash» maqsadida yozilgan degan qarash ustuvor. Jumladan, S.Meliyev maqolasidagi fikrlar ham shu xil qarashga turtki beradi: «Oʻtmishga qora chaplash, shuning muqobilida oʻz saltanatini koʻklarga koʻtarish totalitarizmning muqim aqidalaridan biri edi». A.Qahhor hikoyasi ayni shu aqidani oʻquvchiga singdirish maqsadida yozilgan degan fikr maqolaning mazmun-mundarijasidan qizil ip boʻlib oʻtadi. Xoʻsh, A.Qahhor mazkur «ijtimoiy zakaz»ni qay yoʻsin bajaribdi? Munaqqidning hikoyadagi bir epizod – amin va Qobil bobo uchrashuvi xususidagi fikrlaridan javob topish mumkin bunga. Maqola muallifi «Oʻgʻri»da tasvirlangan holat hayotda yuz berishi mumkinligini eʼtirof etgani holda uning «sovuq, hissiyotsiz bayon etilgani tufayli sanʼatkorona ishlov berilganiga qaramay, ijtimoiy maʼno, sinfiy mohiyat doirasida qolishi»ni taʼkidlaydi. Demak, bor gap tasvir manerasida – hissiyotsizlikda. Hissiyotsizlik esa, yuqorida koʻrdik, adibning «xolis kuzatuvchi» mavqeida turganidan kelib chiqadi. Shu oʻrinda tabiiy savol tugʻiladi: modomiki, yozuvchi maqsadi oʻtmishni qoralashgina ekan, oʻquvchini hikoya voqeligidan chetlatishi zarurmi edi? Axir, munosabatini oshkor qilib, hislarini oʻquvchiga «yuqtirib», uni hikoya voqeligiga olib kirganida bu maqsadga osonroq erishishi mumkin edi-ku?! Koʻramizki, hikoyaning ifoda va tasvir manerasi «oʻtmishni qoralash» maqsadiga unchalik muvofiq emas. Shuning oʻziyoq, fikrimizcha, S.Meliyevning: «Oʻtmish hikoyalarida adibning oʻz badiiy konsepsiyasi yoʻq. Totalitar tuzum adabiyotga yuklagan gʻoyaviy maqsad (oʻtmish adolatsizliklarini fosh etish) badiiy obrazlar vositasida yuksak mahorat bilan tasdiqlangan, xolos. Shuning uchun mazkur hikoyalarni, xususan, «Oʻgʻri»ni badiiy barkamollik namunasi sifatida targʻib etish nooʻrin», – degan xulosasini jiddiy shubha ostiga qoʻyadi.

Dadil eʼtiroz qilish mumkinki, «Oʻgʻri» oʻtmishni qoralash yoki muayyan gʻoyani «badiiy obrazlar vositasida tasdiqlash» niyatidagina yozilgan emas. Agar masalani shu taxlit qoʻyadigan boʻlsak, badiiy asar mohiyatini, ijod tabiatini hisobga olmagan, joʻnlashtirgan boʻlib chiqamiz. Ha, A.Qahhor «noinsoniy Gʻoya yozuvchiga nima yozish va qanday yozishni buyurib turgan» bir sharoitda ijod qildi. Albatta, koʻp qatori u ham zamona, mafkura tazyiqidan holi boʻlolgan emas. Shu bilan birga, A.Qahhor mustaqil fikrlashga qodir shaxs, betakror sanʼatkor boʻlganini ham inkor qilolmasmiz. Haqiqiy sanʼatkor uchun esa ijod jarayonida zamon chegaralari mavjud emas: bu ilohiy lahzalarda oʻtmish, hozir va kelajak ijodkorning qalb koʻzida bir fokusga jamlanadi. «Oʻgʻri»ga oʻxshagan asarlar ijodkor hayotda muayyan muammolarga duch kelib, ularni badiiy idrok etish umidida oʻz qalbiga murojaat qilishi, oʻzining va millatning tajribasiga (tajriba esa doimo oʻtmish bilan bogʻliq) tayangan holda hissiy-intellektual mushohada yuritishi natijasi oʻlaroq dunyoga keladi. Biz bu gaplarni A. Qahhorni realist sanʼatkor, «Oʻgʻri»ni realistik asar deb bilganimiz uchun aytmoqdamiz. Maʼlumki, realistik adabiyot soʻz sanʼatining «bilish» maqsadini birinchi planga chiqargan edi. Biroq shunisi ham borki, realistik adabiyotning mazkur oʻzak xususiyati «Oʻgʻri»da oʻzgacharoq namoyon boʻladi. Xoʻsh, bu oʻzgachalik, oʻziga xoslik nimada? Birinchidan, hikoyada tasvirlanayotgan narsa boshqa-yu, yozuvchi anglashga intilgan narsa boshqa: oʻtmish tasvirlanadi, zamonani anglashga harakat qilinadi, – shu oʻrinda zamon chegaralarining olib tashlanganiga guvoh boʻlamiz. Ikkinchi tomondan, «Oʻgʻri»da badiiy idrok etish bevosita tasvir jarayonida amalga oshmaydi (yaʼni tasvir bilish vositasi emas). Aksincha, ijodkor zamonasi, atrofida yuz berayotgan voqea-hodisalar mohiyatini keng mushohada etib muayyan xulosalarga keladi-da, ularni tasvirda (hikoyaning badiiy voqeligida) muhrlab qoʻyadi. Natijada hikoyaning badiiy voqeligi universal modellik xususiyatiga ega boʻladiki, asarni faqat u yaratilgan yoki unda qalamga olingan davr realligigagina bogʻlab talqin qilish yaramaydi – badiiy umumlashma koʻlami torayib ketadi. Shu oʻrinda hikoyaning yana bir jihatiga diqqatni jalb qilmoqchimiz: «Oʻgʻri»ning badiiy strukturasida, bizningcha, ekzistensializm adabiyoti poetikasiga xos unsurlar kuzatiladi. Hikoyada kuzatganimiz intellektuallik darajasining yuqoriligi, muallif konsepsiyasini ifodalovchi hayotiy holatlarni modellashtirishga (ekzistensializmdan farq qilaroq, bunda model ham reallik illiyuziyasini hosil qiladi) intilish kabilar shu fikrga olib keladi. Taxminimizning qanchalik haqiqatga yaqin-uzoqligini, bu oʻxshashlikning sabab va omillarini keyingi izlanishlar koʻrsatar. Biroq shuning oʻziyoq A.Qahhor doim ham hokim mafkura iskanjasida, sotsialistik realizm qoliplari doirasida qolib ketmagan, ijod onlarida baʼzan ichki erkinlikka ham ega boʻlgan deyishga asos beradi.

Yuqoridagi mulohazalarga tayangan holda A.Qahhorning «Oʻgʻri» hikoyasi barkamol badiiylik namunasi ekanini yana bir karra taʼkidlab aytishga oʻzimizda jurʼat sezamiz. Bunga amin boʻlish uchun «Oʻgʻri»ni talqin qilishda uning oʻziga xos poetik xususiyatlarini eʼtiborda tutish, voqelikdan kelib chiqib hikoyaga emas, hikoyadan kelib chiqib voqelikka munosabat bildirishimiz talab qilinadi, xolos. Zero, aksincha yoʻl tutsak, asarga yondashishda vulgar sotsiologik mavqedan nari oʻtmagan boʻlib chiqamiz.

1995 yil

Кўпчилигимизни ўйлатиб, адабий давраларда турли баҳсларга сабаб бўлаётган, бироқ узил-кесил бир тарафга ҳал этилиши маҳол бўлган муаммолар таҳлилига бағишланган мақолалар матбуотимизда, кўп бўлмаса-да, эълон қилиниб турибди. Шубҳасиз, бундай мақолалар жуда катта аҳамиятга молик. Зеро, ўқувчини бефарқ қолдирмайди: ўйлашга, муносабат билдиришга ундайди – алал-оқибат тафаккуримизни бойитади. Сувон Мелиевнинг «Меҳр сеҳри»¹ номли мақоласи, фикримизча, айни шундай чиқишлардан бўлибди. Кўпчилик қатори ўз кўмочимизга кул тортиш билан овораи сарсон бўлганимиз бугунги кунда айни шу мақола айрим мулоҳазаларимизни ўртага ташлашга ундадики, бунинг учун муаллифдан беҳад миннатдормиз.

Мақолада муаллиф ўзбек ҳикоячилигининг нодир намуналаридан бўлмиш «Ўғри» (А.Қаҳҳор) ҳикоясига янгича муносабат билдиради, уни бугунги кун нуқтаи назаридан баҳолашга ҳаракат қилади. С.Мелиев «Ўғри» ҳикояси адабиётимизда ўз ўрнини топиб бўлганини эътироф этгани ҳолда «унга умуминсоний баркамол бадиийлик намунаси эмас, балки тоталитар даврнинг бадиий ҳужжати сифатида қараш тарафдори» эканини ёзади. Мунаққиднинг фикрича, ҳикояни умуминсоний бадиият доирасидан четга чиқарувчи нарса шуки, Қобил бобога ҳеч ким, «ҳатто унинг дард-аламини қаламга олмоқчи бўлган ёзувчи ҳам» раҳм-шафқат қилмайди. Муаллиф мазкур фикрни асослаб ёзади: «Бадиий мукаммаллик ёлғиз сўз-тасвир маҳорати, ёрқин деталлар, рангдор тил каби соф бадиий тушунчалардан ташқари адабий қаҳрамонга (демак, инсонга) инсоний Меҳр, тақдирига сидқидилдан куйиниш ҳамдир. Шундай меҳрсиз, лекин юксак маҳорат билан битилган асар ҳам барибир бадиий номукаммалдир». Умуман олганда, С.Мелиев тўла ҳақ. Дарҳақиқат, инсонга муҳаббат – умуминсоний қадриятлар ядроси, усиз қадриятлар пароканда бўлиб кетади. Ҳаққаст рост: инсонга муҳаббат ҳисси билан йўғрилмаган асар бадииятдан йироқ тушади. Бироқ, бизнингча, асарда ўша муҳаббатнинг қай даражада ёхуд қай йўсинда ифодаланишини белгилашга, унинг ошкора ёки пинҳона бўлишини талаб қилишга ҳақли эмасмиз. Шу мулоҳазага таянган ҳолда бошданоқ ўзимизнинг аксилдаъвомизни ўртага ташлаймиз: адабиётимизда инсон, халқ тақдирига куйиниб ёзилган «Ўғри» даражасидаги асарлар кам топилади. Эндиги муддаомиз шу даъвони имкон доирасида асослаш, холос.

Маълумки, «Ўғри»да ёзувчи «холис кузатувчи» мавқеини тутган: у воқеа-ҳодисаларга аралашмайди, унинг вазифаси – бадиий воқеликни ўқувчи кўз олдида жонлантириш.

Ҳикоянинг аксар қисми мўъжаз «саҳна- кўриниш»лардан ташкил топганки, унда тасвирланаётган воқеаларни ўқувчи кўпроқ «кўради», яъни, ўқувчи ҳам асар воқелигидан четда туради. Табиийки, шу ўринда «нима учун ёзувчи ўзини ҳам, ўқувчини ҳам асар воқелигидан четга тортди?» деган савол туғилади. Бизнингча, ҳикояда «четланиш» («остранение») усулидан фойдаланаркан, А.Қаҳҳор муайян ғоявий-бадиий ниятни кўзлаган. Аввало, қўлланган усул ўқувчини ҳиссий эмас, кўпроқ ақлий мушоҳадага ундайди. Иккинчидан, китобхон ҳикоя бадиий воқелигидан четда тургани учун ҳам конкрет бир эпизод (дейлик, Қобил бобо ва амин учрашуви) ёхуд образга муносабат доирасида қолиб кетмайди. Аксинча, ўқувчи ҳамон кўз олдида турган ҳикоя воқелигидан туртки олиб ҳаёт ҳақида, инсон ва инсонлараро муносабатлар ҳақида кенг кўламда мушоҳада юритиш, умумлашмалар чиқариш имконига эга бўлади. Келинг, яхшиси биз ҳам мавжуд имкониятдан фойдаланиб, адиб яратган бадиий воқеликка назар солайлик.

Ҳикояниннг бошланишидаёқ қуйидагича манзарага дуч келамиз: «Қобил бобо яланг бош, яланг оёқ, яктакчан оғил эшиги ёнида туриб дағ-дағ титрайди, тиззалари букилиб-букилиб кетади, кўзлари жовдирайди, ҳаммага қарайди, аммо ҳеч кимни кўрмайди. Хотинлар ўғрини қарғайди, ит ҳуради, товуқлар қақалайди. Кимдир шундай кичкина тешикдан ҳўкиз сиғишига ақл ишонмаслиги тўғрисида кишиларга гап маъқуллайди». Муаллифнинг «кузатув пункти»дан туриб разм солинг-а, Қобил бобо фожиасига маҳалла-кўйнинг нечоғли бефарқлигига амин бўласиз. Шунинг учун ҳам хотинлар қарғиши йўлакай, итлар ҳуришию товуқларнинг қақалаши қаторида тилга олинади; шунинг учун ҳам маҳалла эрларини Қобил бобонинг аянч ҳолати эмас, кўпроқ оғил деворидаги тешик қизиқтиради. Буниси ҳам майли, элликбоши келиб дастлабки тафтишини бошлаши ҳамоно маҳалла аҳли ўз наздида бурчини ўтаб бўлди: «Одамлар, ўғри деворни қачон ва қандай асбоб билан тешгани, ҳўкизни қайси томонга олиб кетгани, уни қайси бозорда сотиши мумкин эканлиги тўғрисида баҳслаша-баҳслаша тарқалди». С.Мелиев таъбирича, шуурини қаҳрамонлардан «бири амалдор, иккинчиси камбағал бечора» эканлиги эгаллаган А.Қаҳҳор, аслида, масалани анча кенгроқ қўйган кўринади. Ёзувчи талқинича, ўзга одам бахтсизлигига бефарқлик амалдорларгагина эмас – барчага хосдир. Сезамизки, адибни фуқаро ва амалдорлар муносабатининг синфий моҳиятигина эмас, инсонлар орасидан меҳр-оқибатнинг кўтарилаётгани, инсоний муносабатларнинг сийқаланаётгани кўпроқ ташвишлантиради. Бу ташвишнинг дояси кенг маънодаги инсонга муҳаббат бўлмаса, нимайкин?! С.Мелиев «Нега Қобил бобо аҳволига ўқувчи қалбан ачинмайди?» деган саволни қўяди-да, унга, аввало, ҳикоянинг ўзидан эмас, у яратилган давр воқелигидан жавоб излайди. «Чунки Қобил бобо топталаётган пайт (мавҳум «ўтмиш»да эмас, асар ёзилган 30-йилларда) минглаб-миллионлаб одамлар қамоқхоналарда, лагерларда таҳқирланаётган, иззат нафси ерга урилаётган давр эди. Шунча одам топталаётганда, оломон «Халқ душманларига ўлим!» дея бўкираётганда қандайдир Қобил бобо ким бўпти? Уни қандайдир амалдорлар топтаса топтапти-да!?» Мунаққиднинг фикрича, даврнинг айни шу руҳи адибнинг Қобил бобо фожиасини ҳис қилишига халал берган. Тўғри, ҳикоя ўзи яратилган давр билан чамбарчас боғлиқ, бироқ бу боғлиқликни ўзгачароқ талқин қилиш ҳам мумкин. Бунинг учун 30-йиллар воқелигидан чиқиб келиб ҳикоя ҳақида эмас, ҳикоя бадиий воқелигидан келиб чиқиб 30-йиллар ҳақида фикр юритиш лозим, холос. Хусусан, яна Қобил бобо фожиасига маҳалла-кўйнинг бефарқлигини олайлик. Маҳалла-кўй Қобил бобони амалдорларга «ем» қилиб қўйиб, ўзи томошабин бўлиб тургани каби ўша мудҳиш 30-йилларда ўзига гал келмаганки одам томошабин бўлиб қолмаганмиди?! Шу ўринда А.Ориповнинг «Оломонга» номли шеърини эслагимиз келади. Ҳар бир сатридан изтиробга йўғрилган ғазаб, борингки, нафрат силқиб туради унинг. Лекин ўша нафрат ҳам халққа нисбатан буюк муҳаббатдан туғилган, ахир! Ҳа, А.Қаҳҳор мудҳиш 37-йил арафасида Қобил бобо тимсолини яратди. Ўша пайтда адиб ўзини ҳам, атрофидагиларни ҳам «давлат машинаси қаршисида титраётган Қобил боболар» деб тушунган бўлса, А. Орипов айтган гапларни йўлини қилиб илгарироқ, ўз вақтида айтиб, «томошабин»ларни огоҳлантирмоқчи бўлган бўлса не ажаб?!

Агар ҳикояни шу йўсин талқин қилсак, амалдорларнинг «ноинсоний» қилиб тасвирлангани масаласи ўз-ўзидан тушиб қолади. Зеро, ёзувчи яратаётган бадиий воқелик – реалликнинг аксигина (яъни, уни акс эттириш нияти бирламчи эмас) бўлмай, реаллик ҳақида мушоҳадага ундовчи бир структурадир. Бу структурада эса одатланиб қолганимиздек иккита эмас, учта таянч нуқтаси бор: маҳалла – Қобил бобо – амалдорлар. Юқорида кўрганимиздек, бу нуқталарнинг ҳар бири контекстдан узилиб реаллик билан боғланганида умумлашма маъно касб этади: маҳалла – омма тимсоли, Қобил бобо – тоталитар тузумдаги алоҳида олинган шахс тимсоли, амалдорлар – тоталитар давлат тимсоли.

Кўпчилик наздида бу фикрларимиз асоссиздай туюлса, ажаб эмас. Сабабки, ҳозирги кунда аксарият ўқувчилар онгида А.Қаҳҳор ҳақида негативроқ фикр муқимлашиб қолди. Хусусан, адибнинг ўтмиш мавзусидаги асарлари «ўтмишни қоралашу замонани алқаш» мақсадида ёзилган деган қараш устувор. Жумладан, С.Мелиев мақоласидаги фикрлар ҳам шу хил қарашга туртки беради: «Ўтмишга қора чаплаш, шунинг муқобилида ўз салтанатини кўкларга кўтариш тоталитаризмнинг муқим ақидаларидан бири эди». А.Қаҳҳор ҳикояси айни шу ақидани ўқувчига сингдириш мақсадида ёзилган деган фикр мақоланинг мазмун-мундарижасидан қизил ип бўлиб ўтади. Хўш, А.Қаҳҳор мазкур «ижтимоий заказ»ни қай йўсин бажарибди? Мунаққиднинг ҳикоядаги бир эпизод – амин ва Қобил бобо учрашуви хусусидаги фикрларидан жавоб топиш мумкин бунга. Мақола муаллифи «Ўғри»да тасвирланган ҳолат ҳаётда юз бериши мумкинлигини эътироф этгани ҳолда унинг «совуқ, ҳиссиётсиз баён этилгани туфайли санъаткорона ишлов берилганига қарамай, ижтимоий маъно, синфий моҳият доирасида қолиши»ни таъкидлайди. Демак, бор гап тасвир манерасида – ҳиссиётсизликда. Ҳиссиётсизлик эса, юқорида кўрдик, адибнинг «холис кузатувчи» мавқеида турганидан келиб чиқади. Шу ўринда табиий савол туғилади: модомики, ёзувчи мақсади ўтмишни қоралашгина экан, ўқувчини ҳикоя воқелигидан четлатиши зарурми эди? Ахир, муносабатини ошкор қилиб, ҳисларини ўқувчига «юқтириб», уни ҳикоя воқелигига олиб кирганида бу мақсадга осонроқ эришиши мумкин эди-ку?! Кўрамизки, ҳикоянинг ифода ва тасвир манераси «ўтмишни қоралаш» мақсадига унчалик мувофиқ эмас. Шунинг ўзиёқ, фикримизча, С.Мелиевнинг: «Ўтмиш ҳикояларида адибнинг ўз бадиий концепцияси йўқ. Тоталитар тузум адабиётга юклаган ғоявий мақсад (ўтмиш адолатсизликларини фош этиш) бадиий образлар воситасида юксак маҳорат билан тасдиқланган, холос. Шунинг учун мазкур ҳикояларни, хусусан, «Ўғри»ни бадиий баркамоллик намунаси сифатида тарғиб этиш ноўрин», – деган хулосасини жиддий шубҳа остига қўяди.

Дадил эътироз қилиш мумкинки, «Ўғри» ўтмишни қоралаш ёки муайян ғояни «бадиий образлар воситасида тасдиқлаш» ниятидагина ёзилган эмас. Агар масалани шу тахлит қўядиган бўлсак, бадиий асар моҳиятини, ижод табиатини ҳисобга олмаган, жўнлаштирган бўлиб чиқамиз. Ҳа, А.Қаҳҳор «ноинсоний Ғоя ёзувчига нима ёзиш ва қандай ёзишни буюриб турган» бир шароитда ижод қилди. Албатта, кўп қатори у ҳам замона, мафкура тазйиқидан ҳоли бўлолган эмас. Шу билан бирга, А.Қаҳҳор мустақил фикрлашга қодир шахс, бетакрор санъаткор бўлганини ҳам инкор қилолмасмиз. Ҳақиқий санъаткор учун эса ижод жараёнида замон чегаралари мавжуд эмас: бу илоҳий лаҳзаларда ўтмиш, ҳозир ва келажак ижодкорнинг қалб кўзида бир фокусга жамланади. «Ўғри»га ўхшаган асарлар ижодкор ҳаётда муайян муаммоларга дуч келиб, уларни бадиий идрок этиш умидида ўз қалбига мурожаат қилиши, ўзининг ва миллатнинг тажрибасига (тажриба эса доимо ўтмиш билан боғлиқ) таянган ҳолда ҳиссий-интеллектуал мушоҳада юритиши натижаси ўлароқ дунёга келади. Биз бу гапларни А. Қаҳҳорни реалист санъаткор, «Ўғри»ни реалистик асар деб билганимиз учун айтмоқдамиз. Маълумки, реалистик адабиёт сўз санъатининг «билиш» мақсадини биринчи планга чиқарган эди. Бироқ шуниси ҳам борки, реалистик адабиётнинг мазкур ўзак хусусияти «Ўғри»да ўзгачароқ намоён бўлади. Хўш, бу ўзгачалик, ўзига хослик нимада? Биринчидан, ҳикояда тасвирланаётган нарса бошқа-ю, ёзувчи англашга интилган нарса бошқа: ўтмиш тасвирланади, замонани англашга ҳаракат қилинади, – шу ўринда замон чегараларининг олиб ташланганига гувоҳ бўламиз. Иккинчи томондан, «Ўғри»да бадиий идрок этиш бевосита тасвир жараёнида амалга ошмайди (яъни тасвир билиш воситаси эмас). Аксинча, ижодкор замонаси, атрофида юз бераётган воқеа-ҳодисалар моҳиятини кенг мушоҳада этиб муайян хулосаларга келади-да, уларни тасвирда (ҳикоянинг бадиий воқелигида) муҳрлаб қўяди. Натижада ҳикоянинг бадиий воқелиги универсал моделлик хусусиятига эга бўладики, асарни фақат у яратилган ёки унда қаламга олинган давр реаллигигагина боғлаб талқин қилиш ярамайди – бадиий умумлашма кўлами торайиб кетади. Шу ўринда ҳикоянинг яна бир жиҳатига диққатни жалб қилмоқчимиз: «Ўғри»нинг бадиий структурасида, бизнингча, экзистенциализм адабиёти поэтикасига хос унсурлар кузатилади. Ҳикояда кузатганимиз интеллектуаллик даражасининг юқорилиги, муаллиф концепциясини ифодаловчи ҳаётий ҳолатларни моделлаштиришга (экзистенциализмдан фарқ қилароқ, бунда модель ҳам реаллик иллиюзиясини ҳосил қилади) интилиш кабилар шу фикрга олиб келади. Тахминимизнинг қанчалик ҳақиқатга яқин-узоқлигини, бу ўхшашликнинг сабаб ва омилларини кейинги изланишлар кўрсатар. Бироқ шунинг ўзиёқ А.Қаҳҳор доим ҳам ҳоким мафкура исканжасида, социалистик реализм қолиплари доирасида қолиб кетмаган, ижод онларида баъзан ички эркинликка ҳам эга бўлган дейишга асос беради.

Юқоридаги мулоҳазаларга таянган ҳолда А.Қаҳҳорнинг «Ўғри» ҳикояси баркамол бадиийлик намунаси эканини яна бир карра таъкидлаб айтишга ўзимизда журъат сезамиз. Бунга амин бўлиш учун «Ўғри»ни талқин қилишда унинг ўзига хос поэтик хусусиятларини эътиборда тутиш, воқеликдан келиб чиқиб ҳикояга эмас, ҳикоядан келиб чиқиб воқеликка муносабат билдиришимиз талаб қилинади, холос. Зеро, аксинча йўл тутсак, асарга ёндашишда вульгар социологик мавқедан нари ўтмаган бўлиб чиқамиз.

1995 йил