Inson konsepsiyasi adabiyotshunoslikning muhim muammolaridan biri hisoblanadi. Zero, inson barcha moddiy va maʼnaviy tushunchalar, jumladan, adabiyotning markazida turadi. Ijodkor olamni bilish yoʻlida inson ruhiyatini taftish qiladi, uning murakkab taqdiriga nazar soladi. Inson vositasida zamonni va makonni oʻrganadi. Ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy, madaniy, falsafiy qarashlarini ilgari suradi. Shunday ekan, inson konsepsiyasi muammosini oʻrganish barobarida muayyan davr adabiyotini baholash, uning rivojlanish tendensiyalarini koʻrsatib berish mumkin.
Oʻtgan asrning 80-yillari soʻngiga kelib Oʻzbekiston mustaqillik sari dadil qadam qoʻydi. Deyarli shu vaqtdan boshlab milliy adabiyotimizda olam va odam munosabatlarini boshqa bir rakursdan tasvirlashga urinishlar kuchaydi. Keyinroq, Xurshid Doʻstmuhammad, Nazar Eshonqul, Ulugʻbek Hamdam, Isajon Sulton, Luqmon Boʻrixon kabi yozuvchilar XXI asr oʻzbek romanchiligi poetikasining yangilanishiga sezilarli hissa qoʻshdilar. Ularning romanlarida inson va jamiyat, inson va ruhiyatning ilgari adabiyotimizda kuzatilmagan, yangicha ifodalari kuzatiladi.
Mustaqillik davri romanchiligining yana bir muhim jihati shundaki, ularda postmodernizm yoʻnalishining taʼsiri yaqqol sezilib turadi. Bu davr romanlarida olam va odamni anʼanaviy shakldan farqli olaroq «metarivoyatlar»da emas, balki borliq haqidagi yaxlit tasavvurlardan chekingan holda uzuq-yuluq, «kichik hikoyatlar»da tasvirlash, kinoyaviy modus, intertekstual oʻyin kabi postmodernizmga xos ifoda yoʻsinlari koʻzga tashlanadi [Quronov, 2010: 240].
Shu maʼnoda mustaqillik davri romanlarida inson konsepsiyasi muammosini oʻrganish adabiyotshunosligimizda hanuz jiddiy tadqiq etilmagan postmodernizm yoʻnalishining milliy adabiyotimizdagi oʻrni va ahamiyatini ochib beradi.
Oʻzbek adabiyotida postmodernizmning kurtaklari bundan yigirma yillar oldin, biz modernchi deb atayotgan shoirlar bisotida aks etgan boʻlsa-da, unga jiddiy qiziqish juda kech boshlandi. Ayniqsa, Isajon Sultonning «Boqiy darbadar»
[Sultonov I., 2010: 120] romanidan soʻng postmodernizmga qiziquvchilar yanada koʻpaydi. Yangi romanda adib xuddi postmodernchilar kabi dunyo manzarasini kichik, uzuq-yuluq voqealar asosida chizadi. Zamon va makon uygʻunligi buzilgan roman ifodasida tarix, bugun va kelajak qorishib ketadi. Unda siz turmush hayotimizning kichik detallaridan tortib, zamonaviy ilm-fan yutuqlari, tarix solnomalari, afsona va rivoyatlardagi sujet motivlari, falsafa, siyosat, madaniyatga daxldor omillarning bevosita va bilvosita ifodasi, intertekstual oʻyinga duch kelasiz. Ammo muallif postmodernizmning mana shunday shakliy xususiyatlariga murojaat etadi, xolos.
Mashhur rus olimi Yuriy Borev «Yangi davr – yangi paradigmalar demakdir» deb yozadi. U insoniyat tarixidagi paradigmalarni tartibi bilan sanarkan, soʻnggi, modernizmdan keyingi (hozirgi) davrni «Sharq modeli» deb ataydi [Borev, 2011:
160]. «Boqiy darbadar» romani oʻz mohiyati bilan bu qarashni tasdiqlaydi. Yaʼni romanda postmodernizmga xos ifoda shakllari sharqona tafakkur xususiyatlari bilan payvandlanadi va mazmun-mohiyati bilan uni inkor etadi. Agar Gʻarb postmodernizmi olamni bemaʼni deya hukm chiqarsa, Isajon Sulton romanida shu maʼnisizdek koʻrinayotgan dunyoda darbadarlikdan qochish kerakligi gʻoyasi olgʻa suriladi.
Dunyoni xaotik manzara asosida ifoda etishi jihatidan Ulugʻbek Hamdamning keyingi yillarda eʼlon qilingan «Yoʻl» romani va «Bir piyola suv», «Haykallar oroli», «Pillapoya» kabi hikoyalari ham postmodernizmga yaqin keladi. Adib xaos deb koʻrinayotgan olamda Idealni izlash masalasiga oʻziga xos, ayni damda, Sharq yashash falsafasining mezonlari asosida yondashadi. Unga koʻra, har bir Insonning umri muayyan YOʻLda kechadi. Garchi u oʻz manzili, mavjudligidagi haqiqatni toʻla idrok eta olmasa-da, shu yoʻldan borishga mahkum. Pirovardida inson uchun erishilgan Ideal manzil emas, balki ungacha bosib oʻtilgan YOʻL – jarayon umr mazmuniga aylanadi. Ijodkor bu xaotik olamda har birimiz manzilga qarab intilishimiz, izlaganimiz maʼno – Idealni esa oʻz qalbimizdan qidirishimiz kerakligini uqtirayotganday boʻladi.
Abduqayum Yoʻldoshevning «Puankare» [Yoʻldoshev, 2012: 80] nomli hikoyasida esa dunyoning bugungi manzarasi va sharqona qadriyatlarni goʻzal uygʻunlikda ifoda etishi bilan qadrlidir. Bu ijodkorni qiynagan masala ham Ideal muammosi. Uning qahramonlari ham mavjudlikning yagona yechimi – «Koinot formulasi»ni qidirish bilan ovora. Eʼtiborlisi, yozuvchi bu jarayonning butun nozikliklari bilan tasvirlashga erisha oladi. Yaʼni bizni oʻrab turgan bu olam sir-u sinoatlarga va irodamizdan tashqarida boʻlgan haqiqatlariga ega. Hamonki shunday ekan, insonning bu tartibotda mavqei nimadan iborat? Maʼnaviy qashshoq holida ham «umrguzaronlik» qilib yurgan Tirkashning yoʻli toʻgʻrimi? Yoki zimmasida roʻzgʻor tashvishlari boʻla turib, hayotini olam haqiqatini topishga bagʻishlagan, oqibatda xor-u zorlikdan boshqasiga erisholmagan qahramon taqdiri? Balki avliyolardek ehtiyojlardan holi, na pulga qiziqadigan va na odamlar bilan suhbat quradigan, topgani Peterburgdagi ixchamgina uyida qamalib olib murakkab gipotezalar yechish bilan mashgʻul boʻladigan Perelman tutgan yoʻl toʻgʻridir?
Koʻrinadiki, olamning Ideal yechimini izlashdan voz kechilsa ham, umrni unga bagʻishlasa ham va hatto oʻsha «Koinot formulasi» yechilsa ham, bular qurbonliklarsiz amalga oshmaydi. Hikoya oxiridagi birgina jumla barisini hal qiladi: «Buni Sharq deb qoʻyibdilar», – deya hayqiradi qahramon. Gʻarb kishilari hayotni bemaʼni deya eʼtirof etib, ijtimoiy-madaniy rivojlanishning garmoniyasini yoʻqotib, boshi berk koʻchaga kirib qolayotgan bir vaqtda najotni Sharqning bitmas-tuganmas maʼnaviy boyliklaridan topayapti.
Yuqoridagilardan koʻrinib turibdiki, oʻzbek adabiyoti, xususan, nasrida oʻziga xos bir yoʻnalish shakllanib bormoqda. Albatta, u bugunning kayfiyati, ijtimoiymadaniy hayotning ifodasi uchun juda mos keladi. Oʻzbek adabiyoti shaklda har qancha yangilanmasin, oʻz mohiyatida sharqona yashash falsafasini saqlab qolaveradi. Shu bois ham ularda olamni anglash yoʻlida inson irodasidan tashqaridagi Kuchning bevosita ifodasi, insonni dunyo charxpalagining oddiy, ammo kuzatuvdagi yoʻlovchisi sifatida tasvirlashga boʻlgan harakat mavjud.
Ammo biz uni Gʻarbda shakllangan postmodernizm nuqtai nazaridan tushunishga harakat qilsak, modernizmga boʻlgan munosabat aynan qaytarilishi mumkin. Shu sababdan hozirgi kun adabiyotini tadqiq etayotganda dunyoda sodir boʻlayotgan oʻzgarishlar va postmodern sanʼatining muayyan taʼsirini inkor etmay, bu yoʻnalishni oʻzbek postmodernizmi, deya atashimiz maqsadga muvofiq.
Инсон концепцияси адабиётшуносликнинг муҳим муаммоларидан бири ҳисобланади. Зеро, инсон барча моддий ва маънавий тушунчалар, жумладан, адабиётнинг марказида туради. Ижодкор оламни билиш йўлида инсон руҳиятини тафтиш қилади, унинг мураккаб тақдирига назар солади. Инсон воситасида замонни ва маконни ўрганади. Ижтимоий, иқтисодий, сиёсий, маданий, фалсафий қарашларини илгари суради. Шундай экан, инсон концепцияси муаммосини ўрганиш баробарида муайян давр адабиётини баҳолаш, унинг ривожланиш тенденсияларини кўрсатиб бериш мумкин.
Ўтган асрнинг 80-йиллари сўнгига келиб Ўзбекистон мустақиллик сари дадил қадам қўйди. Деярли шу вақтдан бошлаб миллий адабиётимизда олам ва одам муносабатларини бошқа бир ракурсдан тасвирлашга уринишлар кучайди. Кейинроқ, Хуршид Дўстмуҳаммад, Назар Эшонқул, Улуғбек Ҳамдам, Исажон Султон, Луқмон Бўрихон каби ёзувчилар ХХИ аср ўзбек романчилиги поетикасининг янгиланишига сезиларли ҳисса қўшдилар. Уларнинг романларида инсон ва жамият, инсон ва руҳиятнинг илгари адабиётимизда кузатилмаган, янгича ифодалари кузатилади.
Мустақиллик даври романчилигининг яна бир муҳим жиҳати шундаки, уларда постмодернизм йўналишининг таъсири яққол сезилиб туради. Бу давр романларида олам ва одамни анъанавий шаклдан фарқли олароқ «метаривоятлар»да эмас, балки борлиқ ҳақидаги яхлит тасаввурлардан чекинган ҳолда узуқ-юлуқ, «кичик ҳикоятлар»да тасвирлаш, киноявий модус, интертекстуал ўйин каби постмодернизмга хос ифода йўсинлари кўзга ташланади [Қуронов, 2010: 240].
Шу маънода мустақиллик даври романларида инсон концепцияси муаммосини ўрганиш адабиётшунослигимизда ҳануз жиддий тадқиқ этилмаган постмодернизм йўналишининг миллий адабиётимиздаги ўрни ва аҳамиятини очиб беради.
Ўзбек адабиётида постмодернизмнинг куртаклари бундан йигирма йиллар олдин, биз модернчи деб атаётган шоирлар бисотида акс этган бўлса-да, унга жиддий қизиқиш жуда кеч бошланди. Айниқса, Исажон Султоннинг «Боқий дарбадар»
[Султонов И., 2010: 120] романидан сўнг постмодернизмга қизиқувчилар янада кўпайди. Янги романда адиб худди постмодернчилар каби дунё манзарасини кичик, узуқ-юлуқ воқеалар асосида чизади. Замон ва макон уйғунлиги бузилган роман ифодасида тарих, бугун ва келажак қоришиб кетади. Унда сиз турмуш ҳаётимизнинг кичик деталларидан тортиб, замонавий илм-фан ютуқлари, тарих солномалари, афсона ва ривоятлардаги сужет мотивлари, фалсафа, сиёсат, маданиятга дахлдор омилларнинг бевосита ва билвосита ифодаси, интертекстуал ўйинга дуч келасиз. Аммо муаллиф постмодернизмнинг мана шундай шаклий хусусиятларига мурожаат этади, холос.
Машҳур рус олими Юрий Борев «Янги давр – янги парадигмалар демакдир» деб ёзади. У инсоният тарихидаги парадигмаларни тартиби билан санаркан, сўнгги, модернизмдан кейинги (ҳозирги) даврни «Шарқ модели» деб атайди [Борев, 2011:
160]. «Боқий дарбадар» романи ўз моҳияти билан бу қарашни тасдиқлайди. Яъни романда постмодернизмга хос ифода шакллари шарқона тафаккур хусусиятлари билан пайвандланади ва мазмун-моҳияти билан уни инкор этади. Агар Ғарб постмодернизми оламни бемаъни дея ҳукм чиқарса, Исажон Султон романида шу маънисиздек кўринаётган дунёда дарбадарликдан қочиш кераклиги ғояси олға сурилади.
Дунёни хаотик манзара асосида ифода этиши жиҳатидан Улуғбек Ҳамдамнинг кейинги йилларда эълон қилинган «Йўл» романи ва «Бир пиёла сув», «Ҳайкаллар ороли», «Пиллапоя» каби ҳикоялари ҳам постмодернизмга яқин келади. Адиб хаос деб кўринаётган оламда Идеални излаш масаласига ўзига хос, айни дамда, Шарқ яшаш фалсафасининг мезонлари асосида ёндашади. Унга кўра, ҳар бир Инсоннинг умри муайян ЙўЛда кечади. Гарчи у ўз манзили, мавжудлигидаги ҳақиқатни тўла идрок эта олмаса-да, шу йўлдан боришга маҳкум. Пировардида инсон учун эришилган Идеал манзил эмас, балки унгача босиб ўтилган ЙўЛ – жараён умр мазмунига айланади. Ижодкор бу хаотик оламда ҳар биримиз манзилга қараб интилишимиз, излаганимиз маъно – Идеални эса ўз қалбимиздан қидиришимиз кераклигини уқтираётгандай бўлади.
Абдуқаюм Йўлдошевнинг «Пуанкаре» [Йўлдошев, 2012: 80] номли ҳикоясида эса дунёнинг бугунги манзараси ва шарқона қадриятларни гўзал уйғунликда ифода этиши билан қадрлидир. Бу ижодкорни қийнаган масала ҳам Идеал муаммоси. Унинг қаҳрамонлари ҳам мавжудликнинг ягона ечими – «Коинот формуласи»ни қидириш билан овора. Эътиборлиси, ёзувчи бу жараённинг бутун нозикликлари билан тасвирлашга эриша олади. Яъни бизни ўраб турган бу олам сир-у синоатларга ва иродамиздан ташқарида бўлган ҳақиқатларига эга. Ҳамонки шундай экан, инсоннинг бу тартиботда мавқеи нимадан иборат? Маънавий қашшоқ ҳолида ҳам «умргузаронлик» қилиб юрган Тиркашнинг йўли тўғрими? Ёки зиммасида рўзғор ташвишлари бўла туриб, ҳаётини олам ҳақиқатини топишга бағишлаган, оқибатда хор-у зорликдан бошқасига эришолмаган қаҳрамон тақдири? Балки авлиёлардек эҳтиёжлардан ҳоли, на пулга қизиқадиган ва на одамлар билан суҳбат қурадиган, топгани Петербургдаги ихчамгина уйида қамалиб олиб мураккаб гипотезалар ечиш билан машғул бўладиган Перелман тутган йўл тўғридир?
Кўринадики, оламнинг Идеал ечимини излашдан воз кечилса ҳам, умрни унга бағишласа ҳам ва ҳатто ўша «Коинот формуласи» ечилса ҳам, булар қурбонликларсиз амалга ошмайди. Ҳикоя охиридаги биргина жумла барисини ҳал қилади: «Буни Шарқ деб қўйибдилар», – дея ҳайқиради қаҳрамон. Ғарб кишилари ҳаётни бемаъни дея эътироф этиб, ижтимоий-маданий ривожланишнинг гармониясини йўқотиб, боши берк кўчага кириб қолаётган бир вақтда нажотни Шарқнинг битмас-туганмас маънавий бойликларидан топаяпти.
Юқоридагилардан кўриниб турибдики, ўзбек адабиёти, хусусан, насрида ўзига хос бир йўналиш шаклланиб бормоқда. Албатта, у бугуннинг кайфияти, ижтимоиймаданий ҳаётнинг ифодаси учун жуда мос келади. Ўзбек адабиёти шаклда ҳар қанча янгиланмасин, ўз моҳиятида шарқона яшаш фалсафасини сақлаб қолаверади. Шу боис ҳам уларда оламни англаш йўлида инсон иродасидан ташқаридаги Кучнинг бевосита ифодаси, инсонни дунё чархпалагининг оддий, аммо кузатувдаги йўловчиси сифатида тасвирлашга бўлган ҳаракат мавжуд.
Аммо биз уни Ғарбда шаклланган постмодернизм нуқтаи назаридан тушунишга ҳаракат қилсак, модернизмга бўлган муносабат айнан қайтарилиши мумкин. Шу сабабдан ҳозирги кун адабиётини тадқиқ этаётганда дунёда содир бўлаётган ўзгаришлар ва постмодерн санъатининг муайян таъсирини инкор этмай, бу йўналишни ўзбек постмодернизми, дея аташимиз мақсадга мувофиқ.
Saʼdullo Quronov