Keyingi davr oʻzbek nasri haqida soʻz borarkan, kishi eʼtiborini, avvalo, bu jarayondagi rang-baranglik oʻziga tortadi. Zero, milliy adabiyotimizda yaratilayotgan asarlar nafaqat mazmun-mohiyatiga koʻra, balki ifoda shakllari jihatidan ham xilma-xillik kasb etmoqda. Albatta, bunga tabiiy hol sifatida qarasak oʻrinli boʻlar, chunki xozirgi globallashuv davrida biror shaxs yoxud butun bir ijtimoiy guruhning biror ruhiy-maʼnaviy holatda muqim yashashi qiyin. Xuddi shu hol oʻzbek adabiyotida ham aks etib, undagi rang-baranglikni taʼminlayotgan asosiy omil boʻlsa, ajab emas. Lekin shu jarayonda ham muayyan oqim va umumiylikni koʻrsatuvchi jihatlar talaygina topiladi. Xususan, Sharq va Gʻarb madaniyatlari yaqinlashuvi natijasida shakllanayotgan tamoyillar, olamni xaos deya qabul qiluvchi postmodernizm yoʻnalishining
Rus faylasufi P.Grechko “Hozirgi kunda “postmodernizm”day ommabop, mavhum va koʻp qirrali termin yoʻq”, deb yozgan edi. Shu maʼnoda oʻzbek adabiyoti namunalarini postmodernizm yoʻnalishi tamoyillari asosida tahlilga tortish baʼzi nazariy chalkashliklaru sunʼiy xulosalarni keltirib chiqarishi mumkin. Ammo muammoning ikkinchi bir tarafidan aslo koʻz yumib boʻlmaydi: glaballashuv, ilm-fan taraqqiyotining yangi bosqichga koʻtarilishi, har qancha taraqqiy topmasin, tabiatning “oddiy” hodisalariga oydinlik kiritolmayotgan, na koinotning va na kichik zarraning cheku chegarasini topolmay tang boʻlayotgan inson salohiyati va uning oʻzgarib borayotgan maqsadlari, hayotiy maʼnosi, umuman, adabiy jarayon shakllanayotgan davr, yangi ijtimoiy munosabatlarning sanʼatga taʼsiri masalasi ham borki, bu milliy adabiyotimizda yaratilayotgan muayyan asarlarga yangicha bir nigoh bilan qarashga undayveradi.
Taniqli adib Ulugʻbek Hamdamning keyingi ijodiy faoliyati haqida keng taassurot beruvchi “Lola”, “Bir piyola suv”, “Pillapoya”, “Safar” kabi hikoyalari ham yuqoridagi maqsadimizga toʻla mos keladi. Boisi, bu hikoyalar Ozod Sharafiddinov eʼtirof etganiday “tom maʼnoda anʼanaviy uslubda yozilgan” “Muvozanat” romani yoki modernizmning ekspressionizm oqimiga yaqin turuvchi “Yolgʻizlik” qissalaridan nafaqat mazmun-mohiyati, balki ifoda xususiyatlariga koʻra ham jiddiy farq qiladi.
Yozuvchining soʻngi hikoyalarini bir turkumga mansub deyish mumkin. Yanada aniqlik kiritsak, men ularni “Yoʻl hikoyalari turkumi” deb atagan boʻlardim. Chunki har bir hikoya voqealari muayyan YOʻLda kechadi. Ahamiyatli jihati shundaki, asar syujetida faqat yoʻlning oʻzigina mavjud boʻlib, hikoyada uning na boshi na oxiri aniq ifodalanadi. Aytaylik, “Lola” hikoyasida qahramon togʻlar oshib borarkan, maqsadi umrining mazmuni boʻlgan lolani topish edi. Lekin qahramondagi bu istakning tugʻilish sabablari ham, yakunda uning zahmatlari natijasi ham asarda koʻrsatilmaydi. Qahramon toʻgʻridan-toʻgʻri yoʻl ustida namoyon boʻladi:
“Menga vazifa yuklatilgan edi. Biroq nima uchun aynan menga? – bilmayman. Kim va qanday vaziyatda topshiriq berdi? – buni ham negadir eslay olmayman. Yodimda qolgani – nimadir ortilgan, ikkita ot qoʻshilgan aravani shom tushgunga qadar manzilga eltishim zarur”.
“Pillapoya” hikoyasi qahramoni esa zinadan koʻtarilayotgan holida tasvirlanadi. Yozuvchi bu zinalardan koʻtarilayotgan va tushayotgan odamlar barobarida butun insoniyatning umr yoʻlini tasvirlashga urinadi. “Safar” hikoyasidagi YOʻL esa boshqalaridan biroz farq qiladi. Unda asar qahramonlari qiz va yigitning orolga kelib ketishi bashariyat qismatidagi yoʻlni ifodalaydi. Adib butun tarixni kichik bir modelga joylab, aslida safar insoniyat ibtidosidan boshlanganiga ishora qiladi. Umuman, bu borada ijodkorning maqsadini anglash qiyin emas. Yaʼni uning uchun tugal voqelik emas, YOʻL muhimroq. Boshqacha qilib aytganda, sabab va natija munosabatidagi xulosalar emas, mavjud jarayon, undagi ramzlar maqsadga aylangan.
“Yoʻl hikoyalari turkumi”ning yana bir oʻziga xos jihati shundaki, ularda shaxs maqomi unutiladi. Ulugʻbek Hamdamning bundan oʻn besh yillar oldin yozilgan “Yolgʻizlik” qissasini oʻqirkanmiz, yuqoridagilardan farqli, oʻzgacha bir holga duch kelamiz. Asarda muayyan kayfiyat ifodasi birlamchi oʻrinda boʻlib, uning butun mazmun-mohiyati shu kayfiyat bilan bogʻliq holda tasvirlanadi. Qahramon −
ahlidan begonalashgan, hamma qatori turmush tashvishlari bilan andarmon yashashni ep koʻramaydigan SHAXS. Uning ruhiy olamidagi evrilishlar
hayot va individ koʻnglining chambarchas aloqasi – oʻzaro zid munosabati asosida yuzaga kelgan. Qahramon inson mavjudligini anglash yoʻlida avvalo oʻzini taftish qilarkan, chiqargan xulosalari maqsadli jarayonning umumiy yechimi vazifasini oʻtaydi. Agar “Yolgʻizlik”ning qahramoni – shaxs oʻzini xaotik olamda yolgʻiz his etib, mavjud qonuniyatlarga qarshi, isyonkor pozitsiyada tursa, “Yoʻl hikoyalari turkumi” qahramoni shu xaotik olamning oddiy, ziddiyatga va munosabat bildirishga kirishmaydigan
Eʼtibor qilgan boʻlsangiz, “Yoʻl hikoyalari turkumi”dagi yetakchi xususiyatlardan biri sifatida ularda xaotik jarayon ifoda etilayotganini taʼkidalashga urinyapmiz. Albatta, bu judayam bahsli masala, ayniqsa, Sharq tafakkuri haqida soʻz borarkan. Lekin biri ikkinchisini inkor etayotgan va olamni turli rakurslarda tushuntirishga urinayotgan falsafiy-ilmiy qarashlar, urchib borayotgan omma madaniyati, oʻziga xos demokratik tamoyillar, jahon energetikasi ortida yuzaga kelgan tahlikali zamon – postmodernizmni shakllantirgan bu kabi omillar butun insoniyatga-da daxldor emasmi? Bizningcha, maqola avvalida taʼkidlab oʻtganimiz postmodernizm yoʻnalishining
shu oʻrinda namoyon boʻladi. Keyingi davr oʻzbek adabiyotida bu kabi ifoda tez-tez uchrab turgani ham sir emas.
“Yoʻl hikoyalari turkumi”da har bir qahramon taqdiri muayyan YOʻLda kecharkan, uning manzili mavhum tarzda ifodalanadi. Demak, bu oʻrinda
maqsadining oʻzi xaotik. Masalan, “Lola” hikoyasida yozuvchi, hatto, lolaga erishilgan taqdirda ham yana boshqa lolalarning yuzaga kelishi mumkinligini inkor etmaydi… Nomaʼlum yukni nomaʼlum manzilga eltayotgan (“Bir piyola suv”) yoki maʼno izlab yuqoriga koʻtarilayotgan (“Pillapoya”), zinadan pastga tushayotgan moʻʼtabar zot chehrasida oʻsha maʼnoni koʻrmagan boʻlsa-da, hamon MAʼNI izlayotgan qahramonda, bilganlari faqat kelish-u kun kelib ketishdan iborat (“Safar”) kishilar taqdirida ana shu xaosni koʻrishimiz mumkin.
Hikoyalarda postmodernizm yoʻnalishini yodga soluvchi jihatlar uchrab tursa-da, biz ularga “Gʻarb postmodernizmining ayni oʻzi” deya baho berishdan tiyilamiz. Zero, xaotik jarayonning yoʻlovchisi sifatida eʼtirof etilayotgan qahramonimiz maqsadlari Gʻarbdagi “hamroh”inikidan jiddiy farq qiladi (faqat bu borada biroz keyinroq).
Biz yuqorida bugungi jahon taraqqiyoti va butun insoniyat kayfiyatining umumiy jihatlari, globallashuv davrida millatlar va madaniyatlar tobora bir-biriga yaqinlashib borayotgani haqida aytib oʻtdik. Shunday boʻlsa-da, Sharq va Gʻarb kishisining yashash falsafasi oʻrtasida hamon katta farq mavjud. Mashxur rus olimi Yuriy Borev “
deb yozadi. U insoniyat tarixidagi paradigmalarni tartibi bilan sanarkan, soʻnggi, modernizmdan keyingi (hozirgi) davrni “Sharq modeli” deb ataydi. Unga koʻra: “
Sharq madaniyatlari olgʻa surayotgan paradigma jamiyat hayotining ideal va maqsadlarini koʻrsatmaydi, balki donishmandlik va purtadbirlik ila uning yoʻlini belgilab beradi
. Uning Sharq falsafasi haqidagi fikrlari “Yoʻl hikoyalari turkumi” mazmun-mohiyatiga yaqin keladi. Yaʼni bu hikoyalar ifodasida anglangan manzil (ideal) tasviri emas, balki shu manzilga eltuvchi
Keling, fikrlarimizni mumtoz adabiyot namunalariga murojaat etish bilan mustahkamlashga urinib koʻramiz. Zero, nasrimizdagi bu yoʻnalish yangi dunyo taraqqiyoti bilan chambarchas bogʻliq boʻlsa-da, uning bir tarafi boy madaniy merosimiz bilan toʻyingan. Shu sabab “YOʻL” mavzusida soʻz borarkan, Farididdin Attorning “Mantiq ut-tayr”, Navoiyning “Lison ut-tayr” kabi dostonlarini yodga olmay sira iloji yoʻq. Bir-biriga judayam oʻxshash bu asarlarning qahramonlari (qushlar) ham Semrugʻni izlab yoʻlga chiqadilar. Ular manzilga yetganlarida izlaganlari Semrugʻni topa olmasalar-da, oʻzlari uning darajasida ekanligini tushunib yetadilar. Bu oʻrinda olamdagi barcha narsada Yaratganning Oʻzi tajalli etadi va butun borliq bir vujudda mujassam (Vahdatul vujud) degan tasavvufiy qarashning dalili mavjud. Lekin bularni anglash, chin maʼnoda his qilish mashaqqatli
Koʻrinib turibdiki, “Yoʻl hikoyalari turkumi” bilan mumtoz adabiyotimiz namunalari oʻrtasida kuchli bogʻliqlik bor. Bu asarlarning barini maʼni izlab borayotgan yoʻlovchi obrazi birlashtirib turadi. Ammo Semrugʻni izlab borayotgan qushlardan farqli oʻlaroq, bizning qahramonlarimizdan hech biri oʻz manziliga yetib bormagan. Attor va Navoiyning dostonlari, albatta, xaosdan holi. Shu sababdan ham safarga otlangan qushlar oldida Ideal, Maqsad va Manzil kunday ravshan. Balki biz taqqoslashga urinayotgan asarlar oʻrtasidagi asosiy farq ham shundadir. Toʻgʻri, “Bir piyola suv” va “Safar” kabi hikoyalarda qahramon izlayotgan maʼni, aslida uning oʻzi bilan birga ekanligiga ishora mavjud esa-da, lekin ularda ham ideal va maqsad ochiq-oydin koʻrsatilmaydi.
Shu oʻrinda eʼtiboringizni yana bir qator asarlar: Paulo Koeloning “Alkimyogar”, Isajon Sultonning “Boqiy darbadar” va “Ozod” kabi romanlariga qaratmoqchiman. Sababi bu asarlarda ham
obrazi tasvirlanadi. “Alkimyogar” romanining xazina izlab yoʻlga tushgan Santyago ismli qahramoni oʻz manziliga yaqinlashib borarkan, komillikka erisha boshlaydi. U manzilga yetib kelganda esa, izlagani oʻz yurtida ekanligini tushunib yetadi. Xuddi shunga oʻxshash voqelik “Ozod” romanida ham aks etadi. Roman qahramoni ham baxtning timsoli lolani qidirib yoʻlga chiqarkan, manzilga qadar turli voqealaru sinovlarni boshdan kechiradi. Axiyri, manzilga yetgan Ozod lolaning oʻziday nochor, uning oʻziday baxtga orzumand mahluqot ekanligi koʻrib bariga tushunadi: “Baxtu saodat nima ekanini endi-endi anglamoqdaman… yoʻlimda uchragan hamma narsa aslida xulosa chiqarishim va maʼnisini anglashim uchun ataylab yoʻllarimga sochib qoʻyilganini ham tushunyapman.” Va Ozod oʻzidagi mislsiz kuchni yurtiga qaytgandagina his qiladi. Umuman, har ikki roman syujeti ildizlari ham Sharq mumtoz adabiyoti namunalariga borib tutashadi. Ammo Isajon Sultonning “Boqiy darbadar” romani haqida bunday hukum chiqarib boʻlmaydi. Asarda ketar yoʻlidan adashgan bashariyat qismati qalamga olingan boʻlib, unda oʻrgimchak toʻriday chirmashib ketgan oʻnlab yoʻllarni koʻrish mumkin. “Boqiy darbadar” mohiyatan “Yoʻl hikoyalari turkumi”ga yaqin turadi. Chunki uning qahramoni ham manziliga yetib bormagan, ammo hamon oʻz yoʻlini qidirish bilan ovora. “Boqiy darbadar”dagi ayni shu jihat uni “Ozod” romanidan keskin farqlovchi omil boʻla oladi.
Aytmoqchimizki, Ulugʻbek Hamdamning “Yoʻl hikoyalari turkumi” va Isajon Sultonning “Boqiy darbadar” romanida bugungi kun kayfiyati, postmodernizm yoʻnalishining
zuhur boʻlgan. Shu sababdan biz ularni toʻlaligicha mumtoz adabiyot namunalari bilan taqqoslay olmaymiz.
Gʻarbda, umuman, butun dunyoda ommaviy didsizlik tobora kuchayib borayotgan bir paytda, bizning adabiyotimizda bunday asarlarning yaratilayotgani, albatta, quvonarli. Yu.Borev
“sovuq urush tugaganidan soʻng boshlangan yangi davr bashariyat tarixida ilk bor hech qanday mavjudlik formulasiga ega emas”
. Yana bir rus sanʼatshunosi V.Mikushevich postmodernizm insoniyatga xaos va bemaʼnilikdan oʻzga narsa bera olmaydi deb hisoblaydi. Balki umumiy olib qaraganda, insoniyat shunga oʻxshash kayfiyatga tushib qolgandir. Balki Gʻarb kishisi maqsadsiz va idealsiz yashashga koʻnikib ulgurdandir. Lekin bu “Sharq modeli” emas!
Ideal va oliy maqsadlar insoniyat hayotining asl mazmunidir. Ammo bugungi dunyo kayfiyati oʻz mavjudligida ana shu maʼnining borligiga shubha bilan qaramoqda. Aslida, ayni shu kayfiyatni ifodalovchi postmodernizmni shakllantirgan asosiy omillardan biri bu Sharq va Gʻarb madaniyatlarining yaqinlashuvidir. Lekin Sharqning BEMANILIKka qanday aloqasi bor?!..
SHARQ – hind, xitoy, musulmon elatlari falsafalarini (daosizm, konfutsiy, induizm, sufizm) kuzatganimizda, ularning barida dunyoning MAʼNIsiz ekanligiga ishorat borligining guvoh boʻlamiz. Sharq kishisi uchun doim taqdiri azalning haqligi, dunyoning foniy ekanligi muhim boʻlgan. Shu sababdan u ideal va maʼnoni real olamdan emas, undan tashqarida izlagan. Xuddiy shunday, agar u mavjud jarayonni xaotik holda koʻrasa-da, chinakam tartib va butunlikni idrok etish uchun inson tafakkuri ojizlik qilishiga ham iymon keltira oladi. Balki Gʻarbga bir muncha pessimist Sharqning foniy dunyoga boʻlgan munosabati taʼsir etib, optimist kishilar buning ortidagi mohiyatni oʻzlariga singdira olmagandirlar?..
Xullas, oʻzbek nasri shaklda har qancha yangilanmasin, oʻz mohiyatida
ni saqlab qolaveradi. Shu bois ham ularda olamni anglash yoʻlida inson irodasidan tashqaridagi Kuchning bevosita ifodasi (“Yoʻl hikoyalari turkumi”, “Boqiy darbadar”), insonni dunyo charxpalagining oddiy, ammo
Biz yuqorida nasrimizdagi oʻzgarishlar Gʻarb postmodernizmidan jiddiy farq qilishini aytib oʻtgandik. “Yoʻl hikoyalari turkumi” ayni shu fikrimizni tasdiqlay oladi. Qahramon oʻz mavjudligi, manzili va asl maqsadini idrok eta olmasa-da, MAʼNI qidirishdan toʻxtamaydi. Agar postmodernistlar olamni xaos deya qabul qilib, uni bor-boricha (bemaʼni) tasvirlashga urinsa, Ulugʻbek Hamdam asarlarida xaos deb koʻrilgan jarayondan qochish, undan maʼno va butunlikni qidirish kuchli.
Bizningcha, nasrimizdagi oʻzgarishlarga umumjahon iqtisodiy-siyosiy va madaniy hayotidagi oʻzgarishlarning milliy zamin tayangan qadryatlar bilan sintezi sifatida qarash oʻrinli boʻladi. Eʼtirof etayotganimiz Ulugʻbek Hamdam ijodiyotidagi silsilalar ham ayni shu nuqtalarda namoyon boʻladi.
Yu.Borev. Inson va insoniyat hayotining oliy maqsadi va maʼnosi//Sharq yulduzi. 2011 y., №4. B.160.
Yu.Borev. Paradigma sovremennoy epoxi//http//independent-academy.net/science/library/ideal1.html
Кейинги давр ўзбек насри ҳақида сўз бораркан, киши эътиборини, аввало, бу жараёндаги ранг-баранглик ўзига тортади. Зеро, миллий адабиётимизда яратилаётган асарлар нафақат мазмун-моҳиятига кўра, балки ифода шакллари жиҳатидан ҳам хилма-хиллик касб этмоқда. Албатта, бунга табиий ҳол сифатида қарасак ўринли бўлар, чунки хозирги глобаллашув даврида бирор шахс ёхуд бутун бир ижтимоий гуруҳнинг бирор руҳий-маънавий ҳолатда муқим яшаши қийин. Худди шу ҳол ўзбек адабиётида ҳам акс этиб, ундаги ранг-барангликни таъминлаётган асосий омил бўлса, ажаб эмас. Лекин шу жараёнда ҳам муайян оқим ва умумийликни кўрсатувчи жиҳатлар талайгина топилади. Хусусан, Шарқ ва Ғарб маданиятлари яқинлашуви натижасида шаклланаётган тамойиллар, оламни хаос дея қабул қилувчи постмодернизм йўналишининг
Рус файласуфи П.Гречко “Ҳозирги кунда “постмодернизм”дай оммабоп, мавҳум ва кўп қиррали термин йўқ”, деб ёзган эди. Шу маънода ўзбек адабиёти намуналарини постмодернизм йўналиши тамойиллари асосида таҳлилга тортиш баъзи назарий чалкашликлару сунъий хулосаларни келтириб чиқариши мумкин. Аммо муаммонинг иккинчи бир тарафидан асло кўз юмиб бўлмайди: глабаллашув, илм-фан тараққиётининг янги босқичга кўтарилиши, ҳар қанча тараққий топмасин, табиатнинг “оддий” ҳодисаларига ойдинлик киритолмаётган, на коинотнинг ва на кичик зарранинг чеку чегарасини тополмай танг бўлаётган инсон салоҳияти ва унинг ўзгариб бораётган мақсадлари, ҳаётий маъноси, умуман, адабий жараён шаклланаётган давр, янги ижтимоий муносабатларнинг санъатга таъсири масаласи ҳам борки, бу миллий адабиётимизда яратилаётган муайян асарларга янгича бир нигоҳ билан қарашга ундайверади.
Таниқли адиб Улуғбек Ҳамдамнинг кейинги ижодий фаолияти ҳақида кенг таассурот берувчи “Лола”, “Бир пиёла сув”, “Пиллапоя”, “Сафар” каби ҳикоялари ҳам юқоридаги мақсадимизга тўла мос келади. Боиси, бу ҳикоялар Озод Шарафиддинов эътироф этганидай “том маънода анъанавий услубда ёзилган” “Мувозанат” романи ёки модернизмнинг экспрессионизм оқимига яқин турувчи “Ёлғизлик” қиссаларидан нафақат мазмун-моҳияти, балки ифода хусусиятларига кўра ҳам жиддий фарқ қилади.
Ёзувчининг сўнги ҳикояларини бир туркумга мансуб дейиш мумкин. Янада аниқлик киритсак, мен уларни “Йўл ҳикоялари туркуми” деб атаган бўлардим. Чунки ҳар бир ҳикоя воқеалари муайян ЙЎЛда кечади. Аҳамиятли жиҳати шундаки, асар сюжетида фақат йўлнинг ўзигина мавжуд бўлиб, ҳикояда унинг на боши на охири аниқ ифодаланади. Айтайлик, “Лола” ҳикоясида қаҳрамон тоғлар ошиб бораркан, мақсади умрининг мазмуни бўлган лолани топиш эди. Лекин қаҳрамондаги бу истакнинг туғилиш сабаблари ҳам, якунда унинг заҳматлари натижаси ҳам асарда кўрсатилмайди. Қаҳрамон тўғридан-тўғри йўл устида намоён бўлади:
“Менга вазифа юклатилган эди. Бироқ нима учун айнан менга? – билмайман. Ким ва қандай вазиятда топшириқ берди? – буни ҳам негадир эслай олмайман. Ёдимда қолгани – нимадир ортилган, иккита от қўшилган аравани шом тушгунга қадар манзилга элтишим зарур”.
“Пиллапоя” ҳикояси қаҳрамони эса зинадан кўтарилаётган ҳолида тасвирланади. Ёзувчи бу зиналардан кўтарилаётган ва тушаётган одамлар баробарида бутун инсониятнинг умр йўлини тасвирлашга уринади. “Сафар” ҳикоясидаги ЙЎЛ эса бошқаларидан бироз фарқ қилади. Унда асар қаҳрамонлари қиз ва йигитнинг оролга келиб кетиши башарият қисматидаги йўлни ифодалайди. Адиб бутун тарихни кичик бир моделга жойлаб, аслида сафар инсоният ибтидосидан бошланганига ишора қилади. Умуман, бу борада ижодкорнинг мақсадини англаш қийин эмас. Яъни унинг учун тугал воқелик эмас, ЙЎЛ муҳимроқ. Бошқача қилиб айтганда, сабаб ва натижа муносабатидаги хулосалар эмас, мавжуд жараён, ундаги рамзлар мақсадга айланган.
“Йўл ҳикоялари туркуми”нинг яна бир ўзига хос жиҳати шундаки, уларда шахс мақоми унутилади. Улуғбек Ҳамдамнинг бундан ўн беш йиллар олдин ёзилган “Ёлғизлик” қиссасини ўқирканмиз, юқоридагилардан фарқли, ўзгача бир ҳолга дуч келамиз. Асарда муайян кайфият ифодаси бирламчи ўринда бўлиб, унинг бутун мазмун-моҳияти шу кайфият билан боғлиқ ҳолда тасвирланади. Қаҳрамон −
аҳлидан бегоналашган, ҳамма қатори турмуш ташвишлари билан андармон яшашни эп кўрамайдиган ШАХС. Унинг руҳий оламидаги эврилишлар
ҳаёт ва индивид кўнглининг чамбарчас алоқаси – ўзаро зид муносабати асосида юзага келган. Қаҳрамон инсон мавжудлигини англаш йўлида аввало ўзини тафтиш қиларкан, чиқарган хулосалари мақсадли жараённинг умумий ечими вазифасини ўтайди. Агар “Ёлғизлик”нинг қаҳрамони – шахс ўзини хаотик оламда ёлғиз ҳис этиб, мавжуд қонуниятларга қарши, исёнкор позицияда турса, “Йўл ҳикоялари туркуми” қаҳрамони шу хаотик оламнинг оддий, зиддиятга ва муносабат билдиришга киришмайдиган
Эътибор қилган бўлсангиз, “Йўл ҳикоялари туркуми”даги етакчи хусусиятлардан бири сифатида уларда хаотик жараён ифода этилаётганини таъкидалашга уриняпмиз. Албатта, бу жудаям баҳсли масала, айниқса, Шарқ тафаккури ҳақида сўз бораркан. Лекин бири иккинчисини инкор этаётган ва оламни турли ракурсларда тушунтиришга уринаётган фалсафий-илмий қарашлар, урчиб бораётган омма маданияти, ўзига хос демократик тамойиллар, жаҳон энергетикаси ортида юзага келган таҳликали замон – постмодернизмни шакллантирган бу каби омиллар бутун инсониятга-да дахлдор эмасми? Бизнингча, мақола аввалида таъкидлаб ўтганимиз постмодернизм йўналишининг
шу ўринда намоён бўлади. Кейинги давр ўзбек адабиётида бу каби ифода тез-тез учраб тургани ҳам сир эмас.
“Йўл ҳикоялари туркуми”да ҳар бир қаҳрамон тақдири муайян ЙЎЛда кечаркан, унинг манзили мавҳум тарзда ифодаланади. Демак, бу ўринда
мақсадининг ўзи хаотик. Масалан, “Лола” ҳикоясида ёзувчи, ҳатто, лолага эришилган тақдирда ҳам яна бошқа лолаларнинг юзага келиши мумкинлигини инкор этмайди… Номаълум юкни номаълум манзилга элтаётган (“Бир пиёла сув”) ёки маъно излаб юқорига кўтарилаётган (“Пиллапоя”), зинадан пастга тушаётган мўътабар зот чеҳрасида ўша маънони кўрмаган бўлса-да, ҳамон МАЪНИ излаётган қаҳрамонда, билганлари фақат келиш-у кун келиб кетишдан иборат (“Сафар”) кишилар тақдирида ана шу хаосни кўришимиз мумкин.
Ҳикояларда постмодернизм йўналишини ёдга солувчи жиҳатлар учраб турса-да, биз уларга “Ғарб постмодернизмининг айни ўзи” дея баҳо беришдан тийиламиз. Зеро, хаотик жараённинг йўловчиси сифатида эътироф этилаётган қаҳрамонимиз мақсадлари Ғарбдаги “ҳамроҳ”иникидан жиддий фарқ қилади (фақат бу борада бироз кейинроқ).
Биз юқорида бугунги жаҳон тараққиёти ва бутун инсоният кайфиятининг умумий жиҳатлари, глобаллашув даврида миллатлар ва маданиятлар тобора бир-бирига яқинлашиб бораётгани ҳақида айтиб ўтдик. Шундай бўлса-да, Шарқ ва Ғарб кишисининг яшаш фалсафаси ўртасида ҳамон катта фарқ мавжуд. Машхур рус олими Юрий Борев “
деб ёзади. У инсоният тарихидаги парадигмаларни тартиби билан санаркан, сўнгги, модернизмдан кейинги (ҳозирги) даврни “Шарқ модели” деб атайди. Унга кўра: “
Шарқ маданиятлари олға сураётган парадигма жамият ҳаётининг идеал ва мақсадларини кўрсатмайди, балки донишмандлик ва пуртадбирлик ила унинг йўлини белгилаб беради
. Унинг Шарқ фалсафаси ҳақидаги фикрлари “Йўл ҳикоялари туркуми” мазмун-моҳиятига яқин келади. Яъни бу ҳикоялар ифодасида англанган манзил (идеал) тасвири эмас, балки шу манзилга элтувчи
Келинг, фикрларимизни мумтоз адабиёт намуналарига мурожаат этиш билан мустаҳкамлашга уриниб кўрамиз. Зеро, насримиздаги бу йўналиш янги дунё тараққиёти билан чамбарчас боғлиқ бўлса-да, унинг бир тарафи бой маданий меросимиз билан тўйинган. Шу сабаб “ЙЎЛ” мавзусида сўз бораркан, Фаридиддин Атторнинг “Мантиқ ут-тайр”, Навоийнинг “Лисон ут-тайр” каби достонларини ёдга олмай сира иложи йўқ. Бир-бирига жудаям ўхшаш бу асарларнинг қаҳрамонлари (қушлар) ҳам Семруғни излаб йўлга чиқадилар. Улар манзилга етганларида излаганлари Семруғни топа олмасалар-да, ўзлари унинг даражасида эканлигини тушуниб етадилар. Бу ўринда оламдаги барча нарсада Яратганнинг Ўзи тажалли этади ва бутун борлиқ бир вужудда мужассам (Ваҳдатул вужуд) деган тасаввуфий қарашнинг далили мавжуд. Лекин буларни англаш, чин маънода ҳис қилиш машаққатли
Кўриниб турибдики, “Йўл ҳикоялари туркуми” билан мумтоз адабиётимиз намуналари ўртасида кучли боғлиқлик бор. Бу асарларнинг барини маъни излаб бораётган йўловчи образи бирлаштириб туради. Аммо Семруғни излаб бораётган қушлардан фарқли ўлароқ, бизнинг қаҳрамонларимиздан ҳеч бири ўз манзилига етиб бормаган. Аттор ва Навоийнинг достонлари, албатта, хаосдан ҳоли. Шу сабабдан ҳам сафарга отланган қушлар олдида Идеал, Мақсад ва Манзил кундай равшан. Балки биз таққослашга уринаётган асарлар ўртасидаги асосий фарқ ҳам шундадир. Тўғри, “Бир пиёла сув” ва “Сафар” каби ҳикояларда қаҳрамон излаётган маъни, аслида унинг ўзи билан бирга эканлигига ишора мавжуд эса-да, лекин уларда ҳам идеал ва мақсад очиқ-ойдин кўрсатилмайди.
Шу ўринда эътиборингизни яна бир қатор асарлар: Пауло Коэлонинг “Алкимёгар”, Исажон Султоннинг “Боқий дарбадар” ва “Озод” каби романларига қаратмоқчиман. Сабаби бу асарларда ҳам
образи тасвирланади. “Алкимёгар” романининг хазина излаб йўлга тушган Сантяго исмли қаҳрамони ўз манзилига яқинлашиб бораркан, комилликка эриша бошлайди. У манзилга етиб келганда эса, излагани ўз юртида эканлигини тушуниб етади. Худди шунга ўхшаш воқелик “Озод” романида ҳам акс этади. Роман қаҳрамони ҳам бахтнинг тимсоли лолани қидириб йўлга чиқаркан, манзилга қадар турли воқеалару синовларни бошдан кечиради. Ахийри, манзилга етган Озод лоланинг ўзидай ночор, унинг ўзидай бахтга орзуманд маҳлуқот эканлиги кўриб барига тушунади: “Бахту саодат нима эканини энди-энди англамоқдаман… йўлимда учраган ҳамма нарса аслида хулоса чиқаришим ва маънисини англашим учун атайлаб йўлларимга сочиб қўйилганини ҳам тушуняпман.” Ва Озод ўзидаги мислсиз кучни юртига қайтгандагина ҳис қилади. Умуман, ҳар икки роман сюжети илдизлари ҳам Шарқ мумтоз адабиёти намуналарига бориб туташади. Аммо Исажон Султоннинг “Боқий дарбадар” романи ҳақида бундай ҳукум чиқариб бўлмайди. Асарда кетар йўлидан адашган башарият қисмати қаламга олинган бўлиб, унда ўргимчак тўридай чирмашиб кетган ўнлаб йўлларни кўриш мумкин. “Боқий дарбадар” моҳиятан “Йўл ҳикоялари туркуми”га яқин туради. Чунки унинг қаҳрамони ҳам манзилига етиб бормаган, аммо ҳамон ўз йўлини қидириш билан овора. “Боқий дарбадар”даги айни шу жиҳат уни “Озод” романидан кескин фарқловчи омил бўла олади.
Айтмоқчимизки, Улуғбек Ҳамдамнинг “Йўл ҳикоялари туркуми” ва Исажон Султоннинг “Боқий дарбадар” романида бугунги кун кайфияти, постмодернизм йўналишининг
зуҳур бўлган. Шу сабабдан биз уларни тўлалигича мумтоз адабиёт намуналари билан таққослай олмаймиз.
Ғарбда, умуман, бутун дунёда оммавий дидсизлик тобора кучайиб бораётган бир пайтда, бизнинг адабиётимизда бундай асарларнинг яратилаётгани, албатта, қувонарли. Ю.Борев
“совуқ уруш тугаганидан сўнг бошланган янги давр башарият тарихида илк бор ҳеч қандай мавжудлик формуласига эга эмас”
. Яна бир рус санъатшуноси В.Микушевич постмодернизм инсониятга хаос ва бемаъниликдан ўзга нарса бера олмайди деб ҳисоблайди. Балки умумий олиб қараганда, инсоният шунга ўхшаш кайфиятга тушиб қолгандир. Балки Ғарб кишиси мақсадсиз ва идеалсиз яшашга кўникиб улгурдандир. Лекин бу “Шарқ модели” эмас!
Идеал ва олий мақсадлар инсоният ҳаётининг асл мазмунидир. Аммо бугунги дунё кайфияти ўз мавжудлигида ана шу маънининг борлигига шубҳа билан қарамоқда. Аслида, айни шу кайфиятни ифодаловчи постмодернизмни шакллантирган асосий омиллардан бири бу Шарқ ва Ғарб маданиятларининг яқинлашувидир. Лекин Шарқнинг БЕМАНИЛИКка қандай алоқаси бор?!..
ШАРҚ – ҳинд, хитой, мусулмон элатлари фалсафаларини (даосизм, конфутсий, индуизм, суфизм) кузатганимизда, уларнинг барида дунёнинг МАЪНИсиз эканлигига ишорат борлигининг гувоҳ бўламиз. Шарқ кишиси учун доим тақдири азалнинг ҳақлиги, дунёнинг фоний эканлиги муҳим бўлган. Шу сабабдан у идеал ва маънони реал оламдан эмас, ундан ташқарида излаган. Худдий шундай, агар у мавжуд жараённи хаотик ҳолда кўраса-да, чинакам тартиб ва бутунликни идрок этиш учун инсон тафаккури ожизлик қилишига ҳам иймон келтира олади. Балки Ғарбга бир мунча пессимист Шарқнинг фоний дунёга бўлган муносабати таъсир этиб, оптимист кишилар бунинг ортидаги моҳиятни ўзларига сингдира олмагандирлар?..
Хуллас, ўзбек насри шаклда ҳар қанча янгиланмасин, ўз моҳиятида
ни сақлаб қолаверади. Шу боис ҳам уларда оламни англаш йўлида инсон иродасидан ташқаридаги Кучнинг бевосита ифодаси (“Йўл ҳикоялари туркуми”, “Боқий дарбадар”), инсонни дунё чархпалагининг оддий, аммо
Биз юқорида насримиздаги ўзгаришлар Ғарб постмодернизмидан жиддий фарқ қилишини айтиб ўтгандик. “Йўл ҳикоялари туркуми” айни шу фикримизни тасдиқлай олади. Қаҳрамон ўз мавжудлиги, манзили ва асл мақсадини идрок эта олмаса-да, МАЪНИ қидиришдан тўхтамайди. Агар постмодернистлар оламни хаос дея қабул қилиб, уни бор-борича (бемаъни) тасвирлашга уринса, Улуғбек Ҳамдам асарларида хаос деб кўрилган жараёндан қочиш, ундан маъно ва бутунликни қидириш кучли.
Бизнингча, насримиздаги ўзгаришларга умумжаҳон иқтисодий-сиёсий ва маданий ҳаётидаги ўзгаришларнинг миллий замин таянган қадрятлар билан синтези сифатида қараш ўринли бўлади. Эътироф этаётганимиз Улуғбек Ҳамдам ижодиётидаги силсилалар ҳам айни шу нуқталарда намоён бўлади.
Ю.Борев. Инсон ва инсоният ҳаётининг олий мақсади ва маъноси//Шарқ юлдузи. 2011 й., №4. Б.160.
Ю.Борев. Парадигма современной эпохи//http//independent-academy.net/science/library/ideal1.html
Saʼdullo Quronov