«Til va adabiyot taʼlimini optimallashtirish oʻzini qanchalik oqlamoqda?» nomli maqolada1 koʻpchiligimizni koʻpdan beri oʻylantirib kelayotgan masala koʻtarilibdiki, buning uchun maqola mualliflariga ham, tahririyatga ham tashakkur. Avvalo, maqolada koʻtarilgan muammolar oʻquv reja-yu dasturlarni ishlab chiqish va tatbiq etishning soʻnggi yillarda qaror topgan tartibi oʻzini oqlamayotganiga dalolat qiladi. Zero, ushbu muammolar oʻquv reja va dasturlarning soha mutaxassislarini jalb etgan holda keng muhokama etmay, oldindan bitta-ikkita OOʻYda sinab koʻrmasdanoq ommaviy tarzda tatbiq etilaverishining natijasidir.
Kuzatishlarimiz oʻquv rejadagn fanlar roʻyxatini ham, ularga ajratiladigan soatlar hajmini ham «setka»dan kelib chiqib belgilash qoidaga aylanganini koʻrsatyaptiki, buning natijasida baʼzan hatto mantiqqa xilof, kulgili holatlar ham yuzaga kelmoqda. Masalan, «Jahon va turkiy xalqlar adabiyoti» fani. Biz-ku ilgarilar «Jahon adabiyoti» hamda «Turkiy xalqlar adabiyoti» nomlari bilan ikkita fan boʻlganini bilamiz. Buni bilmaydigan kishi: «Turkiy xalqlar oʻzga sayyoradanmi?!» – deya hayron boʻlishi muqarrar. Qizigʻi, bunday «nom yasash»da fanlarning mazmun-mohiyati mutlaqo hisobga olinmaydi. Shu bois adabiyot tarixi yoʻnalishidagi «Yangi oʻzbek adabiyoti» faniga nazariy xarakterdagi «Adabiy tanqid tarixi» mexanik tarzda qoʻshib qoʻyilaveradi. Yoki adabiyot tarixini davrlashtirish adabiyotshunoslikning muhim muammolaridan ekanini mutlaqo nazarga ilmasdan «Oʻzbek mumtoz va milliy uygʻonish adabiyoti» tarzida duragay fan «yaratiladi». Elda yuradigan bir rivoyat yodga keladi: emishki, Stalin qurilajak temir yoʻl yoʻnalishini xaritaga belgilayotganida qalami toyib ketib, toʻgʻri chiziqdan kichik bir shoxcha chiqib qolgan ekan. Shoʻrlik quruvchilar buning neligini soʻrashga jurʼat qilolmay, botqoq ustidan bir necha kilometrlik shoxcha yoʻl solgan ekanlar. Xoʻp, reja tuzuvchilar oʻzlarini hokimi mutlaqdek tutgilari kelayotgan boʻlsa mayliku-ya, ammo jabri alaloqibat adabiyotga boʻlarkan-da...
Afsuski, gohi oʻquv rejadagi nomaqbul holat joʻngina manfaati shaxsiya – «falon kafedra yo falon mutaxassisga soat chiqarish» vajhi bilan ham yuzaga kelib qolaveradi. Qarangki, endilikda «Ona tili va adabiyoti» yoʻnalishi oʻquv rejasida «Adabiyotshunoslikka kirish» va «Tilshunoslikka kirish» fanlari «Mutaxassislikka kirish» nomi bilan umumlashtirilar ekan-da, soʻng oʻz ichida yana ikkiga boʻlib oʻqitilar ekan. Tagʻinam bilmadim-u, ammo bu tarz «optimallashtirish»ning choklari aniq koʻrinib qolarkan-da! Surishtirsak, bu ham misoli «hiylayi sharʼiy» ekan: necha zamonlardan beri tilshunoslik va adabiyotshunoslik kafedralarida oʻqitilgan fanlarni davri kelib qolgan hamkasblarimiz metodika yoʻnalishidagi kafedraga olmoqqa qasd qilgan ekanlar, shu xolos. Holbuki, shu fan boʻyicha tasdiqlangan namunaviy dasturda «Mutaxassislikka kirish» fani «Umumiy tilshunoslik va adabiyotshunoslik» («Adabiyotshunoslik nazariyasi» deyilmoqchi – D.Q.)ning dastlabki bosqichi...» deyilgan. Qiziq emasmi, fanning dastlabki bosqichi bir kafedrada, keyingi bosqichi boshqa kafedrada oʻqitilsa?!
Maqola mualliflari oʻzbek filologiyasi yoʻnalishi oʻquv rejalarida umumkasbiy fanlar salmogʻi 1999/2000-oʻquv yiliga nisbatan qariyb ming soatga kamayganini qayd etadilarki, bu masalaga oʻta jiddiy eʼtibor zarurligini koʻrsatadi. Darhaqiqat, oʻquv rejadagi bloklarni qayta koʻrib chiqqan holda umumkasbiy fanlarga ajratilgan soatlar hajmini tiklash, koʻpaytirish zarur. Sababi, biz gʻoyat boy adabiy merosga voris boʻlish bilan birga hozirgi adabiyoti ham ancha-muncha milliy adabiyotlardan aslo kam boʻlmagan xalqmiz.
Maqolada nomutaxassislik yoʻnalishlarda oʻzbek tili va adabiyoti oʻqitishni qayta tiklash, boʻlgʻusi pedagoglarga «Oʻqituvchi nutq madaniyati» fanini asosiy fan sifatida oʻqitish, oʻquv rejalarni takomillashtirish masalalarining bugun gʻoyat dolzarbla shgani, «Til va adabiyot masalasi millat taqdiriga bevosita daxldor»ligi eʼtirozga oʻrin qoldirmaydigan qilib asoslangan. Shundan turtki va ruh olib, oʻquv reja va dasturlarni takomillashtirish boʻyicha ayrim takliflarni oʻrtaga tashlashga jazm etdik:
1. Oʻquv reja va dasturlar avval loyiha sifatida ishlab chiqilishi, respublikadagi barcha mutaxassislik kafedralarida muhokama qilinishi va ulardan tegishli taklif-mulohazalar olinishi, tayanch OOʻYda tashkil qilinadigan sohaning yetakchi mutaxassislari ishtirokidagi ishchi seminarda qiyomiga yetkazilib, shundan soʻnggina oʻquv jarayoniga joriy qilinmogʻi kerak.
2. Oʻquv reja va dasturlarni har yili yangilash amaliyotiga chek qoʻyish, ularni yangilash muddatini uzaytirgan holda qatʼiy belgilab qoʻyish zarur.
Hech shubha yoʻqki, globallashuv jarayonlarida kuzatiluvchi madaniyatlar qorishuvi sharoitida milliy oʻzlikni saqlab qolish uchun milliy til va adabiyotning roli beqiyosdir. Yaʼni jahoniy vaziyat Choʻlpon aytgan «Adabiyot yashasa – millat yashar» degan shiorni bugun har qachongidan ham dolzarb etadi. Maqolada koʻtarilgan masalalar shu muammoni hal qilishga qaratilganki, ziyoli qatlam bunga aslo befarq qaramasligi kerak.
Izohlar
«Тил ва адабиёт таълимини оптималлаштириш ўзини қанчалик оқламоқда?» номли мақолада1 кўпчилигимизни кўпдан бери ўйлантириб келаётган масала кўтарилибдики, бунинг учун мақола муаллифларига ҳам, таҳририятга ҳам ташаккур. Аввало, мақолада кўтарилган муаммолар ўқув режа-ю дастурларни ишлаб чиқиш ва татбиқ этишнинг сўнгги йилларда қарор топган тартиби ўзини оқламаётганига далолат қилади. Зеро, ушбу муаммолар ўқув режа ва дастурларнинг соҳа мутахассисларини жалб этган ҳолда кенг муҳокама этмай, олдиндан битта-иккита ОЎЙда синаб кўрмасданоқ оммавий тарзда татбиқ этилаверишининг натижасидир.
Кузатишларимиз ўқув режадагн фанлар рўйхатини ҳам, уларга ажратиладиган соатлар ҳажмини ҳам «сетка»дан келиб чиқиб белгилаш қоидага айланганини кўрсатяптики, бунинг натижасида баъзан ҳатто мантиққа хилоф, кулгили ҳолатлар ҳам юзага келмоқда. Масалан, «Жаҳон ва туркий халқлар адабиёти» фани. Биз-ку илгарилар «Жаҳон адабиёти» ҳамда «Туркий халқлар адабиёти» номлари билан иккита фан бўлганини биламиз. Буни билмайдиган киши: «Туркий халқлар ўзга сайёраданми?!» – дея ҳайрон бўлиши муқаррар. Қизиғи, бундай «ном ясаш»да фанларнинг мазмун-моҳияти мутлақо ҳисобга олинмайди. Шу боис адабиёт тарихи йўналишидаги «Янги ўзбек адабиёти» фанига назарий характердаги «Адабий танқид тарихи» механик тарзда қўшиб қўйилаверади. Ёки адабиёт тарихини даврлаштириш адабиётшуносликнинг муҳим муаммоларидан эканини мутлақо назарга илмасдан «Ўзбек мумтоз ва миллий уйғониш адабиёти» тарзида дурагай фан «яратилади». Элда юрадиган бир ривоят ёдга келади: эмишки, Сталин қурилажак темир йўл йўналишини харитага белгилаётганида қалами тойиб кетиб, тўғри чизиқдан кичик бир шохча чиқиб қолган экан. Шўрлик қурувчилар бунинг нелигини сўрашга журъат қилолмай, ботқоқ устидан бир неча километрлик шохча йўл солган эканлар. Хўп, режа тузувчилар ўзларини ҳокими мутлақдек тутгилари келаётган бўлса майлику-я, аммо жабри алалоқибат адабиётга бўларкан-да...
Афсуски, гоҳи ўқув режадаги номақбул ҳолат жўнгина манфаати шахсия – «фалон кафедра ё фалон мутахассисга соат чиқариш» важҳи билан ҳам юзага келиб қолаверади. Қарангки, эндиликда «Она тили ва адабиёти» йўналиши ўқув режасида «Адабиётшуносликка кириш» ва «Тилшуносликка кириш» фанлари «Мутахассисликка кириш» номи билан умумлаштирилар экан-да, сўнг ўз ичида яна иккига бўлиб ўқитилар экан. Тағинам билмадим-у, аммо бу тарз «оптималлаштириш»нинг чоклари аниқ кўриниб қоларкан-да! Суриштирсак, бу ҳам мисоли «ҳийлайи шаръий» экан: неча замонлардан бери тилшунослик ва адабиётшунослик кафедраларида ўқитилган фанларни даври келиб қолган ҳамкасбларимиз методика йўналишидаги кафедрага олмоққа қасд қилган эканлар, шу холос. Ҳолбуки, шу фан бўйича тасдиқланган намунавий дастурда «Мутахассисликка кириш» фани «Умумий тилшунослик ва адабиётшунослик» («Адабиётшунослик назарияси» дейилмоқчи – Д.Қ.)нинг дастлабки босқичи...» дейилган. Қизиқ эмасми, фаннинг дастлабки босқичи бир кафедрада, кейинги босқичи бошқа кафедрада ўқитилса?!
Мақола муаллифлари ўзбек филологияси йўналиши ўқув режаларида умумкасбий фанлар салмоғи 1999/2000-ўқув йилига нисбатан қарийб минг соатга камайганини қайд этадиларки, бу масалага ўта жиддий эътибор зарурлигини кўрсатади. Дарҳақиқат, ўқув режадаги блокларни қайта кўриб чиққан ҳолда умумкасбий фанларга ажратилган соатлар ҳажмини тиклаш, кўпайтириш зарур. Сабаби, биз ғоят бой адабий меросга ворис бўлиш билан бирга ҳозирги адабиёти ҳам анча-мунча миллий адабиётлардан асло кам бўлмаган халқмиз.
Мақолада номутахассислик йўналишларда ўзбек тили ва адабиёти ўқитишни қайта тиклаш, бўлғуси педагогларга «Ўқитувчи нутқ маданияти» фанини асосий фан сифатида ўқитиш, ўқув режаларни такомиллаштириш масалаларининг бугун ғоят долзарбла шгани, «Тил ва адабиёт масаласи миллат тақдирига бевосита дахлдор»лиги эътирозга ўрин қолдирмайдиган қилиб асосланган. Шундан туртки ва руҳ олиб, ўқув режа ва дастурларни такомиллаштириш бўйича айрим таклифларни ўртага ташлашга жазм этдик:
1. Ўқув режа ва дастурлар аввал лойиҳа сифатида ишлаб чиқилиши, республикадаги барча мутахассислик кафедраларида муҳокама қилиниши ва улардан тегишли таклиф-мулоҳазалар олиниши, таянч ОЎЙда ташкил қилинадиган соҳанинг етакчи мутахассислари иштирокидаги ишчи семинарда қиёмига етказилиб, шундан сўнггина ўқув жараёнига жорий қилинмоғи керак.
2. Ўқув режа ва дастурларни ҳар йили янгилаш амалиётига чек қўйиш, уларни янгилаш муддатини узайтирган ҳолда қатъий белгилаб қўйиш зарур.
Ҳеч шубҳа йўқки, глобаллашув жараёнларида кузатилувчи маданиятлар қоришуви шароитида миллий ўзликни сақлаб қолиш учун миллий тил ва адабиётнинг роли беқиёсдир. Яъни жаҳоний вазият Чўлпон айтган «Адабиёт яшаса – миллат яшар» деган шиорни бугун ҳар қачонгидан ҳам долзарб этади. Мақолада кўтарилган масалалар шу муаммони ҳал қилишга қаратилганки, зиёли қатлам бунга асло бефарқ қарамаслиги керак.
Изоҳлар
Dilmurod Quronov