UZ|EN
Quronov.uz
Adabiyot va adabiyotshunoslik
← Dilmurod Quronov
|

«Oʻtgan kunlar»da xon va xonlik haqida

Dilmurod Quronov

Maqola · 2019 · «Adabiyot va b. haqida» toʻplamidan

Abdulla Qodiriyning «Oʻtgan kunlar»da qalamga olingan davrni «tariximizning eng qora, kirlik kunlari» deya taʼriflagani maʼlum-u mashhur. Hukmga shoshganroq odam romanda tasvirlangan «keyingi xon zamonlari»ning bunday taʼriflanishida adibning «zamonasozlik» qilgani yoxud «shoʻro mafkurasi taʼsirini» koʻrsa, ehtimol. Holbuki, bunda na zamonasozlik, na shoʻro mafkurasi taʼsiri bor – Abdulla Qodiriy mansub taraqqiyparvar ziyolilar avlodi mazkur zamonga shunday munosabatda boʻlgan. Jumladan, Choʻlponning: «Soʻng davrda yoʻqsil Sharqning tarixi Bir bet boʻlsin oq satrni koʻrmadi», – degani, «El va yurtni saqlar uchun soʻng xonlar Tuzukkina chora, tadbir qilmagan»idan yozgʻirgani ham Abdulla Qodiriy taʼrifini quvvatlab tushadi. Yana bir muhim jihati, adibning oʻzi tasvirlashga chogʻlangan davr hayotiga oid turfa materiallarni qunt bilan oʻrganganini ham nazardan qochirmaslik kerak. Sirasi, Abdulla Qodiriy «keyingi xon zamonlari»ga oid materiallarni butun ijodiy faoliyati davomida toʻplab-oʻrgandi desak, mubolagʻa boʻlmaydi: yigit yoshida «Oʻtgan kunlar» munosabati bilan, soʻng «Mehrobdan chayon» tufayli, nihoyat, roʻyobga chiqmay qolgan «Amir Umarxon kanizi» romaniga tayyorgarlik davomida. Aytmoqchimizki, uning yuqoridagicha munosabatida zamonasozlik yo koʻpchilik fikriga ergashishdan koʻra anglanganlik jihati ustuvordir.

«Oʻtgan kunlar»da Otabek tilidan «idora usuli»ning eskirgani haqida aytiladi, xonlikning nosozligi beklar va amaldorlarning nopokligi-yu manfaatparastligida deya talqin qilinadi. Roman voqealarida Xudoyorxon ishtiroki haminqadar: «birinchi xonlik davri»da uning Musulmonqul qoʻlida qoʻgʻirchoq boʻlgani taʼkidlanadi, tarixiy haqiqatga sodiq qolinadi. Buni adib oʻquv­ chiga xonni ilk bor taqdim etganidayoq – holat tasvirining oʻzida taʼkidlab koʻrsatadi. Holat shundayki, «marmardan yasalgʻan taxt ustida... oʻn sakkiz yoshlar chamaliq ... xon oʻlturar», sal naridagi kursida esa «Musulmonqul oʻlturar va hozirgʻina hudaychi tarafidan oʻziga topshirilgʻan ariza va maktublardan ochib oʻqur edi». Yaʼni shohona liboslarga burkangan Xudoyorxon taxtda shun­ chaki savlat boʻlib oʻtiradi-da, davlat ishlari bilan Musulmonqul shugʻullanadi. Ariza va maktublar «padari arusi shahanshoh»ga murojaat bilan boshlanishi ham shuni tasdiqlaydi. Yana bir detal – Musulmonqulning «oʻqub turgʻan ariza»ni ahamiyatsiz deb hisoblagani uchun xonga aytib-netmasdanoq «qogʻozni ikkiga yirtib oyogʻi ostigʻa tashlashi» yosh xonga biyligi qay darajadaligini namoyon etadi. Xudoyorxonning qayin otasi Oʻtabboy qushbegining «xiyonati» haqida aytgan gapiga munosabati ham shunga muvofiq: «Oʻz saltanatiga raxna solishdan iborat boʻlgʻan bu xabarlardan Xudoyorxonning mutaassir boʻlgʻanligʻi belgusiz, ul bu gapni eshitmasdan ilgari qanday boʻlsa, hozirda ham shu holda oʻzgarishsiz edi. Musulmonqulning yonib turgʻan, oʻtdek tutoqib soʻzlagʻan gapini sukut bilan kechirmaslik uchungina boʻlsa kerak, quruq va shirasiz qilib: – Hammadan ham Oʻtabboyni aytingiz, ablah bir odam ekan, – dedi, – meni siylamagʻanda ham sizni rioya qilsa kerak edi». Albatta, koʻp oʻtmay Musulmonqulning hokimiyatdan chetlashtirilishi xonning bu tarz befarq oʻtirishida «arqonni uzun tashlash» xiylasi bor edi deyishga ham izn beradi. Biroq, mabodo shunday boʻlganida ham, qayin otasida shubha uygʻonmasin uchun u oʻzini har doimgidek – «qoʻgʻirchoq» maqomida tutishi kerak boʻlar edi. Otabek xon huzurida mahkamaga tortilganida ham tashabbus butkul Musulmonqul qoʻlida boʻladi, Xudoyor esa – «taxt ustiga qoʻndirilgʻan jonlik haykal» maqomida. Bu haykalga faqat mahkama nihoyasida – Musulmonqul endigina oʻzining jon dushmani bilib turgan maqkumiga «oqsoqlanib, oʻz qoʻli bilan zarrin toʻn kiyguzar ekan» jon kiradi: «Xudoyorxon ham yirtqich qayin otasining changalidan qutilgʻanini tabrik qilgʻandek Otabekka kulib boqdi».

Yuzaki qaraganda A.Qodiriy xonlikdagi zulm va yovuzliklar manshaini Musulmonqul bilangina bogʻlab talqin qilayotgandek koʻrinsa-da, aslida, adib masalaga ancha teran nazar soladi. Toʻgʻri, adib «Musulmonqulning aholi ustiga boʻlgʻan jabr-u zulmi haddan tashqari ketgani»ni aytadi, shu bilan birga, uning zulmi ortidan manfaat koʻruvchilar borligini ham nazardan qochirmaydi. Masalan, Musulmonqul «arzimagan sabablar bilan qora chopon beklarni osdirib, kesdirib» turishini aytish bilan birga «atrof shahar va qishloq beklari ham qipchoqlardan» ekanini taʼkidlab oʻtadi. Yaʼni Musulmonqulning zulmi yakka shaxs emas, butun bir urugʻ – qipchoqlar manfaatiga xizmat qiladi. Uning «oʻz kayficha oyda emas, haftada solib turgʻan soliqlari» ham oʻsha qora chopon beklar oʻrnini egallagan Musulmonqul «odamlari» choʻntagini qappaytiradi. Qisqasi, tanish manzara: hokimiyat uchun hamisha toʻdalar – urugʻlar, firqalar, sinflar, klanlar kurashadi va qaysisining toleyi kulib, hokimiyat jilovini qoʻlga olsayoq ariqni oʻzi tomon buradi... Eng qizigʻi, har qanday mustabid kabi zolim Musulmonqul ham «ulamo orqaliq oʻz zulmini mashru bir tuska qoʻygʻan, oʻzi uchun zararlik unsurlarni yoʻqotishda shu ulamolardan «ululamirga bogʻiyliq» degan fatvoni olishni unutmagʻan edi». Xullasi kalom, ziyrak oʻquvchi keyingi tarixni mushohada qilib koʻrsayoq, shubhasiz, barcha davrlar siyosatida talay oʻxshashliklar topadi. Tabiiyki, shunda u yo adibni bir bashoratgoʻy, xalq taʼbiricha, «yetishib qolgan» odam ekan deb tanishi va unga tasannolar aytishi, yo, agar falsafaga oshnoroq boʻlsa, siyosat deganining shakli oʻzgaraverar ekan-u, mohiyati qiyomatgacha oʻzgarishsiz qolaverar ekan-da degan toʻxtamga kelishi muqarrar. Faqat noumid shayton deydilar, odam bolasi hamisha tole kulishini kutib navbatda turganlarga umidvor qarayveradi – xuddi ish boshiga shu kelsayoq olam guliston boʻladiganday. Xudoyorxonning mahkama chogʻidagi holatini eslang: allaqanday sirli, qayin otasining qilmishlarini yoqlamayotgandek, biroq u ham chorasiz-da... Qipchoq toʻdasi yeb, oʻzi quruq qolayotganidan zada boʻlgan toʻda, tabiiy, yosh xonda oʻzining qismatdoshini va najotini koʻradi, uning qabatiga kiradi – hammasi yana boshidan boshlanadi. Yaʼni qoniqmagan manfaatlar birlashdi-da, qipchoq toʻdasi manfaatlari bilan toʻqnashdi, shugina xolos. Darvoqe, «Musulmonqulgʻa yaqinlasha olmagʻan, yaʼni uning xizmat va marhamatidan chetda qolgʻan «nimcha» ulamolar ham yoʻq emas edilar»ki, xon ularni «qayin otasi bilan kurashda oʻziga birinchi istinodgoh qilib» oldi. Istiqboldagi «inʼom va ehsonlar, beriladigan mansablar» ilinji kuchli emasmi, Musulmonqulga tarafdor ulamolar uning siyosatini «shariʼatqa qancha mutobiq koʻrsatib kelgan boʻlsalar», keyingi toifa «oʻshancha xilofi sharʼiy ekanligining isbotiga kirishdilar». Adib bunda ham umumiy bir qonuniyat koʻradi: podshoh faqat qilichigagina tayana olmaydi, hukmronligi bardavom boʻlishi uchun raiyat ongida oʻzining ustida aynan shu odam hukm yurgizishga haqli va munosib, u yuritayotgan siyosat adl-u insofga tayanadi va umum manfaatlariga mos degan fikr oʻrinlashmogʻi kerak. Mohiyatga boqqan oʻquvchi Xudoyorxon taxt uchun kurashda qoʻllagan taktika bilan zamonaviy saylovoldi kampaniyalari yoxud hokimiyat bilan ziyoli qatlam munosabatlari orasidagi koʻplab mushtarak nuqtalarni koʻra oladi.

Qipchoq qirgʻini ham mohiyatan manfaatlar toʻqnashuvining oqibatidan boshqa emas. Shu maʼnoda Otabekning otasiga bergan «Yirtqichlarning bu qirgʻindan qanday muddaolari hosil boʻlarkin?» degan savoli yarim ritorik tabiatga ega. Negaki uning zamirida «bu ish hech bir foydasiz-ku, bekor qon toʻkilgani qoladi, xolos!» qabilidagi ishonch-eʼtiroz yotadi. Aksincha, «koʻb umrini shu yurtning tinchligʻi va fuqaroning osoyishi uchun sarf qilgan» Yusufbek hoji qirgʻinning asl manshaini yaxshi biladi: «bittasi mingboshi boʻlmoqchi, ikkinchisi Normuhammad oʻrnigʻa minmakchi, uchinchisi yana bir shaharni oʻziga qaram qilmoqchi. Xon ersa Musulmonqulgʻa boʻlgʻan adovatini qipchoqni qirib alamdan chiqmoqchi». Albatta, Yusufbek hojidek odamning gapiga katta qimmat beriladi, biroq buni aynan, yaʼni xon Musulmonquldan alamini olmoq uchungina qipchoqqa qatli om buyurdi deb tushunish xato boʻlur edi. Zero, qirgʻin zamirida uning ham jiddiy manfaati bor. Xudoyorxonning Toshkent beklariga yuboril­gan yorligʻi «Biz Turkiston mamlakatining xoni oʻz qalamravimiz va saltanatimiz uchun qipchoq toifasini muzir deb bildik» deb boshlangani ham shunga dalolat qiladi. Xoʻsh, qipchoq toifasi nimasi bilan Xudoyorxon saltanatiga «muzir» – zararli edi? Gap shundaki, muallif avvalroq aytganidek, Musulmonqul davrida «atrof shahar va qishloq beklari ham qipchoqlardan» boʻlib ulgurgan, yaʼni hokimiyatni «uning odamlari» egallagan edi. Xudoyorxon nazdida, bu odamlar valineʼmatlari Musulmonqulga ich-ichlarida sadoqat saqlaydilar, hukmdorga esa faqat oʻziga sadoqatli – yonida oʻzi koʻtargan, oʻzi qoʻygan odamlar, zamonaviy til bilan aytsak, «oʻz komandasi» boʻlgani maʼqul. Shu jihatdan, qipchoq qirgʻini – ehtimoldagi gʻanimlarining barini birakayiga oradan koʻtarish imkoni Xudoyorxon uchun ham ayni muddao edi. Buni Niyoz qoʻshbegining shu mud­hish ish rejalashtirilgan majlisda aytgan mana bu gapi ham tasdiqlaydi: «Men xonni Toshkanddan joʻnatish oldida uning xoli vaqtini topib, bu fikrimni bir daraja arz qilib oʻtkan edim, bu fikrim xonga juda maʼqul tushkan boʻlsa kerak, soʻzimni eʼtibor bilan tinglab turdi va javobida: «Yaxshi. Oʻylashib, tadbirlari bilan menga fikringizni yozing, men ham oʻylab koʻrarman», – dedi. Menga qolsa bu toʻgʻrida bizdan xabar kutib xonning uyqusi ham kelmay yotqandir: bizga faqat ishning oʻnaqayini topib xondan tasdiq etdirishgina qolgan». Qoʻshbegi tilidan jonlantirilayotgan holat shundayki, Xudoyorxon yosh boʻlsa-da, ichidagini sirtiga chiqarmaslikka harakat qilgan, shunga qaramay, suhbatdoshi «xon koʻngan hisob» degan aniq ishonchda qolgan. Sababi, koʻpni koʻrgan Niyoz qoʻshbegi xon sirtiga chiqarmagan istakni teran his qiladi, chunki hokimiyat tabiatini, uni oʻz qoʻlida saqlash va kuchaytirish shartlarini juda yaxshi biladi. Xudoyorxon yosh boʻlgani bilan, xon saroyidagi oshkor-u pinhon kurashlar qozonida obdan qaynagan, shu bois qoʻshbegining taklifiga munosabatini oshkor etmasdan, yana arqonni uzun tashlaydi-da, quyidan tashabbus chiqishini kutadi. Ertami-kech bunday tashabbusning koʻtarilishiga esa imoni komil, chunki vaziyatga toʻgʻri baho bera oladi, Musulmonqul davrida «katta oxur»dan uzoqlab qolganlarning endi unga yaqinlashish payida boʻlishlari muqarrar ekaniga ishonadi. Zero, ularning koʻpchiligi Niyoz qoʻshbegi kabi «hali biz sahroyi qipchoq elidan uzil-kesil qutilgʻanimiz yoʻq... Musulmonqul boʻlmasa, boshqa Alimqulning bosh koʻtarishi aniq» deb oʻylashlarini yaxshi biladi. Haqiqatan ham, qoʻshbegi qora chopon ogʻaynilar haqida qaygʻurayotgandek esa-da, aslida, bu gaplari zamirida manfaati shaxsiya yotadi. Niyoz qoʻshbegi Musulmonqulni agʻdarish ishiga faol bosh qoʻshgan-u, toʻntarish natijalari koʻnglidagidek boʻlmagan: «Normuhammadning raʼyini deb, hamma ixtiyor oʻz qoʻlimizda boʻlgani holda, Oʻtabboyni mingboshi belgulab yuborduq... Bu ham oʻzimizning eng katta xatolarimizdin. Men oʻsha kundan beri oʻz-oʻzimdan boʻgʻilib yuriy­man: Musulmonqulning iti boʻlmasa, oʻzimizdan mingbo­ shi boʻlarliq odam qurib qoluvdimi deyman. Yoʻq, ogʻalar, temirni qizigʻida suqib qolish kerak!» Koʻramizki, qoʻshbegini mingboshi masnadiga minolmagani oʻrtaydi, hali ham boʻlsa «qipchoqlar zulmi»ga qarshi kurashni bayroq qilib maqsadiga erishmoqchi. Aytmoqchimizki, ongi hokimiyat uchun, amal-mansab uchun ayovsiz kurashlar kechuvchi saroy muhitida shakllangan Xudoyorxon voqealar ayni shu tarz kechishini bilgan, shu sababli ham Niyoz qoʻshbegi taklifiga munosabat bildirishga shoshmagan. Fursat yetib, oʻsha taklifni bemalol amalga oshirish imkoni tugʻilganida Niyoz qoʻshbegidan foydalangan. Tabiiyki, bu oʻrinda Niyoz qoʻshbegi deganimiz umumlashma maʼno kasb etib, «niyozqoʻshbegilar» maʼnosini anglatadi.

Yusufbek hoji ham toʻntarish natijalaridan qoniqmagan, «ululamir boʻlgʻan kishi» Niyoz qoʻshbegi kabi «manfaatparastlarning xarob fikrlariga quloq berib» yurganiga afsuslanadi; oʻzining ham «Musulmonqul balosidan uni najotka chiqargʻuchilarning bittasi» boʻlgani holda, ululamirning u bilan kengashishni unutganiga oʻkinadi. Yusufbek hojining oʻkinishiga qaraganda, u xonga kengash beruvchilar insof-u diyonatli kishilar boʻlsayoq olam guliston boʻlishiga ishonadigan. Yaʼni sodir etilgan xunrezlikda u niyozqoʻshbegilarni ayblaydi, aslo xonning oʻzini emas (darvoqe, xonning oʻzini yuqoridagicha tutishi yusufbekhojilar uchun). Albatta, uzoq yillik xizmatlari davomida koʻngliga ishtiboh ingan damlar ham boʻlgandir, biroq hojining oʻz nazdida ululamirni ezgulik tomonida koʻrgani va shu ezgulikka xizmat qilgani ham shubhasiz. Romandagi Yusufbek hoji liniyasining kulminatsion nuqtasi – mehmonxonadagi suhbat asnosida mehmonlariga xizmatlari qadrlanmaganidan shikoyatlanarkan:

«Yunus Muhammad oxund uning soʻzini boʻldi:

– Ey hoji, – dedi, – hamma fasod ululamirda, agar ululamir durust odam boʻlsa, uch-toʻrtta muttahamning yomonligʻi hech qayergʻa bormas va buncha gunohsiz bechoraning qoni oʻrinsiz toʻkilmas edi». Oxundning «ey hoji» deya taʼkidlab, xonadon sohibining gapini boʻlib, «hamma fasod ululamirda» deyishi qatʼiy hukm kabi yangraydi. Albatta, bu qadar qatʼiyat bejiz emas, oxund aytmishiga hujjat – hadis keltiradiki, maʼnosi «agar bir qavmning ishi noahl odamga topshirilgʻan boʻlsa, oʻshal qavmning qiyomatini yaqin bil». Javoban Yusufbek hojining sidqidildan «Saddaqta yo rasululloh» degan xitobi-yu beixtiyor hadisni takrorlashi, buning ortidanoq «voy boʻlsin biz badbaxtlarning holiga» deyishida ululamir haqidagi fikri tugallik kasb etganiga dalolat bordek koʻrinadi bizga. Jumladan, hojining «shu kunga­cha boʻlmagʻanlargʻa boʻlishmoqchi boʻlib umrimning nihoyatiga yetib qoldim» degan eʼtirofidagi «boʻlmagʻanlar» oʻz ichiga «ululamir»ni ham olishiga hech bir shubha qolmaydi.

Xulosa qilsak, «Oʻtgan kunlar» romanidagi Xudoyorxon obrazi, asar syujetidagi ijtimoiy-tarixiy chiziq voqealari A.Qodiriyning hukmdor, hokimiyat haqidagi badiiy konsepsiyasini ifoda etadi. Ushbu konsepsiyaga koʻra, birinchidan, turli davrlardagi hokimiyat tizimining mavjudligi va amal qilishida umumiy qonuniyatlar kuzatiladi; ikkinchidan, shaxsiy, guruhiy hamda umum manfaatlari nisbati va oʻzaro munosabatlarining toʻgʻri belgilanishi tizimning barqarorligini belgilaydi; uchinchidan, «adolatli xon» (podshoh) haqidagi orzu ham, «xon hazratlari jamiyat hayotidagi nohaqlik-u adolatsizliklardan bexabar, uni atrofidagi maslahatchilar chalgʻitadi» qabilidagi qarashlar ham choʻpchakdan boshqa emasdir.

Dilmurod Quronov