“Boqiy darbadar”ning janrini muallif roman deb belgilabdi. Ehtimol, ayni hol didi anʼanaviy romanlar ruhida tarbiyat topgan oʻquvchida eʼtiroz uygʻotar ham. Axir, bunda yaxlit bir voqea boʻlmasa, koʻp planli syujet asosida voqelikning keng epik manzarasi tasvirlanmagan boʻlsa, markazida qahramon turmasa... – nimasi roman?!.. Jahon adabiyoti tajribalaridan, xususan, Gʻarbda yarim asrlar ilgari boshlangan “yangi roman” bobidagi izlanishlardan ozmi-koʻpmi xabardor oʻquvchida eʼtiroz tugʻilmasayam kerak. Zero, “Boqiy darbadar”da anʼanaviy eposga xos voqeaband syujet oʻrnida sirtdan bir-biriga bogʻlanmay turli makon va zamonda, goh reallik gohi xayolotda kechuvchi voqealar tasvirlangan, markazida risoladagidek qahramon turmagan boʻlsa-da, ularni bir narsa – hayotning maʼnisiyu bashariyat taqdiri haqida oʻyga tolgan muallif shaxsi birlashtiradi, yaxlit butunlikka – romanga aylantiradi...
Isajonning bitigi anʼanaviy yoʻlda yozilmagani aqlga tayin, lekin uni modernizm yo postmodernizmga taalluqli etishga-da qiynaladi kishi. Modernistik asar deyin desa, unda ham turfa uslublar – koʻxna diniy rivoyatlardan tortib hozirgi “internet tili”gacha, ham turfa janrlar – qadim diniy didaktikadan tortib urfdagi “boyevik”kacha... quroq-qorishiq birbutunlik kasb etayotibdi. Hay, postmodernistik asar deb qoʻya qolay desa, muallif olamu odam haqidagi oʻy-tashvishlarini ifoda etmoq uchun badiiy model – postmodernistlar inkor qilgan metarivoyat yaratib qoʻyibdi... Holatdan chiqishga urinish demang-u, nazarimda Isajon oʻzi bilgan bizdagiyu xorijdagi ijodiy tajribalarning barini ichdan oʻtkazibdi – bugun oʻzini qiynab turgan muammmolarning badiiy idrokiyu ifodasi uchun maqbul shakl izlapti, izlanishlari sintezga olib kelibdi.
Darvoqe, gʻarbda urf boʻlgan “izm”lar maʼnaviyatimiz uchun zararli deguvchilarning tashvishlari, albatta, asossiz emas. Margʻub tomoni shuki, Isajon oʻsha “izm”lardan maqbul shaklni olgani holda oʻzi milliy zaminda sobit turibdi. Jillaqursa bir jihatni olaylik: postmodern kayfiyat degani millatlaru milliy madaniyatlar qorishuvini koʻzda tutadi, shunday zamindan unib chiqadi. Yozuvchimiz esa bu ruh-kayfiyatni butun vujudi bilan inkor qiladi, professor Ziyoning oʻgʻli kabi “oʻzi sevgan, amallaridan Oʻzi rozi boʻladigan xalq orasida” yaralganiga shukrona keltiradi, roʻzi mahsharda “oʻz jonajon tuprogʻida, oʻz jonajon millati bilan birga boʻlishni orzu qiladi”; Vatanni “iymonining qoʻrgʻoni” deb biladi, “dilining ildizlari shu yer osti buloqlariga bogʻlab qoʻyilganday, uzilsa quriydigandek” his qiladi oʻzini. Ha, asl ijod, agar u milliy-madaniy zaminda voqe boʻlsa, aslo koʻr-koʻrona taqlid boʻlmaydi. Zero, ijodiy sintez degani bir jihatdan alximiyaga monand: kimyogar turli moddalarni qorishtirib sar oltin olishga intilarkan, singishmagan moddalar choʻkindi boʻlib shishada qolaveradi.
Yozuvchi hayotning maʼnisiyu bashariyat taqdiri haqida oʻyga tolgan, dedik. Axir, inson hayotidan maʼni izlash soʻnggi ikki asr mobaynida adabiyotning markaziy muammosiga aylanmadimi? Ha, hatto modernizmning ayrim oqimlari inson hayotini har qanday maʼnidan ayro tushadi deb daʼvo qildi ham, ozmi-koʻpmi shu kayfiyatga tushdik ham. Xayriyatki, islom nuri bilan yorishgan dillar bu kayfiyatni oʻziga sigʻdirolmadi, sigʻdirmadi. Jumladan, Isajon ham. Yozuvchi muammoning ildiziga nazar soladi va koʻradiki, Yaratganidan uzoqlashishi barobari inson hayotining mazmuni yoʻqolib borayotganini teranroq his qilgan, bu his muttasil kuchayib borgan. Va bu nihoyasiz jarayon. Shuning uchun ham romanda yaralmish – inson “tangrining irodasiga isyon oʻlaroq” yaratgan eng oliy mavjudot – klon ham olamning nechogʻli mukammal yaratilganini idrok etgach, “mazkur silsila aro oʻz oʻrnini topishga harakat qiladi”. Ammo xayhot... topmaydi, topolmaydi.
Shu bois ham dunyolarga sigʻmaydi, olamni bunchalar mukammal yaratgan Zotni “izlab topish va butun olam yaratilishining sabablarini Oʻzidan soʻrash uchun” bosh olib chiqib ketadi. U koʻzlagan manzil belgili: izlagani – “Uning irodasiga va mening yaratilishimdan maqsadiga mos... keladigan makon va zamon”. Biroq, xayhot... u tushgan yoʻl qayon eltadi, koʻzlagan manziliga yetadimi va yo oʻsha mangu darabadarga qismatdosh boʻlib qoladimi?.. Kim biladi, “butun olam ilgarilab borayotgan turli-tuman yoʻllar”ning qay biri haq yoʻl? Sobit ishonch bilan “qismatimiz shu sahroda yashab Parvardigorga ibodat qilish va ajalimiz yetganida jonimizni Oʻziga topshirishdir” deya kundalik yumushlariga mashgʻul badaviylarmi? Va yo yorugʻ olamga etak silkib, butun borligʻi – qalbiyu aqli bilan Yaratganga yuzlangan avliyoning yoʻlimi?..
Asarda savollar qoʻyilgan, javob esa imkondan tashqarida, zero, uchinchi parvona misoli “alanga ichiga kirib otash ichra gʻoyib boʻlgan”gina – BILADI va... oʻzi “erishgan bilim haqida gapira olish imkoniyatidan mahrum boʻladi”...
Aslida, professor Ziyoning oʻgʻli aytmoqchi, “tevaragimiz rumuzlarga va timsollarga toʻladir”. Va shu rumuzu timsollar “aql qulogʻiga baland ovoz bilan xitob qilib turibdi”. Biroq biz, biz eshityapmizmi shu xitoblarni?! Mabodo, dovonga koʻtarilgan sari quloqlar bitgani kabi, bashariyat safida yuksalishimiz barobari “aql qulogʻi”miz ham bitib bormayaptimi?!..
Qadimgilar adabiyotni tabiatga taqlid deganlar. Chamasi, Isajonga ham shu yoʻldan borish maʼqul koʻrinibdi – romanni rumuzu timsollarga toʻldiribdi. Bu ramzu timsollar tafakkurimizga qaratilgan – fikr bilan ularni chaqishimiz tafakkurimizni charhlashiga imonim komil. Asarni oʻqiganda bir-biridan murakkab savollar ketma-ket qalqib chiqaversa ham, ehtimol. Lekin ular ichida eng muhimi, bugungi taraqqiy darajasiyu ertangi imkonlari ufqining chamasidan masruru magʻrur turgan XXI asr kishisi uchun eng joʻn va eng murakkabi mana bulardir, balki:
A.Oripovning 60-yillar sheʼriyatida tarix konsepsiyasi
Suhbatlar, nutqlar, soʻz boshilar, taqrizlar
Suhbatlar, nutqlar, soʻz boshilar, taqrizlar
“Боқий дарбадар”нинг жанрини муаллиф роман деб белгилабди. Эҳтимол, айни ҳол диди анъанавий романлар руҳида тарбият топган ўқувчида эътироз уйғотар ҳам. Ахир, бунда яхлит бир воқеа бўлмаса, кўп планли сюжет асосида воқеликнинг кенг эпик манзараси тасвирланмаган бўлса, марказида қаҳрамон турмаса... – нимаси роман?!.. Жаҳон адабиёти тажрибаларидан, хусусан, Ғарбда ярим асрлар илгари бошланган “янги роман” бобидаги изланишлардан озми-кўпми хабардор ўқувчида эътироз туғилмасаям керак. Зеро, “Боқий дарбадар”да анъанавий эпосга хос воқеабанд сюжет ўрнида сиртдан бир-бирига боғланмай турли макон ва замонда, гоҳ реаллик гоҳи хаёлотда кечувчи воқеалар тасвирланган, марказида рисоладагидек қаҳрамон турмаган бўлса-да, уларни бир нарса – ҳаётнинг маънисию башарият тақдири ҳақида ўйга толган муаллиф шахси бирлаштиради, яхлит бутунликка – романга айлантиради...
Исажоннинг битиги анъанавий йўлда ёзилмагани ақлга тайин, лекин уни модернизм ё постмодернизмга тааллуқли этишга-да қийналади киши. Модернистик асар дейин деса, унда ҳам турфа услублар – кўхна диний ривоятлардан тортиб ҳозирги “интернет тили”гача, ҳам турфа жанрлар – қадим диний дидактикадан тортиб урфдаги “боевик”кача... қуроқ-қоришиқ бирбутунлик касб этаётибди. Ҳай, постмодернистик асар деб қўя қолай деса, муаллиф оламу одам ҳақидаги ўй-ташвишларини ифода этмоқ учун бадиий модель – постмодернистлар инкор қилган метаривоят яратиб қўйибди... Ҳолатдан чиқишга уриниш деманг-у, назаримда Исажон ўзи билган биздагию хориждаги ижодий тажрибаларнинг барини ичдан ўтказибди – бугун ўзини қийнаб турган муамммоларнинг бадиий идрокию ифодаси учун мақбул шакл излапти, изланишлари синтезга олиб келибди.
Дарвоқе, ғарбда урф бўлган “изм”лар маънавиятимиз учун зарарли дегувчиларнинг ташвишлари, албатта, асоссиз эмас. Марғуб томони шуки, Исажон ўша “изм”лардан мақбул шаклни олгани ҳолда ўзи миллий заминда собит турибди. Жиллақурса бир жиҳатни олайлик: постмодерн кайфият дегани миллатлару миллий маданиятлар қоришувини кўзда тутади, шундай заминдан униб чиқади. Ёзувчимиз эса бу руҳ-кайфиятни бутун вужуди билан инкор қилади, профессор Зиёнинг ўғли каби “ўзи севган, амалларидан Ўзи рози бўладиган халқ орасида” яралганига шукрона келтиради, рўзи маҳшарда “ўз жонажон тупроғида, ўз жонажон миллати билан бирга бўлишни орзу қилади”; Ватанни “иймонининг қўрғони” деб билади, “дилининг илдизлари шу ер ости булоқларига боғлаб қўйилгандай, узилса қурийдигандек” ҳис қилади ўзини. Ҳа, асл ижод, агар у миллий-маданий заминда воқе бўлса, асло кўр-кўрона тақлид бўлмайди. Зеро, ижодий синтез дегани бир жиҳатдан алхимияга монанд: кимёгар турли моддаларни қориштириб сар олтин олишга интиларкан, сингишмаган моддалар чўкинди бўлиб шишада қолаверади.
Ёзувчи ҳаётнинг маънисию башарият тақдири ҳақида ўйга толган, дедик. Ахир, инсон ҳаётидан маъни излаш сўнгги икки аср мобайнида адабиётнинг марказий муаммосига айланмадими? Ҳа, ҳатто модернизмнинг айрим оқимлари инсон ҳаётини ҳар қандай маънидан айро тушади деб даъво қилди ҳам, озми-кўпми шу кайфиятга тушдик ҳам. Хайриятки, ислом нури билан ёришган диллар бу кайфиятни ўзига сиғдиролмади, сиғдирмади. Жумладан, Исажон ҳам. Ёзувчи муаммонинг илдизига назар солади ва кўрадики, Яратганидан узоқлашиши баробари инсон ҳаётининг мазмуни йўқолиб бораётганини теранроқ ҳис қилган, бу ҳис муттасил кучайиб борган. Ва бу ниҳоясиз жараён. Шунинг учун ҳам романда яралмиш – инсон “тангрининг иродасига исён ўлароқ” яратган энг олий мавжудот – клон ҳам оламнинг нечоғли мукаммал яратилганини идрок этгач, “мазкур силсила аро ўз ўрнини топишга ҳаракат қилади”. Аммо хайҳот... топмайди, тополмайди.
Шу боис ҳам дунёларга сиғмайди, оламни бунчалар мукаммал яратган Зотни “излаб топиш ва бутун олам яратилишининг сабабларини Ўзидан сўраш учун” бош олиб чиқиб кетади. У кўзлаган манзил белгили: излагани – “Унинг иродасига ва менинг яратилишимдан мақсадига мос... келадиган макон ва замон”. Бироқ, хайҳот... у тушган йўл қаён элтади, кўзлаган манзилига етадими ва ё ўша мангу дарабадарга қисматдош бўлиб қоладими?.. Ким билади, “бутун олам илгарилаб бораётган турли-туман йўллар”нинг қай бири ҳақ йўл? Собит ишонч билан “қисматимиз шу саҳрода яшаб Парвардигорга ибодат қилиш ва ажалимиз етганида жонимизни Ўзига топширишдир” дея кундалик юмушларига машғул бадавийларми? Ва ё ёруғ оламга этак силкиб, бутун борлиғи – қалбию ақли билан Яратганга юзланган авлиёнинг йўлими?..
Асарда саволлар қўйилган, жавоб эса имкондан ташқарида, зеро, учинчи парвона мисоли “аланга ичига кириб оташ ичра ғойиб бўлган”гина – БИЛАДИ ва... ўзи “эришган билим ҳақида гапира олиш имкониятидан маҳрум бўлади”...
Аслида, профессор Зиёнинг ўғли айтмоқчи, “теварагимиз румузларга ва тимсолларга тўладир”. Ва шу румузу тимсоллар “ақл қулоғига баланд овоз билан хитоб қилиб турибди”. Бироқ биз, биз эшитяпмизми шу хитобларни?! Мабодо, довонга кўтарилган сари қулоқлар битгани каби, башарият сафида юксалишимиз баробари “ақл қулоғи”миз ҳам битиб бормаяптими?!..
Қадимгилар адабиётни табиатга тақлид деганлар. Чамаси, Исажонга ҳам шу йўлдан бориш маъқул кўринибди – романни румузу тимсолларга тўлдирибди. Бу рамзу тимсоллар тафаккуримизга қаратилган – фикр билан уларни чақишимиз тафаккуримизни чарҳлашига имоним комил. Асарни ўқиганда бир-биридан мураккаб саволлар кетма-кет қалқиб чиқаверса ҳам, эҳтимол. Лекин улар ичида энг муҳими, бугунги тараққий даражасию эртанги имконлари уфқининг чамасидан масруру мағрур турган ХХI аср кишиси учун энг жўн ва энг мураккаби мана булардир, балки:
А.Ориповнинг 60-йиллар шеъриятида тарих консепсияси
Suhbatlar, nutqlar, soʻz boshilar, taqrizlar
Suhbatlar, nutqlar, soʻz boshilar, taqrizlar
Dilmurod Quronov