UZ|EN
Quronov.uz
Adabiyot va adabiyotshunoslik
← Dilmurod Quronov
|

Soʻzning nominativ-tasviriy imkoniyatlari

Dilmurod Quronov

Maqola · 2018 · «Nazariy qaydlar» toʻplamidan

Adabiyotning materiali boʻlmish soʻz oʻz holicha ham mazmunga egaligi bilan farqlanadi. Zero, tilimizda mavjud mustaqil soʻzlarning aksariyati voqelikdagi narsa-hodisa, belgi, holat yo harakatni ataydi, anglatadi. Shunday soʻzlardan biri aytilishi bilanoq ongimizda u anglatayotgan narsa-hodisa, belgi, holat yoki harakat haqida umumiy tasavvur hosil boʻladi. Deylik, «uy» deganda, umuman, uyni, yaʼni inson yashashi uchun moʻljallangan binoni tasavvur qilamiz; «bahor» deganda, umuman, tabiatda jonlanish boshlanuvchi faslni, «yumaloq» deganda, umuman, yumaloq koʻrinishni, «yurmoq» deganda, umuman muayyan yoʻnalishda harakatlanishni. Buning boisi shundaki, soʻz narsa-hodisaning turga xos jihatlarini umumlashtirib ataydi va inson ongida oʻsha narsa-hodisani umumiy tarzda aks ettiruvchi belgi boʻlib muhrlanadi. Badiiy adabiyot esa, aksincha, konkret narsa-hodisani aks ettiradi. Negaki u badiiy obraz yaratadi, oʻz navbatida, badiiy obraz inson ongida oʻsha konkret narsa-hodisani aks ettiruvchi belgi boʻlib xizmat qiladi. Boshqacha aytsak, tildan foydalanishning boshqa shakllarida soʻz oʻzi atayotgan narsa-hodisadan uzilsa, badiiy nutq tarkibida, aksincha, u bilan birlashadi, bunda soʻzdagi nominativ-tasviriy maʼno aktuallashadi. Yaʼni badiiy nutq tarkibida soʻz oʻzining asliga – obrazli tabiatiga qaytadi, yana ham toʻgʻrirogʻi, soʻzning mazkur azaliy xususiyati badiiy nutq tarkibida toʻlaqonli namoyon boʻladi.

Nominativ-tasviriy maʼnosi aktuallashgan soʻzlarning semantik va grammatik bogʻlanishi natijasida badiiy obraz – konkret-hissiy idrok etish (koʻrish, eshitish va b.) mumkin boʻlgan voqelik parchasi paydo boʻladi. Diqqat qilinsa, buni istalgan badiiy matnda, masalan, quyidagi sheʼriy parcha misolida kuzatish mumkin:

Xona sovuq. Xontaxta uzra

Boʻm-boʻsh shisha. Unda oy aksi

Va burchakda turibdi muzlab

Oq boʻzdagi gʻamgin qiz rasmi.

Keltirganimiz – X.Davron qalamiga mansub «Sanʼat» sheʼrining ilk bandi. Avvalo, bandni oʻqiganda tasavvurimizda jonlanuvchi obrazni tutib turgan tayanch soʻzlarni ajratib olish darkor: «xona», «xontaxta», «shisha», «burchak», «oy aksi» va «oq boʻzdagi qiz rasmi». Sheʼrni oʻqish jarayonida sanalgan soʻzlar (bundagi ikkita soʻz birikmasi ham atash nuqtai nazaridan soʻzga teng)ning nominativ-tasviriy maʼnosi aktuallashadi: tasavvurimizda ayni soʻzlar ortidagi narsalar navbatma-navbat aks etadi-da, pirovardida tugal manzara jonlanadi. Shoirning musavvirona nigohi «shishaga tushib turgan oy aksi»ni koʻradi – rassom qaro tunni bedor oʻtkazayotganiga sheʼrda boshqa bironta ishora yoʻq, biroq shuning oʻziyoq oʻquvchiga sanʼatkor ijodiy toʻlgʻoqda ekanini anglatadi. Xona burchagida turgan «oq boʻzdagi gʻamgin qiz rasmi» esa bu anglamni quvvatlaydi. Zero, bu oʻrinda gap molbertdagi – hali butkul tugallanmagan surat haqida bormoqda, yaʼni ijod jarayoni davom etmoqda, ifoda imkonlari izlanmoqda. Matndagi «sovuq», «boʻm-boʻsh», «muzlab turmoq», «gʻamgin» soʻzlari esa tasavvurdagi manzarani birmuncha aniqlashtirsa ham, koʻproq unga emotsional boʻyoq berishga xizmat qiladi. Avvalo, «sovuq» soʻzini faqat xona harorati maʼnosida tushunmaslik kerak, sheʼrda u ijodkor xalqiga xos faqirona turmush ramziga aylanadi. Shunga oʻxshash, «boʻm-boʻsh» sifati ijodiy jarayondagi qalb qiynoqlariga ishora qilsa, molbertdagi qizning «gʻamgin»-ligi bunga yoʻqotish iztiroblarini qorishtiradi. Xullas, ijod jarayoni kechayotganini aks ettiruvchi obraz soʻzlarning nominativ-tasviriy maʼnosi asosida yuzaga kelmoqda. Boshqacha aytsak, bu oʻrinda yangi maʼno hosil qilingani yoʻq, soʻzlarning mavjud maʼnosi «oʻstirilmoqda».

Soʻzning tasvir imkoniyatlari juda keng, faqat ularning roʻyobga chiqish darajasi bevosita ijodkor mahoratiga, aniqrogʻi, undagi estetik nigohning nechogʻlik oʻtkirligiga bogʻliq. Yaʼni olamni musavvirona nigoh bilan koʻrish iqtidoriga ega shoir yo adibgina koʻrganlarini soʻz vositasida tasvirlashga imkon qidiradi, oʻz navbatida, uning ijodiy izlanishlari soʻzning tasvir imkoniyatlarini kengaytiradi. Masalan, yozuvchi Isajon Sulton asarlarini oʻqiganda undagi isteʼdodning ayni shu qirrasi yaqqol koʻzga tashlanadi. Bunga amin boʻlish uchun «Ozod» romanidan olingan quyidagi parchaga eʼtibor qiling: «Soʻqmoq oʻydim-chuqur, aravaning gʻildiragi oʻt-oʻlanlarni ezib-yanchib oʻtgan, iziga yomgʻir suvi toʻplanib, sargʻish-qizgʻimtir tus olgan, shu sath oynasida ham osmonning va koʻlmak chetidagi tuproq uyumining bir qismi aks etardi». Koʻrib turibmizki, muallif oyoq ostiga – koʻpda eʼtibor ham berilmaydigan narsalarga bamisoli durbin orqali nigoh tashlaydi. Shu bois ham parchani oʻqiganda yirik planda olingan kinolentani tomosha qilayotgandek taassurot qoladi kishida. Bunga qanday erishiladi? Yuqorida aytdikki, avval «koʻra olish» kerak, shundan soʻnggina koʻrilganni tasvirlash imkonlari qidiriladi. Soʻz bilan tasvirlash jarayonidagi eng muhim ikkita nuqtani taʼkidlash lozim: soʻzlarni tanlash va ularni joylashtirish. Agar birinchi talab tasvirlanadigan narsalar bilan bogʻliq boʻlsa, ikkinchisi aynan manzaraning butunligi bilan belgilanadi. Yaʼni matnning soʻz bilan chizilgan manzara aks etgan boʻlagi manzara kompozitsiyasiga mos quriladi, nutqda oʻsha manzara qismlari navbatma-navbat tavsiflanadi. Yuqoridagi parchada manzara detallarining taqdim etilish tartibi koʻzdan kechirilsa, matn kompozitsiyasining ahamiyatini yaqqol koʻrish mumkin:

1) avval umumiy tarzda soʻqmoq ataladi – oʻquvchi tasavvurida, umuman, soʻqmoq aks etadi;

2) soʻqmoqning «oʻydim-chuqur»ligi qayd etiladi – soʻqmoq individual chizgiga ega boʻladi, konkretlilik kasb etadi;

3) arava gʻildiragi ezib-yanchigan oʻt-oʻlanlar;

4) gʻildirak qoldirgan iz, biroq u uzluksiz emas: ayrim joylarida chuqur iz qolgan, boshqa joylarda iz oʻtoʻlanlarning ezib-yanchilganidangina bilinadi;

5) izga toʻplangan yomgʻir suvi;

6) yomgʻir suvining sargʻish-qizgʻimtir tusi;

7) suv sathida aks etgan a) osmon va b) tuproq uyumi.

Tasvir nuqtai nazaridan qaralsa, parchada toʻrtta boʻlak ajraladi: umumiy plan – soʻqmoq (1, 2), yirik plan – gʻildirak ezgan oʻt-oʻlanlar (3), gʻildirak iziga toʻplangan sargʻish-qizgʻimtir tusli suv (4, 5, 6) hamda suvda aks etgan osmon (7 a) bilan tuproq uyumi (7 b). Yaʼni sanalgan detallardan tarkiblangan manzara matnning aynan yuqoridagicha kompozitsiyasi orqali namoyon etilgan. Davriy ketma-ketlikda berilgan detallarning pirovardida yaxlit manzarani hosil qilayotgani esa yozuvchi mahoratidan – musavvirona nigohga munosib uslubga egaligidan dalolat beradi.

Shu oʻrinda soʻz bilan tasvirlashning muhim talablaridan birinchisi – soʻz tanlash masalasiga qaytish joiz. Tabiiyki, tanlov tasvir predmetining tabiatidan kelib chiqib amalga oshiriladi. Masalan, tahlilga tortilgan parchada statik (turgʻun) holat aks etgan. Shu bois ham unda ot va belgi anglatuvchi soʻzlar ustuvor. Matndagi ravishdosh (toʻplanib – uni mazmunga hech bir zararsiz toʻplan­ gan bilan almashtirish mumkin) ham, sifatdoshlar (ezib-yanchib oʻtgan, tus olgan) ham belgi ifodalashga xizmat qiladi. Hatto feʼl-kesim (aks etmoq) ham harakatni emas, holatni – suvda osmon va tuproq uyumi aks etib turganini ifodalaydi. Romandan olingan mana bu parchada statik holat bilan jarayon tasviridagi soʻz qoʻllash farqini qiyosan kuzatish mumkin: «Soyning baʼzi joylarida suv sayoz, suvning osti mayda tosh qumi – zigʻirqum. <...> Zigʻirqum ustida mitti baliqchalar aniq koʻrinadi, birdaniga suzib ketishadi ular, shunda suvosti qumi toʻzgʻiydi, zarralari asta-sekin oʻz joyiga choʻkadi». Sayoz joy tasvirlangan birinchi jumlada bironta ham feʼl qoʻllangan emas. Keyingi qoʻshma gapning birinchi sodda gapida tasvirlangan mitti baliqchalarning koʻrinib turishi ham mudom takrorlanadigan, yaʼni muayyan maʼnoda turgʻun holatdirki, koʻrinmoq feʼl shakli shuni ifodalashga mos. Qoʻshma gap tarkibidagi keyingi sodda gaplarning «suzib ketishadi» – «toʻzgʻiydi» – «choʻkadi» feʼllari bilan ifodalangan kesimlari esa ketma-ket yuz bergan harakatlar silsilasini tasavvurda jonlantiradi. Yana bir muhim jihati, mazkur harakatlar turli subyektlar (baliqcha­ lar, qum, zarralar) tomonidan amalga oshirilgani holda, oʻquvchi nigohi bir nuqtaga qaratilgan: oʻsha nuqtada sabab-natija munosabati asosidagi ketma-ketlikda amalga oshgan jarayon tasvirlangan. Aytish kerakki, badiiy nasrda soʻzning bu boradagi imkoniyatlari juda keng. Jumladan, soʻz turli subyektlarning bir paytdagi harakatlaridan tarkiblangan jarayonni ham toʻlaqonli tasvirlashga qodir. Romandagi yana bir epizod – onasi non yopayotgan payt jajji singlisi qoʻrqqanidan chirillab yigʻlab yuborgan holatni koʻrib chiqamiz: «Onam «Voy, oʻlay» deb unga qaraganida kosovga ilashib chiqqan bir choʻgʻ koʻylagiga tushib, tutay boshlaydi. Singlim esa qattiq qoʻrqqani uchun battar chirillaydi. Onamning koʻylagi bir muddat tutab, keyin lov etib alanga oladi. «Ona-a, yonyapsan» deb baqiraman. Onam chopib boryapti-yu, bir olovga, bir singlimga qaraydi. Lekin toʻxtamaydi, singlimning oldiga yetib boradi, unga hech nima qilmaganini bilganidan keyingina olovni oʻchirishga urinadi. Obdastadagi suvni olib, ustboshiga sepib yuboradi». Yuqoridagi parchadan farq qilaroq, bunda oʻquvchi nigohi uchta subyekt – ona, qizcha va oʻgʻil (roviy)ga qaratiladi. Bu uchala subyektning xatti-harakatlari davriy jihatdan oʻz ichida ketma-ket, bir-biriga nisbatan esa bir paytda sodir boʻlayotir. Osonroq tushunish uchun kinoga qiyosan olsak, ketma-ket sodir boʻlayotgan harakatlar yirik planda, bir paytda sodir boʻlayotganlari esa umumiy planda «koʻrilyapti». Shiddat bilan kechayotgan va bir necha subyekt (uchalasidan tashqari yana «choʻgʻ» bilan «koʻylak» ham formal jihatdan harakat subyekti) ishtirok etayotgan jarayon tasvirlangani uchun parchada feʼllar salmogʻi juda katta: jami 52 ta soʻzning 17 tasi shu turkumga mansub. Qiyoslash uchun: soʻqmoq tasvirlangan parchada bu nisbat atigi 4/25 ni tashkil qiladi. Mazkur holat soʻz tanlash tasvir predmetiga muvofiq amalga oshirilishining yana bir dalilidir. Shuningdek, koʻrib oʻtilgan misollar ayrim morfologik shakllarning tasvir predmetidan kelib chiqqan holda matnda oʻzining u yoki bu maʼno qirrasini aktuallashtirishini koʻrsatadi. Yuqorida koʻrganimizdek, «soʻqmoq» – statik manzara tasvirlangan parchada sifatdosh va ravishdoshlar belgi ifodalashga xizmat qilgan boʻlsa, jarayon tasvirida ular koʻproq harakat maʼnosining ifodasiga xizmat qiladi. Masalan, «Onam «Voy, oʻlay» deb unga qaraganida kosovga ilashib chiqqan bir choʻgʻ koʻylagiga tushib, tutay boshlaydi» gapi mazmunan «Onam «Voy, oʻlay» deb unga qaragan vaqtda kosovga bir choʻgʻ ilashib chiqdi-da, onamning koʻylagiga tushdi va tutay boshladi» shakliga teng. Zero, oʻquvchi kursivda berilgan feʼl shakllarini ayni shu maʼnoda qabul qiladi, chunki tasavvuridagi jarayon uzluksizligi shuni taqozo qiladi.

Koʻrib oʻtilgan misollar badiiy adabiyot vizual sanʼatlar bilan ancha samarali raqobatlashayotgani, ifodaning ularga xos usul va vositalarini ijodiy oʻzlashtirish bobida sezilarli yutuqlarga erishganini koʻrsatadi. Shu bilan birga, bunga favqulodda ijodiy kashfiyotlar tufayli emas, balki soʻzning oʻzida azaldan mavjud imkoniyatlarni harakatga keltirish orqali erishildi, xolos. Zero, soʻz olamni ongimizda aks ettirishning asosiy vositasi ekan, uning tabiatidagi nominativ-tasviriylik imkonlari beqiyos, demak, adabiyotning tasvir imkonlari ham muttasil rivojlanib boraveradi.

2018 yil

Dilmurod Quronov