Olti-yetti yoshlar paytim, u paytlar Oʻsh viloyatining Toshkoʻmir shahrida yashardik. Norin boʻyidagi bu shahar konchilar shaharchasi boʻlib, aholisining katta qismini oʻzbeklar, qolgan qismini boshqa millat vakillari (garchi Qirgʻiziston boʻlsa-da, shaharda qirgʻizlar juda kam edi) tashkil qilar, aholi, asosan, koʻmir konida ishlar edi... Xullas, mahalla kattalari «gap» yer edilar. Dadam gap berganida koʻrganman: nuroniy bir odam «Oʻtgan kunlar»-ni oʻqigan, boshqalar someʼ oʻtirganlar. Keyin dadamdan, onamdan soʻrab bilganman: gap davra aylanguniga qadar roman oʻqib bitirilgan ekan. Esimda qolgani – qora kitob edi, keyin bilsam, romanning oʻsha 1958 yildagi ilk qayta nashri ekan...
Darvoqe, gapda romanni oʻqib bergan odam haqida. U kishi bizga bobo qatori (konchilik mutaxassisligi boʻyicha Toshkentda oʻqib, amaldagi tartibga muvofiq yoʻllanma bilan Toshkoʻmirga ishga yuborilgan dadamiz oʻzlari tugʻilib oʻsgan qishloqdan uylanib, «chilla»larini chiqariboq onamizni olib yana Andijondan Toshkoʻmirga koʻchgan va yosh oila oʻsha kishining xonadonida qoʻshni oʻtirgan ekan. Yaʼni bu odam va kampiri yosh kelinga «qaynota-qaynona»-dek boʻlganlar), shu bois «oppoqdada» derdik. Bu odamni eslasam, koʻz oldimga judayam nuroniy bir chehra keladi. U kishi mahalladagi barcha tadbirlarga ham bosh, chunki «eskicha ilmi» bor, bundaylar esa gʻoyat kamaygan vaqt edi. Andijondan bobom (u kishi madrasa tahsilini olgan, «bosmachi»lik harakatida qatnashgan va shu uchun surgunlarda boʻlgan) yoʻqlab borib qolsalar, ikkalasi koʻp suhbat qurardilar (hozir ular nima haqda gaplashganlarini juda bilgim keladi, lekin u vaqt eʼtibor qilgan emasman, bola ekanman-da). Keyin onamdan eshitganman: oppoqdada asli Toshkentdan, quvgʻinlardan qochib shu yerlarga kelib qolgan. Oʻzi katta mullalar, eshonlar avlodidan... qarindoshlaridan biri hozir Toshkentda katta olim boʻlgan: Muzayyana Alaviya. Xullas, oppoqdada nega gap-gashtaklarda «Oʻtgan kunlar» oʻqib berib yurganini tushungan boʻlsangiz kerak: ziyolilik qon-qoniga singib ketgan-da...
... balki, eshituvchilarni qiziqtirish uchun aytgan boʻlsa aytgandir ham, oppoqdada «Oʻtgan kunlar» haqiqatda boʻlgan voqea, Kumush qabri koʻrsatilgan manzilda bor...» der ekanlar. Hozir oʻylasam, u kishi bunday demagani, romanni oʻqib berganlarida eshituvchilarning shunday tushungani haqiqatga yaqinroq koʻrinadi. Lekin mana bunisi bor gap: eshituvchilar orasida «Toshkentga borib qolsam, Kumushning qabrini ziyorat qilaman» deya astoydil niyat qilganlar boʻlgan...
Yana bir gap: «Oʻtgan kunlar» kino qilinyapti ekan» degan gap chiqqanda oppoqdada juda hayajonlangan, «kinosi chiqsa, Toshkentga borib koʻrib kelaman» deya niyatlangan. Onam rahmatli aytardilar: «oʻzimizga kelishini kutmasdan, Toshkentga borib koʻrib kelaman deyishi bekorga emas ekan, rahmatli sezib qolgan ekan...» Ha, filmni koʻrish u kishiga nasib qilmagan ekan. Vafotidan soʻng koʻp oʻtmay premyera boʻldi...
... ilk oʻqigan kitobim «Oʻtgan kunlar» boʻladi desam, hozir oʻzimga ham yolgʻonga oʻxshaydi. Lekin haqiqatda shunday boʻlgan. Adabiyot bilan tanishuvimning yaxshi asardan boshlanishiga sababchi boʻlganlar: oppoqdada, onam, dadam «gap» berganlarida «Oʻtgan kunlar»ni jon qulogʻi bilan eshitgan someʼlar – hammalarining oxiratlari obod boʻlsin.
2014 yil 14 iyun
Abduqayum Yoʻldoshev. «Parim boʻlsa...» //
Jahon adabiyoti. 2014. №5
Yoshimiz ulgʻaygani sari turmush ikir-chikirlariga boʻy berib, oʻsmirlik paytimizdagi romantikadan kun sayin uzoqlashib, koʻngilni aqlimiz izmiga tamom taslim etib boramiz. Ha, avvaliga bunga quvonib, magʻrurlanib... – har neni tushuntirishga qobil aqlimizga tasannolar aytib boramiz. Keyin birdan nimanidir butkul yoʻqotganimizni, endi taxayyul parvoziga ojizligimizni sezib qolamiz: vujudimizni sogʻinch, koʻngil izmida yurganimiz oʻsmirlik paytimizdagi romantika sogʻinchi egallaydi... Abduqayum Yoʻldoshevning «Parim boʻlsa...» hikoyasi ham, bir jihati, shu sogʻinchdan tugʻilgan, koʻnglida bir lahza boʻlsin shunday sogʻinchni tuyib koʻrganlarga uni ilindim...
«Jahon adabiyoti» jurnali hikoyani «Jahonga boʻylashib» ruknida beribdi, xoʻb qilibdi: birinchidan, yaxshi niyat – yorti mol; ikkinchidan, oʻzimiznikilarni ham yuksak baholashga oʻrganishimiz kerak.
2012 yil 18 dekabr
Ahmad Aʼzam. Roʻyo yoxud Gʻulistonga safar.
– Toshkent: Yangi asr avlodi, 2011.
... bir donishmand «Insoniyat oʻz oʻtmishi bilan kulib xayrlashadi» degan ekan. Bejiz emas, aks holda, undan qutulish mahol: oʻtmish vujudingda yashayveradi. Yaqin oʻtmishdagi hayotimiz haqida koʻp yozildi, oʻqisang, har satridan alam, nafrat silqib turgandek – mualliflari oʻtmishga qaytib olganlar-u, seni ham ergashtirib ketayotgandek... «Roʻyo» ham asli shu mavzuda, faqat muallif buni urgʻulagan emas. Asar qahramoni gʻayrioddiy tarzda Gʻulistonga tushib qoladi-da, undagi tartibotlarni, gʻulistonliklar feʼl-xoʻyini kulib-hayratlanib kuzatadi... Siz-da uning koʻzi bilan kuzatasiz, kulib-hayratlanaverasiz-u, kechagi holingizga kulayotganingizni mudom sezib turasiz. Jiddiy, ogʻriqli masalalardan oʻynoqi-samimiy ohangda ham bahs yuritish mumkinligiga amin boʻlib, qahramonni «tushimmi yo oʻngim?» savoli bilan yolgʻiz qoldirgan holda kitobni yopasiz va... miyangizda shu savol charx ura boshlagan boʻladi: «TUSHIMMIDI Yo OʻNGIM?»
2012 yil 10 noyabr
Nabi Jaloliddin. Xayyom.
– Toshkent: Oʻzbekiston, 2010.
«Sharq yulduzi»da Nabijon romanni «Surat va niqob» nomi bilan eʼlon qilgandi, kitob varianti «Xayyom» deb nomlanibdiki, tarixiy-biografik roman uchun ham, targʻibiy maqsadlar koʻzda tutilsa ham shunisi maʼqulroq. Biroq, nazarimda, roman ruhini uning yana bir – «Oraliq» degan nomi koʻproq ifodalaydi. Sirasini aytganda, muallif badiiy idrok etishga chogʻlangan romaniy muammo ham shu – keskinlashib borayotgan ziddiyatlar olamida «oltin oraliq»ni topish...
... romanni zoʻr qiziqish bilan, maza qilib oʻqidim. Mutolaa davomida ayrim nuqtalarga ayricha diqqat qilganim, xayolda yozilajak taqrizmi yo maqola uchun ayrim chizgilar tortila boshlagani ham bor gap. Rosti, asar haqida nimadir yozishni judayam xohlagandim, boz ustiga, koʻp doʻstlar yozishga daʼvat ham qildilar, lekin yozolmadim. Necha qaytalab astoydil yozishga chogʻlandim ham – boʻlmadi... Shundan beri buning sababini oʻylayman, oʻzimcha topgandekman ham. Oʻylasam, asosiy sabab muallif koʻngildan oʻtkaza olgan hollarni oʻz koʻnglimdan oʻtkaza olmaganim ekan. Axir, Nabijon biz tanigandan beri qahramoni Xayyom kabi yoʻl izlab kelayotgan, haq yoʻlni goh ijtimoiy kurash maydonida, goh islom bagʻrida, goh eshonlar suhbatida izlagan va, nihoyat, oʻsha «oltin oraliq» sogʻinchi bilan yashay boshlagan odam. Kamina ham «oltin oraliq» maslagiga moyil esam-da, bunga Nabijon kabi iztirobli izlanishlar orqali kelgan emas, bilmadim, oʻzim tabiatan shunga moyil boʻlsam kerak. Aytmoqchimanki, romanning menga yoqqani hammaslaklik tufayli, yozolmaganim esa oʻsha tuygʻularni koʻngilda yashay olmaganimdan...
... istagim, mendagi yuqorida mazkur ojizlikdan mosuvo doʻstlar roman haqida yozsalar edi, qurgʻur, asar shunga arziydi-da!
Олти-етти ёшлар пайтим, у пайтлар Ўш вилоятининг Тошкўмир шаҳрида яшардик. Норин бўйидаги бу шаҳар кончилар шаҳарчаси бўлиб, аҳолисининг катта қисмини ўзбеклар, қолган қисмини бошқа миллат вакиллари (гарчи Қирғизистон бўлса-да, шаҳарда қирғизлар жуда кам эди) ташкил қилар, аҳоли, асосан, кўмир конида ишлар эди... Хуллас, маҳалла катталари «гап» ер эдилар. Дадам гап берганида кўрганман: нуроний бир одам «Ўтган кунлар»-ни ўқиган, бошқалар сомеъ ўтирганлар. Кейин дадамдан, онамдан сўраб билганман: гап давра айлангунига қадар роман ўқиб битирилган экан. Эсимда қолгани – қора китоб эди, кейин билсам, романнинг ўша 1958 йилдаги илк қайта нашри экан...
Дарвоқе, гапда романни ўқиб берган одам ҳақида. У киши бизга бобо қатори (кончилик мутахассислиги бўйича Тошкентда ўқиб, амалдаги тартибга мувофиқ йўлланма билан Тошкўмирга ишга юборилган дадамиз ўзлари туғилиб ўсган қишлоқдан уйланиб, «чилла»ларини чиқарибоқ онамизни олиб яна Андижондан Тошкўмирга кўчган ва ёш оила ўша кишининг хонадонида қўшни ўтирган экан. Яъни бу одам ва кампири ёш келинга «қайнота-қайнона»-дек бўлганлар), шу боис «оппоқдада» дердик. Бу одамни эсласам, кўз олдимга жудаям нуроний бир чеҳра келади. У киши маҳалладаги барча тадбирларга ҳам бош, чунки «эскича илми» бор, бундайлар эса ғоят камайган вақт эди. Андижондан бобом (у киши мадраса таҳсилини олган, «босмачи»лик ҳаракатида қатнашган ва шу учун сургунларда бўлган) йўқлаб бориб қолсалар, иккаласи кўп суҳбат қурардилар (ҳозир улар нима ҳақда гаплашганларини жуда билгим келади, лекин у вақт эътибор қилган эмасман, бола эканман-да). Кейин онамдан эшитганман: оппоқдада асли Тошкентдан, қувғинлардан қочиб шу ерларга келиб қолган. Ўзи катта муллалар, эшонлар авлодидан... қариндошларидан бири ҳозир Тошкентда катта олим бўлган: Музайяна Алавия. Хуллас, оппоқдада нега гап-гаштакларда «Ўтган кунлар» ўқиб бериб юрганини тушунган бўлсангиз керак: зиёлилик қон-қонига сингиб кетган-да...
... балки, эшитувчиларни қизиқтириш учун айтган бўлса айтгандир ҳам, оппоқдада «Ўтган кунлар» ҳақиқатда бўлган воқеа, Кумуш қабри кўрсатилган манзилда бор...» дер эканлар. Ҳозир ўйласам, у киши бундай демагани, романни ўқиб берганларида эшитувчиларнинг шундай тушунгани ҳақиқатга яқинроқ кўринади. Лекин мана буниси бор гап: эшитувчилар орасида «Тошкентга бориб қолсам, Кумушнинг қабрини зиёрат қиламан» дея астойдил ният қилганлар бўлган...
Яна бир гап: «Ўтган кунлар» кино қилиняпти экан» деган гап чиққанда оппоқдада жуда ҳаяжонланган, «киноси чиқса, Тошкентга бориб кўриб келаман» дея ниятланган. Онам раҳматли айтардилар: «ўзимизга келишини кутмасдан, Тошкентга бориб кўриб келаман дейиши бекорга эмас экан, раҳматли сезиб қолган экан...» Ҳа, фильмни кўриш у кишига насиб қилмаган экан. Вафотидан сўнг кўп ўтмай премьера бўлди...
... илк ўқиган китобим «Ўтган кунлар» бўлади десам, ҳозир ўзимга ҳам ёлғонга ўхшайди. Лекин ҳақиқатда шундай бўлган. Адабиёт билан танишувимнинг яхши асардан бошланишига сабабчи бўлганлар: оппоқдада, онам, дадам «гап» берганларида «Ўтган кунлар»ни жон қулоғи билан эшитган сомеълар – ҳаммаларининг охиратлари обод бўлсин.
2014 йил 14 июнь
Абдуқаюм Йўлдошев. «Парим бўлса...» //
Жаҳон адабиёти. 2014. №5
Ёшимиз улғайгани сари турмуш икир-чикирларига бўй бериб, ўсмирлик пайтимиздаги романтикадан кун сайин узоқлашиб, кўнгилни ақлимиз измига тамом таслим этиб борамиз. Ҳа, аввалига бунга қувониб, мағрурланиб... – ҳар нени тушунтиришга қобил ақлимизга тасаннолар айтиб борамиз. Кейин бирдан ниманидир буткул йўқотганимизни, энди тахайюл парвозига ожизлигимизни сезиб қоламиз: вужудимизни соғинч, кўнгил измида юрганимиз ўсмирлик пайтимиздаги романтика соғинчи эгаллайди... Абдуқаюм Йўлдошевнинг «Парим бўлса...» ҳикояси ҳам, бир жиҳати, шу соғинчдан туғилган, кўнглида бир лаҳза бўлсин шундай соғинчни туйиб кўрганларга уни илиндим...
«Жаҳон адабиёти» журнали ҳикояни «Жаҳонга бўйлашиб» рукнида берибди, хўб қилибди: биринчидан, яхши ният – ёрти мол; иккинчидан, ўзимизникиларни ҳам юксак баҳолашга ўрганишимиз керак.
2012 йил 18 декабрь
Аҳмад Аъзам. Рўё ёхуд Ғулистонга сафар.
– Тошкент: Янги аср авлоди, 2011.
... бир донишманд «Инсоният ўз ўтмиши билан кулиб хайрлашади» деган экан. Бежиз эмас, акс ҳолда, ундан қутулиш маҳол: ўтмиш вужудингда яшайверади. Яқин ўтмишдаги ҳаётимиз ҳақида кўп ёзилди, ўқисанг, ҳар сатридан алам, нафрат силқиб тургандек – муаллифлари ўтмишга қайтиб олганлар-у, сени ҳам эргаштириб кетаётгандек... «Рўё» ҳам асли шу мавзуда, фақат муаллиф буни урғулаган эмас. Асар қаҳрамони ғайриоддий тарзда Ғулистонга тушиб қолади-да, ундаги тартиботларни, ғулистонликлар феъл-хўйини кулиб-ҳайратланиб кузатади... Сиз-да унинг кўзи билан кузатасиз, кулиб-ҳайратланаверасиз-у, кечаги ҳолингизга кулаётганингизни мудом сезиб турасиз. Жиддий, оғриқли масалалардан ўйноқи-самимий оҳангда ҳам баҳс юритиш мумкинлигига амин бўлиб, қаҳрамонни «тушимми ё ўнгим?» саволи билан ёлғиз қолдирган ҳолда китобни ёпасиз ва... миянгизда шу савол чарх ура бошлаган бўлади: «ТУШИММИДИ Ё ЎНГИМ?»
2012 йил 10 ноябрь
Наби Жалолиддин. Хайём.
– Тошкент: Ўзбекистон, 2010.
«Шарқ юлдузи»да Набижон романни «Сурат ва ниқоб» номи билан эълон қилганди, китоб варианти «Хайём» деб номланибдики, тарихий-биографик роман учун ҳам, тарғибий мақсадлар кўзда тутилса ҳам шуниси маъқулроқ. Бироқ, назаримда, роман руҳини унинг яна бир – «Оралиқ» деган номи кўпроқ ифодалайди. Сирасини айтганда, муаллиф бадиий идрок этишга чоғланган романий муаммо ҳам шу – кескинлашиб бораётган зиддиятлар оламида «олтин оралиқ»ни топиш...
... романни зўр қизиқиш билан, маза қилиб ўқидим. Мутолаа давомида айрим нуқталарга айрича диққат қилганим, хаёлда ёзилажак тақризми ё мақола учун айрим чизгилар тортила бошлагани ҳам бор гап. Рости, асар ҳақида нимадир ёзишни жудаям хоҳлагандим, боз устига, кўп дўстлар ёзишга даъват ҳам қилдилар, лекин ёзолмадим. Неча қайталаб астойдил ёзишга чоғландим ҳам – бўлмади... Шундан бери бунинг сабабини ўйлайман, ўзимча топгандекман ҳам. Ўйласам, асосий сабаб муаллиф кўнгилдан ўтказа олган ҳолларни ўз кўнглимдан ўтказа олмаганим экан. Ахир, Набижон биз танигандан бери қаҳрамони Хайём каби йўл излаб келаётган, ҳақ йўлни гоҳ ижтимоий кураш майдонида, гоҳ ислом бағрида, гоҳ эшонлар суҳбатида излаган ва, ниҳоят, ўша «олтин оралиқ» соғинчи билан яшай бошлаган одам. Камина ҳам «олтин оралиқ» маслагига мойил эсам-да, бунга Набижон каби изтиробли изланишлар орқали келган эмас, билмадим, ўзим табиатан шунга мойил бўлсам керак. Айтмоқчиманки, романнинг менга ёққани ҳаммаслаклик туфайли, ёзолмаганим эса ўша туйғуларни кўнгилда яшай олмаганимдан...
... истагим, мендаги юқорида мазкур ожизликдан мосуво дўстлар роман ҳақида ёзсалар эди, қурғур, асар шунга арзийди-да!
Dilmurod Quronov