Talqin masʼuliyati haqida

Adabiyotshunoslik ilmi doirasida talqin atamasi «badiiy talqin» tushunchasi maʼnosida ham, «adabiy asar talqini» maʼnosida ham birdek qoʻllanaveradi. Holbuki, bu ikki tushuncha bir-biridan farqlanadi: ularning birinchisi ijod jarayoni bilan, ikkinchisi adabiy asarni oʻqish (uqish) jarayoni bilan bogʻliq.¹ Shundan kelib chiqib, masalan, bitta asarga nisbatan qoʻllangan «talqin» istilohlarining bir xil maʼnoda emasligi ham, ularning bir-biridan farqli boʻlishi ham tabiiy va qonuniyat maqomida deyishga yetarli asos bor. Negaki har ikki holda ham talqin subyektiv xaraketrga egadir.

Albatta, adabiyotshunos ham talqinni oʻquvchi sifatida boshlaydi, yaʼni u ham talqinni talqin qiladi – obrazlar vositasida aks ettirilgan voqelikni tasavvurida qayta yaratadi. Biroq uning talqini shu amalning oʻzi bilan cheklanmaydi, u tadqiq ham etadi. Adabiyotshunos, jumladan, asardagi obrazlarni tasavvurida jonlantirish asosida qayta akslangan voqelikni real voqelik (asarda aks etgan va asar oʻqilayotgan davr voqeliklari) bilan muqoyasa qilish, shu asosda muayyan xulosalar chiqarishga intiladi. Deylik, oʻrganilayotgan asar zamonaviy mavzuda, muallif bilan adabiyotshunos esa bir zamon-u bir muhit kishilari boʻlganda ham, ularning har biri koʻrgan voqelik aynan emas. Xuddi shunga oʻxshash, oʻtmish haqida aynan bir xil manbalarga tayanib hosil qilingan tasavvur ham bir xil boʻlolmaydi. Shu maʼnoda internet tarmogʻida Abudlhamid Ismoilning «Jinlar bazmi yoxud katta oʻyin» romanidagi talqin yuzasidan bildirilgan eʼtirozlarni ham tabiiy, xuddi Abdulhamid Ismoilning talqini kabi mavjud boʻli­ shi mumkin boʻlgan nuqtayi nazarlardan deb qabul qilish kerak boʻladi. Zero, bu oʻrinda tomonlardan birining haqligiga hukm chiqarish mushkul, faqat har kimning oʻzi toʻgʻriroq deb bilgan talqin foydasiga shohidlik beruvchi asoslarni keltirish bilan cheklanishiga toʻgʻri keladi. Biz ham shunga jazm etdik.

Avvalo, «Jinlar bazmi...» romanidagi muallif Abdulla Qodiriy tilidan berayotgan talqinga mutlaqo qoʻshilib boʻlmasligini taʼkidlash zarur. Gap shundaki, Amir Umarxon kanizi masalasiga «Mehrobdan chayon»da Solih mahdum bahona birozgina toʻxtalib oʻtgan adib uni «Jinlar bazmi...»dagidan tamom oʻzgacha talqin qilgan. Unga koʻra, «Amir Umarxon oxir umrida oʻz saroyidagi yosh kanizlardan biriga muhabbat qoʻyadir. Kaniz yosh boʻlgʻanligʻi va balogʻatka yetmaganligi uchun uni nikohiga ololmay vaqt kutadir. Shu kutib yurish yillarida Umarxon murodiga yetalmay vafot qiladir, boyagʻi kaniz qiz balogʻatka erishadir va bir husniga oʻn husn qoʻshulib, otaning bolasi boʻlgʻan Madalixonni ham oʻziga oshiq qiladir».² Yaʼni «Mehrobdan chayon»dagi talqinga koʻra, Umarxon kanizni koʻz ostiga olib qoʻygan-da, balogʻatga yetsa, uylanmoqni niyat qilgan. Yaʼni, garchi biroz kinoya bilan aytilgan esa-da, birisi Solih maxdumning otasi boʻlgan ulamolar hayʼati chiqargan fatvoga «otangiz marhum nikohlanaman deb aytkan boʻlsalar ham, nikohlandim deb aytmaganlar» qabilida dalil keltirilgani bejiz emas.

«Jinlar bazmi...»dagi Abdulla Qodiriy talqiniga koʻra esa, «1235nchi hijriya, sunbula oyining oʻrtalari kallai sahardan karnayu surnay ovozi» Umarxon «Gʻozixoʻjaning goʻzallikda tengi yoʻq qizi Posh­ shaxonni oʻz nikohi shariyyalariga olishlarini shahar fuqaro-yu fuzalosiga eʼlon»³ qiladi. Yaʼni, agar bu talqinga koʻnadigan boʻlsak, u holda Madalixon chindan-da oʻz otasining bevasiga – oʻgay onasiga uylangan, bu bilan Qurʼoni karimda maxsus oyat bilan belgilangan taqiqni buzgan boʻlib chiqadi. Zero, Niso surasining 22-oyatida: «Otalaringiz uylangan xotinlarni nikohingizga olmang! Magar ilgari oʻtgan boʻlsa, (Islom diniga kirishdan avval uylangan boʻlsangiz, Alloh afv etar). Albatta, bu xunuk va jirkanch boʻlgan ­yomon qiliqdir», – deyiladi. Bas, agar Umarxon chindan-da Xon­po­sh­shani karnay-surnay bilan toʻy qilib xotinlikka olgan boʻlsa, har qancha iymonini yutgan ulamolardan tashkil topgan hayʼat ham Madalixonning uylanishiga fatvo qilib bermas, berolmas edi. Abdulla Qodiriy ilk romanini yozgan vaqtlaridan boshlaboq oʻziga yaqin tarixga oid manbalar bilan qiziqqani shubhasiz. Xususan, «Mehrobdan chayon»ni yozish oldidan tarixiy manbalarni oʻrganish bilan birga tasvirlanajak voqealar kechgan joylarda boʻlib, ularning jonli guvohlari bilan suhbatlar qurgani ham maʼlum. Oʻgʻlining guvohlik berishicha, adib «…tarixiy asar yozganda biror shaxsning, xoh ogʻzakidir, xoh yozmadir, bergan shohidligiga darhol ishonaverish boʻlmaydi, uni obdan tekshirib, mantiq andozasiga solib, soʻng asarga kiritish kerakkim, kitobxonda eʼtiroz, shubha tugʻilmasin…»⁴ deb bilgan. Hech shubha yoʻqki, bu gaplarni yozma manbalar va ogʻzaki hikoyalarda bitta voqea haqida turli-tuman, hatto bir-biriga mutlaqo toʻgʻri kelmaydigan maʼlumotlarga koʻp bora duch kelgan odam aytgan. Shunday boʻlsa, uning «Mehrobdan chayon»dagi talqinni ham, «Jinlar bazmi...»dagi talqinni ham asoslovchi ogʻzaki va yozma maʼlumotlarni «mantiq andozasiga solib» koʻrgach, ulardan birin­chisini tanlashi haqiqatga yaqinroq koʻrinadi.

«Jinlar bazmi...» romanidagi talqin koʻproq Hakimxon toʻraning «Muntaxab at-tavorix» asaridagi talqinga tayanadi. Abdulla Qodiriyning ushbu asar bilan tanish boʻlganiga dalolat qiluvchi ­ishonchli shohidliklar mavjud.⁵ Bu oʻrinda adibning ushbu asar bilan qachon tanishgani ham, albatta, muhim ahamiyat kasb etadi. Mavjud guvohliklar adib asar bilan «Amir Umarxonning kanizi» romaniga material izlash jarayonida tanishgan degan xulosaga yetaklaydi. Agar shunday boʻlsa, «Mehrobdan chayon» yozilgan vaqtda adib voqeaning bu tarzdagi, yaʼni «Umarxon Xonposhshani toʻy qilib sharʼiy nikohiga olgan» degan talqini ham mavjudligidan bexabar boʻlgan deb oʻylashga asos bormi? Fikrimizcha, yoʻq. Agarki oʻz vaqtida bunday talqin yozma manbalarga kirgan ekan, u ogʻizdan ogʻizga koʻchib yashagan boʻlishi ham hech shub­ hasiz. Demoqchimanki, «Mehrobdan chayon» yozilgan vaqtda adib «Muntaxab at-tavorix»ni oʻqimagan boʻlishi mumkin, lekin voqea­ning undagi kabi talqinidan ham xabardor boʻlgan. Agar shu ehtimolni qabul qilsak, u holda nega bunday talqin «Mehrobdan chayon»ga kirmay qoldi degan savol koʻndalang keladi va buning eng ishonchli javobi yozuvchining yuqorida keltirilgan fikridan kelib chiqadi: yozuvchi uni ongli ravishda «mantiq andozasi»ga rost kelmaydi deb bilgani uchun kiritmagan!

Tarixchi E.Xurshutning fikricha, Abdulla Qodiriy yangi romaniga tayyorgarlik jarayonida tanishgan yozma manbalar orasida «eng nodiri va mukammali boʻlmish «Muntaxab at-tavorix» kitobi, shubhasiz, yozuvchining alohida diqqatini oʻziga jalb qilgan», negaki uning muallifi adib «oʻz romanida aks ettirmoqchi boʻlgan davrga zamondosh boʻlibgina qolmay, balki unda kechgan jami voqealarning faol qatnashchisi ham edi. Buning ustiga, u Abdulla Qodiriyning boʻlgʻusi romani qahramonlari bilan shaxsan tanish edi. Shu aytilganlarga koʻra, adib roman uchun material toʻplar ekan, tarixiy manbalar orasida «Muntaxab at-tavorix»ni alohida ajratib, unga suyanib ish koʻrgan boʻlishi tabiiy. Bu kitob yozuvchiga eng qimmatli hujjatli materiallar manbai boʻlib xizmat qilgan».⁶

Fikrimizcha, E.Xurshutning bu fikrida «oshkoralik» davrining ruhi yaqqol sezilib turadi: nimaiki avval ommaga maʼlum boʻlmagan esa – yaxshi, xuddiki u ayni haqiqatdan soʻylaydi. Zero, agar shu ruh taʼsirini demasak, muallifining subнektiv nazari yaqqol koʻzga tashlanib turadigan bu asarni «mukammal» deb baholashga boshqa sabab koʻrilmaydi. Aksincha, unda tarixiy voqealarning xolis va haqqoniy yoritilganiga shubha uygʻotadigan holatlar koʻproq koʻrinadi. Avvalo, «Muntaxab at-tavorix» muallifi – Madalixondan jabr koʻrgan, u tufayli yurtidan chiqib ketishga majbur boʻlgan odam. Yana bir muhim jihati, asar Buxoro amiri qoʻl ostidagi hududda – Kitob va Shahrisabz shaharlarida, Qoʻqon xoni Madalixon inisi-yu ikki oʻgʻli bilan birga qatl qilinganidan bir yil oʻtib-oʻtmayoq yozib tugatilgan. Shu oʻrinda tabiiy bir savol tugʻiladi: Buxoro hukmdorini Qoʻqonga yurish qilmoqqa daʼvat etgan «oqsuyak»lardan biri, Madalixondan jabr, amir Nasrullodan esa himmat-u himoyat koʻrgan Hakimxon toʻra xolis boʻla olarmikan? Buning ustiga, hamon amir Nasrullo qoʻl ostida boʻlsa! Yana «yegan ogʻiz uyalar» qabilida amirning yurishini nafaqat oqlash, balki islom himoyasi uchun boʻlgan deya ulugʻlashi kerak boʻlsa! Yaʼni muallif qarshisida koʻndalang turgan siyosiy maqsad Madalixonni shunday tasvirlashni taqozo etardiki, toki oʻqigan odam uning «tuxmini quritgan» amir Nasrulloga tahsinlar aytsin – bu maqsad oldida ikki xonlik orasidagi urushning tub sabablari ham, tarixiy haqiqat deganlari ham oʻtaversin. Xullas, bu oʻrinda «tarixni gʻoliblar yozadi» tamoyili toʻla amal qilgan koʻrinadi. Tamsil kerak boʻlsa, ana, yaqin tariximizni eslang: hali oʻtganiga qirq yil ham toʻlmagan Sharof Rashidov haqida nelar deyilmadi...

Xullas, «Amir Umarxon kanizi» tarixini qanday tushunishi, oʻzining bu hodisaga yondashuvini Abdulla Qodiriy «Mehrobdan chayon»da ifodalab bergan. Shunday ekan, adib nomidan, yaʼni uning obrazi tilidan bunga tamom zid talqinni oldinga surish uning xotirasiga hurmatsizlik boʻlib qoladi. Toʻgʻri, Abdulla ­Qodiriy adib sifatida ham, mushtumchi jurnalist sifatida ham milliy turmushimizdagi illatlarni beayov tanqid qilgan, xonliklar davrini «tariximizning eng chirkin, eng qora» davrlari boʻlganini, xalq taʼrifida «u zamonlar «musulmonobod» boʻlsa-da», gʻayrimashru ishlarning ham gʻoyat koʻpligini eʼtirof etgan. Shunga qaramay, adib «Jinlar bazmi yoxud katta oʻyin» romanidagi kabi internetda «oʻzbekcha taxt oʻyinlari» deya baholanayotgan talqinlarga, aminmizki, qoʻshilmagan boʻlur edi. Axir, el nazdida turgan xon tap tortmay otasining bevalaridan biriga uylansa, ikkinchisini zoʻrlasa; haramdagi oʻnlab koʻzlar nishonidagi saida Xonposhsha esa goh Muhammad Sharif bilan, goh ingliz Konnoli bilan don olishsa... – bularni adib aytgan «mantiq andozasi»ga aslo solib boʻlmaydi.

Адабиётшунослик илми доирасида талқин атамаси «бадиий талқин» тушунчаси маъносида ҳам, «адабий асар талқини» маъносида ҳам бирдек қўлланаверади. Ҳолбуки, бу икки тушунча бир-биридан фарқланади: уларнинг биринчиси ижод жараёни билан, иккинчиси адабий асарни ўқиш (уқиш) жараёни билан боғлиқ.¹ Шундан келиб чиқиб, масалан, битта асарга нисбатан қўлланган «талқин» истилоҳларининг бир хил маънода эмаслиги ҳам, уларнинг бир-биридан фарқли бўлиши ҳам табиий ва қонуният мақомида дейишга етарли асос бор. Негаки ҳар икки ҳолда ҳам талқин субектив харакетрга эгадир.

Албатта, адабиётшунос ҳам талқинни ўқувчи сифатида бошлайди, яъни у ҳам талқинни талқин қилади – образлар воситасида акс эттирилган воқеликни тасаввурида қайта яратади. Бироқ унинг талқини шу амалнинг ўзи билан чекланмайди, у тадқиқ ҳам этади. Адабиётшунос, жумладан, асардаги образларни тасаввурида жонлантириш асосида қайта аксланган воқеликни реал воқелик (асарда акс этган ва асар ўқилаётган давр воқеликлари) билан муқояса қилиш, шу асосда муайян хулосалар чиқаришга интилади. Дейлик, ўрганилаётган асар замонавий мавзуда, муаллиф билан адабиётшунос эса бир замон-у бир муҳит кишилари бўлганда ҳам, уларнинг ҳар бири кўрган воқелик айнан эмас. Худди шунга ўхшаш, ўтмиш ҳақида айнан бир хил манбаларга таяниб ҳосил қилинган тасаввур ҳам бир хил бўлолмайди. Шу маънода интернет тармоғида Абудлҳамид Исмоилнинг «Жинлар базми ёхуд катта ўйин» романидаги талқин юзасидан билдирилган эътирозларни ҳам табиий, худди Абдулҳамид Исмоилнинг талқини каби мавжуд бўли­ ши мумкин бўлган нуқтайи назарлардан деб қабул қилиш керак бўлади. Зеро, бу ўринда томонлардан бирининг ҳақлигига ҳукм чиқариш мушкул, фақат ҳар кимнинг ўзи тўғрироқ деб билган талқин фойдасига шоҳидлик берувчи асосларни келтириш билан чекланишига тўғри келади. Биз ҳам шунга жазм этдик.

Аввало, «Жинлар базми...» романидаги муаллиф Абдулла Қодирий тилидан бераётган талқинга мутлақо қўшилиб бўлмаслигини таъкидлаш зарур. Гап шундаки, Амир Умархон канизи масаласига «Меҳробдан чаён»да Солиҳ маҳдум баҳона бирозгина тўхталиб ўтган адиб уни «Жинлар базми...»дагидан тамом ўзгача талқин қилган. Унга кўра, «Амир Умархон охир умрида ўз саройидаги ёш канизлардан бирига муҳаббат қўядир. Каниз ёш бўлғанлиғи ва балоғатка етмаганлиги учун уни никоҳига ололмай вақт кутадир. Шу кутиб юриш йилларида Умархон муродига еталмай вафот қиладир, бояғи каниз қиз балоғатка эришадир ва бир ҳуснига ўн ҳусн қўшулиб, отанинг боласи бўлған Мадалихонни ҳам ўзига ошиқ қиладир».² Яъни «Меҳробдан чаён»даги талқинга кўра, Умархон канизни кўз остига олиб қўйган-да, балоғатга еца, уйланмоқни ният қилган. Яъни, гарчи бироз киноя билан айтилган эса-да, бириси Солиҳ махдумнинг отаси бўлган уламолар ҳайъати чиқарган фатвога «отангиз марҳум никоҳланаман деб айткан бўлсалар ҳам, никоҳландим деб айтмаганлар» қабилида далил келтирилгани бежиз эмас.

«Жинлар базми...»даги Абдулла Қодирий талқинига кўра эса, «1235нчи ҳижрия, сунбула ойининг ўрталари каллаи саҳардан карнаю сурнай овози» Умархон «Ғозихўжанинг гўзалликда тенги йўқ қизи Пош­ шахонни ўз никоҳи шарийяларига олишларини шаҳар фуқаро-ю фузалосига эълон»³ қилади. Яъни, агар бу талқинга кўнадиган бўлсак, у ҳолда Мадалихон чиндан-да ўз отасининг бевасига – ўгай онасига уйланган, бу билан Қуръони каримда махсус оят билан белгиланган тақиқни бузган бўлиб чиқади. Зеро, Нисо сурасининг 22-оятида: «Оталарингиз уйланган хотинларни никоҳингизга олманг! Магар илгари ўтган бўлса, (Ислом динига киришдан аввал уйланган бўлсангиз, Аллоҳ афв этар). Албатта, бу хунук ва жирканч бўлган ­ёмон қилиқдир», – дейилади. Бас, агар Умархон чиндан-да Хон­по­ш­шани карнай-сурнай билан тўй қилиб хотинликка олган бўлса, ҳар қанча иймонини ютган уламолардан ташкил топган ҳайъат ҳам Мадалихоннинг уйланишига фатво қилиб бермас, беролмас эди. Абдулла Қодирий илк романини ёзган вақтларидан бошлабоқ ўзига яқин тарихга оид манбалар билан қизиққани шубҳасиз. Хусусан, «Меҳробдан чаён»ни ёзиш олдидан тарихий манбаларни ўрганиш билан бирга тасвирланажак воқеалар кечган жойларда бўлиб, уларнинг жонли гувоҳлари билан суҳбатлар қургани ҳам маълум. Ўғлининг гувоҳлик беришича, адиб «…тарихий асар ёзганда бирор шахснинг, хоҳ оғзакидир, хоҳ ёзмадир, берган шоҳидлигига дарҳол ишонавериш бўлмайди, уни обдан текшириб, мантиқ андозасига солиб, сўнг асарга киритиш керакким, китобхонда эътироз, шубҳа туғилмасин…»⁴ деб билган. Ҳеч шубҳа йўқки, бу гапларни ёзма манбалар ва оғзаки ҳикояларда битта воқеа ҳақида турли-туман, ҳатто бир-бирига мутлақо тўғри келмайдиган маълумотларга кўп бора дуч келган одам айтган. Шундай бўлса, унинг «Меҳробдан чаён»даги талқинни ҳам, «Жинлар базми...»даги талқинни ҳам асословчи оғзаки ва ёзма маълумотларни «мантиқ андозасига солиб» кўргач, улардан бирин­чисини танлаши ҳақиқатга яқинроқ кўринади.

«Жинлар базми...» романидаги талқин кўпроқ Ҳакимхон тўранинг «Мунтахаб ат-таворих» асаридаги талқинга таянади. Абдулла Қодирийнинг ушбу асар билан таниш бўлганига далолат қилувчи ­ишончли шоҳидликлар мавжуд.⁵ Бу ўринда адибнинг ушбу асар билан қачон танишгани ҳам, албатта, муҳим аҳамият касб этади. Мавжуд гувоҳликлар адиб асар билан «Амир Умархоннинг канизи» романига материал излаш жараёнида танишган деган хулосага етаклайди. Агар шундай бўлса, «Меҳробдан чаён» ёзилган вақтда адиб воқеанинг бу тарздаги, яъни «Умархон Хонпошшани тўй қилиб шаръий никоҳига олган» деган талқини ҳам мавжудлигидан бехабар бўлган деб ўйлашга асос борми? Фикримизча, йўқ. Агарки ўз вақтида бундай талқин ёзма манбаларга кирган экан, у оғиздан оғизга кўчиб яшаган бўлиши ҳам ҳеч шуб­ ҳасиз. Демоқчиманки, «Меҳробдан чаён» ёзилган вақтда адиб «Мунтахаб ат-таворих»ни ўқимаган бўлиши мумкин, лекин воқеа­нинг ундаги каби талқинидан ҳам хабардор бўлган. Агар шу эҳтимолни қабул қилсак, у ҳолда нега бундай талқин «Меҳробдан чаён»га кирмай қолди деган савол кўндаланг келади ва бунинг энг ишончли жавоби ёзувчининг юқорида келтирилган фикридан келиб чиқади: ёзувчи уни онгли равишда «мантиқ андозаси»га рост келмайди деб билгани учун киритмаган!

Тарихчи Э.Хуршутнинг фикрича, Абдулла Қодирий янги романига тайёргарлик жараёнида танишган ёзма манбалар орасида «энг нодири ва мукаммали бўлмиш «Мунтахаб ат-таворих» китоби, шубҳасиз, ёзувчининг алоҳида диққатини ўзига жалб қилган», негаки унинг муаллифи адиб «ўз романида акс эттирмоқчи бўлган даврга замондош бўлибгина қолмай, балки унда кечган жами воқеаларнинг фаол қатнашчиси ҳам эди. Бунинг устига, у Абдулла Қодирийнинг бўлғуси романи қаҳрамонлари билан шахсан таниш эди. Шу айтилганларга кўра, адиб роман учун материал тўплар экан, тарихий манбалар орасида «Мунтахаб ат-таворих»ни алоҳида ажратиб, унга суяниб иш кўрган бўлиши табиий. Бу китоб ёзувчига энг қимматли ҳужжатли материаллар манбаи бўлиб хизмат қилган».⁶

Фикримизча, Э.Хуршутнинг бу фикрида «ошкоралик» даврининг руҳи яққол сезилиб туради: нимаики аввал оммага маълум бўлмаган эса – яхши, худдики у айни ҳақиқатдан сўйлайди. Зеро, агар шу руҳ таъсирини демасак, муаллифининг субнектив назари яққол кўзга ташланиб турадиган бу асарни «мукаммал» деб баҳолашга бошқа сабаб кўрилмайди. Аксинча, унда тарихий воқеаларнинг холис ва ҳаққоний ёритилганига шубҳа уйғотадиган ҳолатлар кўпроқ кўринади. Аввало, «Мунтахаб ат-таворих» муаллифи – Мадалихондан жабр кўрган, у туфайли юртидан чиқиб кетишга мажбур бўлган одам. Яна бир муҳим жиҳати, асар Бухоро амири қўл остидаги ҳудудда – Китоб ва Шаҳрисабз шаҳарларида, Қўқон хони Мадалихон иниси-ю икки ўғли билан бирга қатл қилинганидан бир йил ўтиб-ўтмаёқ ёзиб тугатилган. Шу ўринда табиий бир савол туғилади: Бухоро ҳукмдорини Қўқонга юриш қилмоққа даъват этган «оқсуяк»лардан бири, Мадалихондан жабр, амир Насруллодан эса ҳиммат-у ҳимоят кўрган Ҳакимхон тўра холис бўла олармикан? Бунинг устига, ҳамон амир Насрулло қўл остида бўлса! Яна «еган оғиз уялар» қабилида амирнинг юришини нафақат оқлаш, балки ислом ҳимояси учун бўлган дея улуғлаши керак бўлса! Яъни муаллиф қаршисида кўндаланг турган сиёсий мақсад Мадалихонни шундай тасвирлашни тақозо этардики, токи ўқиган одам унинг «тухмини қуритган» амир Насруллога таҳсинлар айцин – бу мақсад олдида икки хонлик орасидаги урушнинг туб сабаблари ҳам, тарихий ҳақиқат деганлари ҳам ўтаверсин. Хуллас, бу ўринда «тарихни ғолиблар ёзади» тамойили тўла амал қилган кўринади. Тамсил керак бўлса, ана, яқин тарихимизни эсланг: ҳали ўтганига қирқ йил ҳам тўлмаган Шароф Рашидов ҳақида нелар дейилмади...

Хуллас, «Амир Умархон канизи» тарихини қандай тушуниши, ўзининг бу ҳодисага ёндашувини Абдулла Қодирий «Меҳробдан чаён»да ифодалаб берган. Шундай экан, адиб номидан, яъни унинг образи тилидан бунга тамом зид талқинни олдинга суриш унинг хотирасига ҳурмацизлик бўлиб қолади. Тўғри, Абдулла ­Қодирий адиб сифатида ҳам, муштумчи журналист сифатида ҳам миллий турмушимиздаги иллатларни беаёв танқид қилган, хонликлар даврини «тарихимизнинг энг чиркин, энг қора» даврлари бўлганини, халқ таърифида «у замонлар «мусулмонобод» бўлса-да», ғайримашру ишларнинг ҳам ғоят кўплигини эътироф этган. Шунга қарамай, адиб «Жинлар базми ёхуд катта ўйин» романидаги каби интернетда «ўзбекча тахт ўйинлари» дея баҳоланаётган талқинларга, аминмизки, қўшилмаган бўлур эди. Ахир, эл наздида турган хон тап тортмай отасининг беваларидан бирига уйланса, иккинчисини зўрласа; ҳарамдаги ўнлаб кўзлар нишонидаги саида Хонпошша эса гоҳ Муҳаммад Шариф билан, гоҳ инглиз Конноли билан дон олишса... – буларни адиб айтган «мантиқ андозаси»га асло солиб бўлмайди.