(Yozuvchi N.Jaloliddin savollariga javoblar)
N.Jaloliddin: Mamlakatimizda kechayotgan bugungi adabiy jarayon haqidagi fikrlaringiz? Sizningcha, milliy adabiyotimiz oʻz salmogʻi va qamrovi jihatidan oldinga ketyaptimi yoki?..
D.Quronov: Nazarimda, bugungi adabiy jarayonning asosiy xususiyati – turfalik. Unda sayoz, oldi-qochdi voqealarga toʻliq yozmalardan tortib to jiddiy badiiy izlanishlar, topilmalarga boy asarlargacha bor. Bu – erkinlik mevasi. Zero, hammani, jumladan, ijod ahlini ham birxillashtirishga intilgan shoʻro davrida buni xayolga keltirib ham boʻlmas edi. Biroq, «har yaxshining bir yomoni bor» deganlaridek, buning ham salbiy tomonlari koʻzga aniq tashlanib qoldi. Jumladan, matbuot nashrlari soni koʻpaygani, kitob chop etish imkoniyatining kengaygani koʻpincha badiiy jihatdan boʻsh asarlarning chiqishiga ham izn bermoqda. Boshqa tomoni, bu tabiiy hol ham: talab bor ekan, taklif boʻlaveradi, bozorning qonuni – shu. Bas, adabiy jarayondagi mavjud holdan zorlanish emas, yaxshi asarlar yozish bilan oʻquvchi uchun kurashmoq kerak. Shu oʻrinda «Nega endi yana «kurashish», kurasha-kurasha shu holga kelmadikmi?» tarzida eʼtiroz boʻlishi mumkin. Bunga izoh zarur. Bilasiz, adabiyotning rivoji uning jamiyat hayotidagi oʻrni, ommaning kitobxonlik darajasi emas, balki badiiy tafakkurdagi oʻsish-oʻzgarish bilan begilanadi. Shu maʼnoda, bugungi adabiyotda, menimcha, oʻsish bor: inson va u orqali jamiyat, umuman, mavjudlik mohiyatini chuqur idrok etish, anglangan haqiqatni yalangʻoch emas, chinakam badiiy obrazlarda ifodalashga intilish shundan dalolatdir. Afsuski, adabiyotimizning yaxshi namunalaridagi bu yutuqlar ommalasha olmayotir, ochigʻi, baʼzan bu yangiliklarga ehtiyojning oʻzi yoʻqday tuyuladi. Sir emas, hozirda televideniye va umuman, vizual sanʼatlar bilan raqobatda badiiy adabiyot oʻzining mavqeini ancha yoʻqotgan. Oʻtgan asrning soʻnggi choragida yurtimizda kitobxonlik darajasi juda yuqori boʻlgan, sababi, maʼnaviy-ruhiy, estetik yoki informatsiyaga boʻlgan ehtiyojni qondirishning asosiy manbai kitob edi. Hozir unday emas: osongina televizor murvati buraladi, vassalom... Men «kurashish» deganda shu holni nazarda tutdim. Bunda koʻpchilikning bir yoqadan bosh chiqarishi zarur. Avvalo, adib va shoirlarimiz «mening ishim asar yozish, uni targʻib qilish mening ishim emas» tarzidagi kayfiyatdan forigʻ boʻlib, «mahsulot»larining sotilishi haqida ham qaygʻurishlari kerak boʻladi. Ikkinchidan, bozor sharoitida adabiy tanqid «reklama» vazifasini yuqori saviyada uddalashi, ommaviy axborot vositalari ham bu ishga bosh qoʻshishlari zarur. Uchinchidan, taʼlim tizimida adabiyot oʻqitishning bosh maqsadi oʻquvchilarda adabiyotga, soʻzga mehr uygʻotish orqali kitob oʻqishga ehtiyojni shakllantirish boʻlmogʻi lozim.
N.Jaloliddin: Bugungi oʻzbek nasri haqida nima deysiz? Qaysi mavzular, anʼanalar, uslublar rivoj topayapti-yu, qaysilari unutib qoldirilyapti?
D.Quronov: Yuqorida bugungi adabiyot haqida aytganlarim, asli, koʻproq nasrga taalluqli. Anʼanalar masalasiga kelsak, menimcha, anʼana hech qachon unutilmaydi, yangi deb taqdim etilayotgan narsada anʼanani koʻrmaslik yoki undagi ayrim jihatlar anʼana boʻlganini unutish mumkin, xolos.
N.Jaloliddin: Sizningcha, oʻzbek adabiyoti qachon tom maʼnoda jahonga chiqadi? Ulugʻ ustozlarimizning yutuqlarini, mehnatlarini inkor etmagan holda, falon tilda falonchining ikkita sheʼri chiqdi yoki bitta hikoyasi bosildi, deya oʻzimizni aldashimizdan naf yoʻq, nazarimda...
D.Quronov: Bu savolda, xususan, «qachon jahonga chiqamiz» deyilganda, menimcha, oʻzimizni bir oz kamsitish, past olishga moyillik bordek koʻrinadi. Biz shundogʻam jahondamiz, yaʼni, oʻzbek adabiyoti ham jahon adabiyotining bir boʻlagi. Aytaylik, dunyoda mashhur asarlarning koʻpchiligi hali oʻzbek tiliga oʻgirilmagan, oʻzbek kitobxonining maʼnaviy mulkiga aylanmagan. Shuni deb ularni «jahon adabiyotiga chiqmagan» desa boʻladimi?! Yaʼni, «jahonga chiqish» deganda sara asarlarimizning jahondagi boshqa tillariga tarjima qilinishi va suyib oʻqilishi nazarda tutilishi mumkin, biroq bu degani bizda hali «jahon talablari» darajasidagi asarlar yoʻq degani emas. Bilasiz, hozir bozorlarda turli mamlakatlardan keltirilgan sarxil mevalar sotilmoqda. Qizigʻi, ularning koʻpi oʻzimizda ham yetishtiriladi. Xoʻsh, nega ular «jahonga chiqqan»-u, biznikilar chiqmagan? Axir, mevalarimizning mazasi, tabiiiyligi ulardan ustun boʻlsa ustun, kam emas-ku?! Demak, buni «jahon»ga anglatish, mahsulotni chiroyli qilib yetkazib berish kerakki, bunda oqsoqlanayotganimiz achinarli. Shunga oʻxshash, bizning asarlarimizni ham birov «jahonga olib chiqmaydi», «oʻzing uchun oʻl yetim» deganlaridek, oʻzimizdan yaxshi tarjimonlar yetishtirshimiz lozim. Toʻgʻri, siz aytmoqchi, ayrim asarlar boshqa tillarga oʻgirilgan. Boshqalarini bilmadim-u, lekin, men rus tiliga qilingan tarjimalarni koʻrib aytamanki, ular juda ojiz. Demak, birinchi masala «kimning asarlari tarjima qilinmoqda» tarzida emas, «qanday tarjima qilinmoqda» tarzida qoʻyilishi lozim.
N.Jaloliddin: Shu maʼnoda adabiyotimizdagi qaysi asarlarni tarjima qilib, jahonga koʻrsatish mumkin, deb oʻylaysiz?
D.Quronov: «Oʻtkan kunlar»ni, Choʻlpon va Oybekning 20-yillardagi ayrim sheʼrlarini... Sanoqni davom ettirish mumkin, lekin shartmi?! Muhimi, tarjimalar biron-bir ijodkorni tanitishga emas, milliy adabiyotimizning yuzini koʻrsatishga xizmat qilsin.
N.Jaloliddin: Menimcha, bizning tanqidchiligimizda xolislik yetishmaydigandek. Goho baʼzi tanqidchilarimiz tarafkashlik qilayotganliklarini ham sezdirib qoʻyishadi. Umuman, sizningcha, yozuvchining shaxsi birinchi oʻrinda turishi kerakmi yoki asari?
D.Quronov: Tanqidda tendensiozlik boʻlishi tabiiy, chunki har kimning didi, badiiy-estetik talablari oʻziga xos. Lekin tanqidda xolislik, samimiyat boʻlishi, adabiyotning foydasi nuqtai nazaridan fikr yuritilishi shart. Shu paytgacha koʻp olimlar bilan bahslashishga toʻgʻri keldi, har vaqt shu prinsiplarga tayanishga harakat qildim. Lekin, beayb parvardigor deydilar, bahs qizigʻida baʼzan bir oz chalgʻigan boʻlishim mumkin. Siz haqsiz, afsuski, ayrim hollarda tarafkashlik boʻlayotgani, tanqidchi munosabatini asarning oʻzi emas, boshqa omillar belgilayotgani sezilib qoladi.
N.Jaloliddin: Tanqidchilikdagi mavjud holni tuzatish uchun nimalar qilish kerak deb oʻylaysiz?
D.Quronov: Badiiy asar turli kishilar tomonidan ham, turli davrlarda ham turlicha tushunilishi mumkin, bas, biz asar haqida bildirayotgan fikr subyektivlikdan xoli emas, u haqda oʻzgacha fikr ham mavjud va u yashashga haqli degan oddiy haqiqatni tan olish; tanqidning vazifasi badiiy didni tarbiyalash orqali adabiyot ravnaqiga xizmat qilish ekanligini nazarda tutgan holda fikrlashning oʻzi, nazarimda, kifoya qiladi.
N.Jaloliddin: Adabiyot bir butunlikdir. Uni falon viloyatga yoki boshqa hududga daxldor hisoblash mumkin emas. Zoʻr sanʼatkorona asar bor va havaskorona mashqlar bor. Asosiy etalon shu. Shunday boʻlsa ham, viloyatimiz ijodkorlari tomonidan yaratilayotgan, yozilayotgan asarlar haqida nima deysiz?
D.Quronov: Yaxshi aytdingiz, «adabiyot – bir butunlik». Biroq «viloyat miqyosidagi adib yo shoir» boʻlib yurgan, asarlari, A.Qahhor aytmoqchi, «Toʻytepadan nariga oʻtmayotgan» ijodkorlar qancha? Men viloyat ijodkorlarini kamsitmoqchi emasman, aslo. Faqat ularning oʻsha «bir butun» adabiyotga joʻrovoz boʻlishlarini, umummilliy adabiyotimiz pardasida ijod qilishga intilishlarini istardim. Afsuski, ayrim ijodkorlarga jurʼatdan koʻra «biz viloyatdanmiz-da» deya oʻzini ovutish, tasalli berish qulayroq koʻrinadi, chogʻi. Hozirgi adabiy jarayonda andijonlik ijodkorlarning mavqei u qadar baland emasligi shundan boʻlsa, ehtimol. Holbuki, isteʼdodlar bisyor, jurʼat va mehnat yetishmayotganga oʻxshaydi...
N.Jaloliddin: Ijodiy rejalaringiz?
D.Quronov: Rejalar ham bisyor. Afsus, ularni amalga oshirishga vaqt doim ham yetmaydi, aniqrogʻi, keyingi vaqtda oʻzimga shunday bahona topishni odat qilyapman, shekilli. Asli, bir oz dangasaroq, hafsalasizroq boʻlib qolganga oʻxshayman. Yaqinroq rejalar haqida aytsam, Abdulla Qodiriy badiiy falsafasi haqida risola, adabiyot nazariyasiga oid qoʻllanma tayyorlamoqchi boʻlib turibman.
2010 yil
(Ёзувчи Н.Жалолиддин саволларига жавоблар)
Н.Жалолиддин: Мамлакатимизда кечаётган бугунги адабий жараён ҳақидаги фикрларингиз? Сизнингча, миллий адабиётимиз ўз салмоғи ва қамрови жиҳатидан олдинга кетяптими ёки?..
Д.Қуронов: Назаримда, бугунги адабий жараённинг асосий хусусияти – турфалик. Унда саёз, олди-қочди воқеаларга тўлиқ ёзмалардан тортиб то жиддий бадиий изланишлар, топилмаларга бой асарларгача бор. Бу – эркинлик меваси. Зеро, ҳаммани, жумладан, ижод аҳлини ҳам бирхиллаштиришга интилган шўро даврида буни хаёлга келтириб ҳам бўлмас эди. Бироқ, «ҳар яхшининг бир ёмони бор» деганларидек, бунинг ҳам салбий томонлари кўзга аниқ ташланиб қолди. Жумладан, матбуот нашрлари сони кўпайгани, китоб чоп этиш имкониятининг кенгайгани кўпинча бадиий жиҳатдан бўш асарларнинг чиқишига ҳам изн бермоқда. Бошқа томони, бу табиий ҳол ҳам: талаб бор экан, таклиф бўлаверади, бозорнинг қонуни – шу. Бас, адабий жараёндаги мавжуд ҳолдан зорланиш эмас, яхши асарлар ёзиш билан ўқувчи учун курашмоқ керак. Шу ўринда «Нега энди яна «курашиш», кураша-кураша шу ҳолга келмадикми?» тарзида эътироз бўлиши мумкин. Бунга изоҳ зарур. Биласиз, адабиётнинг ривожи унинг жамият ҳаётидаги ўрни, омманинг китобхонлик даражаси эмас, балки бадиий тафаккурдаги ўсиш-ўзгариш билан бегиланади. Шу маънода, бугунги адабиётда, менимча, ўсиш бор: инсон ва у орқали жамият, умуман, мавжудлик моҳиятини чуқур идрок этиш, англанган ҳақиқатни яланғоч эмас, чинакам бадиий образларда ифодалашга интилиш шундан далолатдир. Афсуски, адабиётимизнинг яхши намуналаридаги бу ютуқлар оммалаша олмаётир, очиғи, баъзан бу янгиликларга эҳтиёжнинг ўзи йўқдай туюлади. Сир эмас, ҳозирда телевидение ва умуман, визуал санъатлар билан рақобатда бадиий адабиёт ўзининг мавқеини анча йўқотган. Ўтган асрнинг сўнгги чорагида юртимизда китобхонлик даражаси жуда юқори бўлган, сабаби, маънавий-руҳий, эстетик ёки информацияга бўлган эҳтиёжни қондиришнинг асосий манбаи китоб эди. Ҳозир ундай эмас: осонгина телевизор мурвати буралади, вассалом... Мен «курашиш» деганда шу ҳолни назарда тутдим. Бунда кўпчиликнинг бир ёқадан бош чиқариши зарур. Аввало, адиб ва шоирларимиз «менинг ишим асар ёзиш, уни тарғиб қилиш менинг ишим эмас» тарзидаги кайфиятдан фориғ бўлиб, «маҳсулот»ларининг сотилиши ҳақида ҳам қайғуришлари керак бўлади. Иккинчидан, бозор шароитида адабий танқид «реклама» вазифасини юқори савияда уддалаши, оммавий ахборот воситалари ҳам бу ишга бош қўшишлари зарур. Учинчидан, таълим тизимида адабиёт ўқитишнинг бош мақсади ўқувчиларда адабиётга, сўзга меҳр уйғотиш орқали китоб ўқишга эҳтиёжни шакллантириш бўлмоғи лозим.
Н.Жалолиддин: Бугунги ўзбек насри ҳақида нима дейсиз? Қайси мавзулар, анъаналар, услублар ривож топаяпти-ю, қайсилари унутиб қолдириляпти?
Д.Қуронов: Юқорида бугунги адабиёт ҳақида айтганларим, асли, кўпроқ насрга тааллуқли. Анъаналар масаласига келсак, менимча, анъана ҳеч қачон унутилмайди, янги деб тақдим этилаётган нарсада анъанани кўрмаслик ёки ундаги айрим жиҳатлар анъана бўлганини унутиш мумкин, холос.
Н.Жалолиддин: Сизнингча, ўзбек адабиёти қачон том маънода жаҳонга чиқади? Улуғ устозларимизнинг ютуқларини, меҳнатларини инкор этмаган ҳолда, фалон тилда фалончининг иккита шеъри чиқди ёки битта ҳикояси босилди, дея ўзимизни алдашимиздан наф йўқ, назаримда...
Д.Қуронов: Бу саволда, хусусан, «қачон жаҳонга чиқамиз» дейилганда, менимча, ўзимизни бир оз камситиш, паст олишга мойиллик бордек кўринади. Биз шундоғам жаҳондамиз, яъни, ўзбек адабиёти ҳам жаҳон адабиётининг бир бўлаги. Айтайлик, дунёда машҳур асарларнинг кўпчилиги ҳали ўзбек тилига ўгирилмаган, ўзбек китобхонининг маънавий мулкига айланмаган. Шуни деб уларни «жаҳон адабиётига чиқмаган» деса бўладими?! Яъни, «жаҳонга чиқиш» деганда сара асарларимизнинг жаҳондаги бошқа тилларига таржима қилиниши ва суйиб ўқилиши назарда тутилиши мумкин, бироқ бу дегани бизда ҳали «жаҳон талаблари» даражасидаги асарлар йўқ дегани эмас. Биласиз, ҳозир бозорларда турли мамлакатлардан келтирилган сархил мевалар сотилмоқда. Қизиғи, уларнинг кўпи ўзимизда ҳам етиштирилади. Хўш, нега улар «жаҳонга чиққан»-у, бизникилар чиқмаган? Ахир, меваларимизнинг мазаси, табииийлиги улардан устун бўлса устун, кам эмас-ку?! Демак, буни «жаҳон»га англатиш, маҳсулотни чиройли қилиб етказиб бериш керакки, бунда оқсоқланаётганимиз ачинарли. Шунга ўхшаш, бизнинг асарларимизни ҳам биров «жаҳонга олиб чиқмайди», «ўзинг учун ўл етим» деганларидек, ўзимиздан яхши таржимонлар етиштиршимиз лозим. Тўғри, сиз айтмоқчи, айрим асарлар бошқа тилларга ўгирилган. Бошқаларини билмадим-у, лекин, мен рус тилига қилинган таржималарни кўриб айтаманки, улар жуда ожиз. Демак, биринчи масала «кимнинг асарлари таржима қилинмоқда» тарзида эмас, «қандай таржима қилинмоқда» тарзида қўйилиши лозим.
Н.Жалолиддин: Шу маънода адабиётимиздаги қайси асарларни таржима қилиб, жаҳонга кўрсатиш мумкин, деб ўйлайсиз?
Д.Қуронов: «Ўткан кунлар»ни, Чўлпон ва Ойбекнинг 20-йиллардаги айрим шеърларини... Саноқни давом эттириш мумкин, лекин шартми?! Муҳими, таржималар бирон-бир ижодкорни танитишга эмас, миллий адабиётимизнинг юзини кўрсатишга хизмат қилсин.
Н.Жалолиддин: Менимча, бизнинг танқидчилигимизда холислик етишмайдигандек. Гоҳо баъзи танқидчиларимиз тарафкашлик қилаётганликларини ҳам сездириб қўйишади. Умуман, сизнингча, ёзувчининг шахси биринчи ўринда туриши керакми ёки асари?
Д.Қуронов: Танқидда тенденциозлик бўлиши табиий, чунки ҳар кимнинг диди, бадиий-эстетик талаблари ўзига хос. Лекин танқидда холислик, самимият бўлиши, адабиётнинг фойдаси нуқтаи назаридан фикр юритилиши шарт. Шу пайтгача кўп олимлар билан баҳслашишга тўғри келди, ҳар вақт шу принципларга таянишга ҳаракат қилдим. Лекин, беайб парвардигор дейдилар, баҳс қизиғида баъзан бир оз чалғиган бўлишим мумкин. Сиз ҳақсиз, афсуски, айрим ҳолларда тарафкашлик бўлаётгани, танқидчи муносабатини асарнинг ўзи эмас, бошқа омиллар белгилаётгани сезилиб қолади.
Н.Жалолиддин: Танқидчиликдаги мавжуд ҳолни тузатиш учун нималар қилиш керак деб ўйлайсиз?
Д.Қуронов: Бадиий асар турли кишилар томонидан ҳам, турли даврларда ҳам турлича тушунилиши мумкин, бас, биз асар ҳақида билдираётган фикр субъективликдан холи эмас, у ҳақда ўзгача фикр ҳам мавжуд ва у яшашга ҳақли деган оддий ҳақиқатни тан олиш; танқиднинг вазифаси бадиий дидни тарбиялаш орқали адабиёт равнақига хизмат қилиш эканлигини назарда тутган ҳолда фикрлашнинг ўзи, назаримда, кифоя қилади.
Н.Жалолиддин: Адабиёт бир бутунликдир. Уни фалон вилоятга ёки бошқа ҳудудга дахлдор ҳисоблаш мумкин эмас. Зўр санъаткорона асар бор ва ҳаваскорона машқлар бор. Асосий эталон шу. Шундай бўлса ҳам, вилоятимиз ижодкорлари томонидан яратилаётган, ёзилаётган асарлар ҳақида нима дейсиз?
Д.Қуронов: Яхши айтдингиз, «адабиёт – бир бутунлик». Бироқ «вилоят миқёсидаги адиб ё шоир» бўлиб юрган, асарлари, А.Қаҳҳор айтмоқчи, «Тўйтепадан нарига ўтмаётган» ижодкорлар қанча? Мен вилоят ижодкорларини камситмоқчи эмасман, асло. Фақат уларнинг ўша «бир бутун» адабиётга жўровоз бўлишларини, умуммиллий адабиётимиз пардасида ижод қилишга интилишларини истардим. Афсуски, айрим ижодкорларга журъатдан кўра «биз вилоятданмиз-да» дея ўзини овутиш, тасалли бериш қулайроқ кўринади, чоғи. Ҳозирги адабий жараёнда андижонлик ижодкорларнинг мавқеи у қадар баланд эмаслиги шундан бўлса, эҳтимол. Ҳолбуки, истеъдодлар бисёр, журъат ва меҳнат етишмаётганга ўхшайди...
Н.Жалолиддин: Ижодий режаларингиз?
Д.Қуронов: Режалар ҳам бисёр. Афсус, уларни амалга оширишга вақт доим ҳам етмайди, аниқроғи, кейинги вақтда ўзимга шундай баҳона топишни одат қиляпман, шекилли. Асли, бир оз дангасароқ, ҳафсаласизроқ бўлиб қолганга ўхшайман. Яқинроқ режалар ҳақида айтсам, Абдулла Қодирий бадиий фалсафаси ҳақида рисола, адабиёт назариясига оид қўлланма тайёрламоқчи бўлиб турибман.
2010 йил
Dilmurod Quronov