Saʼdullo Quronov
Maqola · 2024 · Romanda inson monografiyasining 1-bobi asosida (Andijon: Ilmiy bitiklar, 2024)
Tarixning har bir yangi davri insonning borliqdagi oʻrni, uning hayotiy maqsad va vazifalarini oʻziga xos tarzda tushunish hamda talqin qilish evaziga vujudga kelgan. Badiiy adabiyot ham borliqni, mavjud voqelikni taftish qilish asnosida olam va odam haqida yaxlit badiiy hukm – badiiy konsepsiyani yaratadi. Adabiyotning markazida inson turishini hisobga olsak, badiiy konsepsiyaning negizini ham inson konsepsiyasi tashkil etishi oydinlashadi. Adabiyotshunoslikda badiiy tafakkurning uch tipi…
Saʼdullo Quronov
Maqola · 2023 · Adabiy meros, 2023, 3-4-son
Maqolada yozuvchi Nazar Eshonqulning “Goʻroʻgʻli” romani modernizm yoʻnalishi, jumladan, F.Nitshe, J.Sartr, A.Kamyu kabi mutafakkirlarning falsafiy, adabiy-estetik qarashlari asosida tahlilga tortilgan. Adib oʻzining inson konsepsiyasini ekzistensial falsafa asosida yaratgani, milliy romanchiligimizda ilk bor absurd odamni konseptual ravishda, yirik epik koʻlamda badiiy tafakkur qilgani dalillangan. Kalit soʻzlar: modernizm, ekzistensializm, absurd odam, inson konsepsiyasi, badiiy konsepsiya,…
Saʼdullo Quronov
Tezis · 2021 · Oʻzbek adabiyotshunosligining dolzarb muammolari respublika anjumani. Urganch, 2021
Inson konsepsiyasi adabiyotshunoslikning muhim muammolaridan biri hisoblanadi. Zero, inson barcha moddiy va maʼnaviy tushunchalar, jumladan, adabiyotning markazida turadi. Ijodkor olamni bilish yoʻlida inson ruhiyatini taftish qiladi, uning murakkab taqdiriga nazar soladi. Inson vositasida zamonni va makonni oʻrganadi. Ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy, madaniy, falsafiy qarashlarini ilgari suradi. Shunday ekan, inson konsepsiyasi muammosini oʻrganish barobarida muayyan davr adabiyotini baholash,…
Dilmurod Quronov
Maqola · 2019 · «Adabiyot va b. haqida» toʻplamidan
Avvalo, ikki ogʻiz «doston» haqida. Adabiyotimiz oʻtmishiga sirtdangina nazar tashlansayoq juda qadimda shakllangan doston xalq ogʻzaki ijodidagi janrlar tizimining gultoji maqomida boʻlgani, mudom rivojlanish, oʻsish-oʻzgarishda yashagani koʻriladi. Xuddi shu xususiyat uning yozma adabiyotdagi hayotiga ham xos: «Qutadgʻu bilig» ham, «Muhabbatnoma» ham doston, «Hayrat ul-abror»-u «Farhod va Shirin» ham... – hammasi doston, lekin, masnaviy shakli-yu aruz oʻlchovlarida ekanini demasak, boshqa…
Dilmurod Quronov
Maqola · 2019 · «Adabiyot va b. haqida» toʻplamidan
Jahon hamjamiyatiga kiruvchi turli mamlakatlarning ijtimoiy taraqqiyot darajasi oʻzaro farqli boʻlib, bu milliy adabiyotlar taraqqiy darajasida ham oʻz aksini topadi. Eʼtiborli jihati shuki, umuman, kishilik jamiyati taraqqiyotining maʼlum bosqichlariga xos ijtimoiy-tarixiy sharoit alohida olingan har bir konkret jamiyat taraqqiyotining muayyan bosqichlarida mohiyatan oʻxshash tarzda takrorlanadi. Shunga bogʻliq holda milliy adabiyotlar taraqqiyotining muayyan bosqichlari ham mohiyatan oʻxshash…
Dilmurod Quronov
Maqola · 2019 · «Adabiyot va b. haqida» toʻplamidan
Adabiyotshunoslik ilmi doirasida talqin atamasi «badiiy talqin» tushunchasi maʼnosida ham, «adabiy asar talqini» maʼnosida ham birdek qoʻllanaveradi. Holbuki, bu ikki tushuncha bir-biridan farqlanadi: ularning birinchisi ijod jarayoni bilan, ikkinchisi adabiy asarni oʻqish (uqish) jarayoni bilan bogʻliq.12 Shundan kelib chiqib, masalan, bitta asarga nisbatan qoʻllangan «talqin» istilohlarining bir xil maʼnoda emasligi ham, ularning bir-biridan farqli boʻlishi ham tabiiy va qonuniyat maqomida…
Dilmurod Quronov
Maqola · 2019 · «Adabiyot va b. haqida» toʻplamidan
Choʻlpon milliy sheʼriyatimizning poetik yangilanishiga qoʻshgan ulkan hissa koʻpchilik tomonidan eʼtirof etilgan boʻlsa-da, uning yangi nasrimiz shakllanishi va taraqqiyotida tutgan oʻrni hali yetarlicha ochib berilgan emas. Toʻgʻri, adibning romanchiligimiz badiiy takomiliga qoʻshgan hissasi, nasriy asarlari badiiyatining ayrim qirralari ochib berilgan tadqiqotlar yaraМумтоз сўз, 2015. Каримов Н. Чўлпон қачон туғилган? // Водийнома. 2018. №1. – Б.94 – 95. tildi. Biroq ular Choʻlponning…
Dilmurod Quronov
Maqola · 2018 · «Nazariy qaydlar» toʻplamidan
Dramatik asar kompozitsiyasi haqidagi gapni uning tashqi qurilishi – tashqi kompozitsiyasidan boshlash maqsadga muvofiq. Negaki, bu nav asarning tashqi qurilishidayoq sahnadagi va sahnadan tashqaridagi unsurlar, yaʼni matnning personajlarga tegishli qismi (asosiy matn) bilan muallifga tegishli qismi (yondosh matn) yaqqol ajralib turadi. Toʻgʻri, asar muallifi, nomi, janri kabi maʼlumotlarning aniq ajralib koʻzga tashlanishi barcha turdagi asarlarga ham xos. Biroq dramada, masalan, bundan…
Dilmurod Quronov
Maqola · 2018 · «Nazariy qaydlar» toʻplamidan
Asar nutq sathidan boshlab to badiiy voqeligi qadar oʻz qurilishi – kompozitsiyasiga ega. Shunga koʻra zamonaviy adabiyotshunoslikda asar qurilishini tadqiq etishda matn kompozitsiyasi, syujet kompozitsiyasi, personajlar sistemasi, badiiy vaqt va zamon, rivoya kompozitsiyasi, nuqtai nazar kompozitsiyasi kabi masalalar diqqat markazida turadi. Sanalgan jihatlarning epik asarlarga xos ekanini koʻrish qiyin emas. Bu tabiiy. Chunki epik, dramatik va lirik turga mansub asarlarning kompozitsiyasi…
Dilmurod Quronov
Maqola · 2018 · «Nazariy qaydlar» toʻplamidan
Badiiy asardagi shakl komponentlarini mazmunni shakllantirish va ifodalash uchun eng qulay tarzda uyushtirish kompozitsiyaning zimmasidagi vazifa sanaladi. Kompozitsiya (lot., tartibga solish, tuzib chiqish) asardagi barcha unsurlarni shunday uyushtiradiki, natijada unda bironta ham ortiqcha unsurning oʻzi boʻlmaydi. Zero, har bir unsur asar butunligida oʻzining funksiyasiga ega, muayyan gʻoyaviy-badiiy yuk tashiydi. Asarda ularning har biri oʻz oʻrnida, meyorida ishlatilishi, butun bilan…
Dilmurod Quronov
Maqola · 2018 · «Nazariy qaydlar» toʻplamidan
Lirik asar kompozitsiyasi haqidagi gaplarni ham uning tashqi qurilishidan boshlagan oʻngʻay. Negaki misra va bandlarga boʻlinganlik lirik asarning bamisoli «tashrif qogʻozi», shuning oʻziyoq zavqli oʻquvchida muayyan estetik kutuvni – sheʼr otliq moʻʼjiza bilan uchrashish hayajonini hosil qiladi va u beixtiyor maromga solib oʻqishni boshlaydi. Boshlaboq marom va soʻzlar maʼnosi qoʻshilishidan ohangni topadi, ohang maʼnolarni bir-biriga payvandlab mazmunga aylantiradi. Eʼtibor berilsa, biz,…
Dilmurod Quronov
Maqola · 2016 · «Adabiy o'ylar» toʻplamidan
Sheʼr haqida yozishning ajib bir fayzi bor: oʻzini parvozda kabi his qilib, beixtiyor qiyosu tashbehlarga, majozlarga murojaat qila boshlaganini sezmay qoladi kishi. Shundanmi, sheʼr haqida yozilgan narsaning oʻzi ham sheʼr kabi oʻqilishi lozimdek, baʼzan hatto ilmiy uslub obyektni qashshoqlashtirib qoʻyayotgandek tuyulaveradi. Gohi kitob koʻrganingda shoirning besh-toʻrtta sheʼri koʻnglingga chippa yopishadi-da, shahdu shiddat bilan bir narsa qoralab tashlaysan. Soʻng, yozish asnosi toʻngib…
Dilmurod Quronov
Maqola · 2016 · «Adabiy o'ylar» toʻplamidan
Gʻafur Gʻulomning 100 yilligi munosabati bilan eʼlon qilingan maqola va tadqiqotlar orasida Baxtiyor Nazarovning “Gʻafur Gʻulom olami” monografiyasi ilmiy salmogʻi bilan alohida oʻrin tutadi. Aytmoqchimanki, uning toʻyona asarlar sirasida emas, adabiyotshunosligimiz metodologiyasini belgilovchi asarlar qatorida koʻrilgani adolatli va ilmiy jihatdan toʻgʻriroq boʻladi. Oʻz-oʻzidan ravshanki, avval shunday xulosaga asos beradigan nuqtalarga toʻxtalish lozim. Eslaysiz, bir vaqtlar “oʻz vaqtida…
Dilmurod Quronov
Maqola · 2016 · «Adabiy o'ylar» toʻplamidan
(“Tafakkur” jurnali savollariga javob) - Otalar va bolalar muammosi, garchi XIX asrga kelibgina ulugʻ rus adibi Ivan Turgenevning dovruqli romani bois oʻziga tayinli nom topgan boʻlsa-da, aslida azaliy masala. Siz yoshingiz nuqtai nazaridan “otalar” safida, kasbingiz taqozosiga koʻra esa “bolalar” davrasidasiz, demak, har ikki toifaning ahvol-ruhiyati sizga kundek ravshan. Ayting-chi, bugun otalar va bolalar muammosi qaysi yangicha qirralari bilan namoyon boʻlayotir? Bir adibimizning naqlicha,…
Dilmurod Quronov
Maqola · 2015 · «Talqin imkonlari» toʻplamidan
Masala yuzasidan fikrlarimizni badiiy kommunikatsiya birligi sanaluvchi adabiy asarni nutqiy kommunikatsiya birligi boʻlmish gap bilan qiyoslagan holda bayon qilish koʻp jihatdan oʻngʻay koʻrindi. Zero, adabiy asar – eng avval, nutq hodisasi: adabiy asarning yaratuvchisi – nutq irod etayotgan odam, shunga mos tarzda adabiy asarning oʻquvchisi – tinglayotgan odam. Bunday deyishimizga asos, yozmoqning mohiyatan tasavvurdagi oʻquvchiga gapirmoq, oʻqimoq esa tasavvurdagi yozuvchini tinglamoq…
Dilmurod Quronov
Maqola · 2015 · Nizomiy n. TDPU Ilmiy axborotlari, 2015, №3 · «Talqin imkonlari» toʻplamidan
Soʻnggi yillarda XX asr oʻzbek adabiyotining yirik namoyandalari – Choʻlpon, Gʻ.Gʻulom, Oybek, A.Qahhor, H.Olimjon asarlarini yangicha talqin qilish yoʻlida tajriba oʻlaroq yozilgan maqolalarim bahslarga sabab boʻldi. Xususan, H.Olimjonning “Muqanna” dramasi haqida yozganim maqola1 oʻz vaqtida N.Karimov, Gʻ.Moʻminov kabi ustoz adabiyotshunoslarda jiddiy eʼtiroz qoʻzgʻagandi. Albatta, bahs hali tobida paytlar kimdir kaminani yoqlab, kim esa muxolif mavqeda turgani ham tabiiy. Biroq hozir muhimi…
Dilmurod Quronov
Maqola · 2014 · Ilmiy xabarnoma., 2014., №3 · «Talqin imkonlari» toʻplamidan
Mulohazalarimizda adabiy asarga xos bittagina, biroq nazdimizda eng muhim jihatdan turtki olamiz. U ham boʻlsa adabiy asarning, eng avval, nutq hodisasi ekanligi. Zero, adabiy asarning yaratuvchisi – nutq irod etayotgan odam, yozmoq – tasavvurdagi (implitsit) oʻquvchiga gapirmoq va aytganlarini soʻzma-soʻz yozuvda aks ettirib bormoq demakdir. Shunga mos holda adabiy asarning oʻquvchisi – tinglayotgan odam, negaki, oʻqimoq ham asli yozuvda manguga muhrlangan nutqni qayta jonlantirish va shu asno…
Dilmurod Quronov
Maqola · 2013 · «Mutolaa va idrok mashqlari» toʻplamidan
.... risola ustida ishlarkanman bot-bot rahmatli bobomni esladim: u kishi «bosmachi» oʻtgan, surgunlarda boʻlgan... Bobomning oʻtmishi tufayli men – sovet pionerining koʻnglida ne-ne iztirobu alamlar kechgani oʻzimgagina ayon. Bizga «qora» boʻlib koʻringan oʻtmish oramizda tubsiz jar boʻlib yotardi goʻyo... Rahmatli oʻtmishidan mutlaqo gap ochmas, endi oʻylasam, bizning tushunishdan ojizligimizni anglardi, chamasi... Bugun, Choʻlpon ruhiyatini anglashga intilish asnosi bobomni-da tushungandek…
Dilmurod Quronov
Maqola · 2011 · Sharq yulduzi. – T., 2011, №5 · «Mutolaa va idrok mashqlari» toʻplamidan
Ustoz U.Normatov roman haqida «Har bir millat adabiyotining boʻy-basti, darajasi, avvalo, shu janr kamolotiga qarab belgilanadi desam, buni hech kim mubolagʻaga yoʻymaydi», – deb yozadilar. Darhaqiqat, shunday. Biroq bu – bugunning gapi. Oʻz vaqtida esa romanga munosabat, deylik, hozirgi kun didli oʻquvchisining ommaviy adabiyotga, «sariq matbuot» sahifalarida eʼlon qilinadigan bitiklarga munosabati yangligʻ boʻlgan. Shu sabab ham, masalan, italyan adabiyotshunosi Antonio Minturno bundan qariyb…
Dilmurod Quronov
Maqola · 2010 · «Mutolaa va idrok mashqlari» toʻplamidan
Ezopda bir masal bor: «Zevs hoʻkizni yaratdi, Prometey – odamni, Afina – uyni. Uchalovi kimning ijodi mukammalroq ekanligi masalasida bahslashib qolishdi-da, hakamlikka Momni taklif qilishdi. Ularning ijodini koʻrib, Momning gʻayirligi keldi va dedi: «Zevsning xatosi shuki, hoʻkizning koʻzlari shoxida emas – nimani va qayeriga suzayotganini bilolmaydi; Prometeyning xatosi shuki, odamning yuragi tashida emas, ichida ekan – uning yaxshi yo yomonligini birdan bilib boʻlmaydi; Afina uyni…
Dilmurod Quronov
Maqola · 2006 · OʻzAS, 2006, oktyabr
Professor Sanjar Sodiq keyingi vaqtda matbuotda juda faol qatnashib, oʻzining keskin tanqidiy chiqishlari bilan jamoatchilik eʼtiborini tortib kelmoqda. Albatta, adabiy tanqiddagi printsipiallik, talabchanlik, murosasizlik – bari zarur narsalar. Biroq “printsipial munaqqid” degan “imij”ni hosil qilish uchun faqat kamchiliklar, salbiy jihatlarga urgʻu berish, ijobiy tomonlarni koʻrolmaslik nomaqbul yoʻldir. S.Sodiqning soʻnggi yillarda eʼlon qilingan O.Muxtor, U.Hamdam, H.Umurov asarlari…
Dilmurod Quronov
Maqola · 2004 · Sharq yulduzi, 2004, №2 · «Mutolaa va idrok mashqlari» toʻplamidan
Maʼlumki, urushning dastlabki oylaridayoq Oybek «Mahmud Torobiy» dramatik dostonini yozgan, shu asar asosidagi libretto nisbatan tez fursatda sahnalashtirilgan edi. Shunga qaramay, Oybek bu mavzuga yana qaytadi: Hamza teatri uchun «Gʻalvirchi» nomli pyesani, rus adibi A.Deych bilan hamkorlikda «Shit naroda» pyesasini yoza boshlagan. Adabiy davralarda adib Torobiy mavzusida yirikroq asar, ehtimolki, roman yozishni niyat qilgan degan gaplar ham eshitilib turadi. Sirasi, bu fikrda jon borga…
Dilmurod Quronov
Suhbat · 2001 · Jahon adabiyoti, 2001, № 9
D.Quronov: - Hurmatli domla, mana, XX asr ham poyoniga yetdi. Nihoyalanayotgan asr adabiyotimiz uchun ulkan burilishlar, oʻzgarish, yangilanish davri boʻlganligi shubhasiz. Milliy adabiyotimiz XX asrda yangilanish yoʻliga, jahon adabiyoti taraqqiyotining bosh oʻzaniga oʻtib olganligi maʼlum. Asr sarhisobi boshlangan ekan, adabiyotshunoslik oldida milliy adabiyotimizning tarqqiyot yoʻlini tadqiq etish, undagi burilishlar, rivojlanish va depsanishlarning ildizlarini ochib berish vazifasi…
Dilmurod Quronov
Maqola · 1991 · Yoshlik, 1991, № 6, B.28-32
Badiiy asar faqat badiiyat mezonlaridan kelib chiqib baholanishi lozim degan fikr keyingi vaqtda bot-bot uchramoqda. Albatta, bosh mezon badiiylik boʻlishi kerak, lekin masalani bu qadar keskin qoʻyish yana biryoqlamalikka olib kelmasmikin? Mazkur fikr uzoq vaqtlardan beri badiiy asarning mafkuraviy jihatini ustun qoʻyib baholash amaliyotga «aks taʼsir» sifatida yuzaga kelgani ravshan. Eskidan qolgan gap boʻlsa-da, takrorlash joiz: badiiy ham gʻoyaviy tahlil — bir olmaning ikki pallasi,…
Saʼdullo Quronov
Maqola
Hojiakbar Shayxov asarlarini oʻqir ekanman, bir savol menga sira tinchlik bermaydi: Mustaqillikdan keyin bolalar adabiyotida oʻziga xos “epidemiya”ga aylangan “Sariq devni minib” asari oʻrnida Shayxovning ilmiy-fantastik asarlari boʻlganda, hozirgi yoshlarning dunyoqarashi, ilmiy salohiyati, davlatimizning yalpi ichki mahsulotining hajmi qay darajada boʻlardi?! Albatta, bu savollarga aniq javob berish mushkul. Biroq fantastikaning davlat iqtisodiyoti rivojida kattagina hissasi borligiga shubha…
Saʼdullo Quronov
Maqola · Sharq yulduzi jurnali
Roman yozish – mashaqqat. Tarixiy roman yozish esa ikki hissa mashaqqatdir. Zero bunday asarda romannavis tarixiylik tamoyillarini mahkam tutishi, oʻzining olam va odam haqidagi badiiy konsepsiyasini mavjud tarixiy voqelikka tayangan holda ifodalashi lozim. Albatta badiiy gʻoya talabi bilan tarixiy roman syujetiga toʻqima obrazlar, toʻqima voqelik ham kiritilishi mumkin. Romanda toʻqima obraz va voqealardan foydalanishning aniq chegarasi, qatʼiy oʻlchovi boʻlmasa-da, bu unsurlarning meyori…
Qozoqboy Yoʻldosh
Olim haqida
Dunyo tamadduniga nazar tashlansa, chinakam Shaxsni tarbiyalab, voyaga yetkazishda hamisha maʼlum kemtikliklar boʻlgan. Shu oʻrinda jamoaviy oʻyin — gʻalabaga kafolat qoidasi esa nainki sportda, balki adabiyotshunoslikda ham bir qadar koʻrinib qoldi. Badiiy adabiyotga yondashuvlar farqlandi. Avvalgiday adabiyotshunoslik fani “sanitar” vazifasini oʻtamay qoʻygandek. Demak, bir xossali individlardan emas, balki turli xususiyatlarga ega boʻlgan murakkab tarkibli geterogen shaxsiyatlardan tashkil…